दितिः शूर्पमदितिः शूर्पग्राही वातोऽपाविनक्
दिती म्हणजे सुप, अदिती म्हणजे सुप धरून ठेवणारी, वारा म्हणजे फुंकर घालणारा.
अश्वाः कणा गावस्तण्डुला मशकास्तुषाः
घोडे म्हणजे कण, गायी म्हणजे तांदूळ, डास म्हणजे तुसं.
कब्रु फलीकरणाः शरोऽभ्रम्
कब्रू म्हणजे शेंगा करणारे, बाण म्हणजे मेघ.
श्याममयोऽस्य मांसानि लोहितमस्य लोहितम्
त्याचं मांस काळ्या धातूचं आहे, रक्त लाल आहे.
त्रपु भस्म हरितं वर्णः पुष्करमस्य गन्धः
टिन, राख, हिरवा रंग, कमळाचा सुगंध.
खलः पात्रं स्फ्यावंसावीषे अनूक्ये
ओसरी, भांडे, मुसळ आणि उखळ, बैल बांधायची जागा.
आन्त्राणि जत्रवो गुदा वरत्राः
आतडी, जबड्यांची हाडं, गुदद्वार, स्नायू.
इयमेव पृथिवी कुम्भी भवति राध्यमानस्यौदनस्य द्यौरपिधानम्
हीच पृथ्वी भात शिजवण्यासाठी कुंडी होते; आकाश त्याचं झाकण असतं.
सीताः पर्शवः सिकता ऊबध्यम्
नांगराच्या ओळी, कडेला बाजू, वाळू, दोन कडांची सीमा.
ऋतं हस्तावनेजनं कुल्योपसेचनम्
सत्य म्हणजे हात धुणं, कालवा म्हणजे पाणी शिंपडणं.
ऋचा कुम्भ्यधिहितार्त्विज्येन प्रेषिता
ऋचा कुंडीवर ठेवली जाते, यजमानाने ती पाठवलेली असते.
ब्रह्मणा परिगृहीता साम्ना पर्यूढा
वेदमंत्रांनी वेढलेली, सामगानांनी गुंडाळलेली.
बृहदायवनं रथन्तरं दर्विः
मोठं आयवन, रथंतर, आणि कडछान.
ऋतवः पक्तार आर्तवाः समिन्धते
ऋतू म्हणजे स्वयंपाक करणारे; ऋतूनुसार विधी अग्नी प्रज्वलित करतात.
चरुं पञ्चबिलमुखं घर्मोऽभीन्धे
पाच छिद्र असलेली चरू पात्र, घर्म त्याला तापवतो.
ओदनेन यज्ञवतः सर्वे लोकाः समाप्याः
भातामुळे यज्ञाचे सर्व लोक पूर्ण होतात.
यस्मिन्त्समुद्रो द्यौर्भूमिस्त्रयोऽवरपरं श्रिताः
ज्यात समुद्र, आकाश आणि पृथ्वी — हे तिघं वरखाली स्थिर आहेत.
यस्य देवा अकल्पन्तोच्छिष्टे षडशीतयः
ज्याच्यासाठी देवता छप्पण उरलेले अन्न तयार करतात.
तं त्वौदनस्य पृच्छामि यो अस्य महिमा महान्
मी तुझ्या कडून त्या भाताबद्दल विचारतो, ज्याची महती मोठी आहे.
स य ओदनस्य महिमानं विद्यात्
जो भाताची महती जाणतो.
नाल्प इति ब्रूयान् नानुपसेचन इति नेदं च किं चेति
तो असं म्हणू नये — 'हे थोडं आहे', 'यावर पाणी शिंपडलेलं नाही', किंवा 'हे काय आहे?'
यावद्दाताभिमनस्येत तन् नाति वदेत्
दाता जितकं द्यायला इच्छितो, तितकंच बोलावं; त्यापेक्षा जास्त नाही.
ब्रह्मवादिनो वदन्ति पराञ्चमोदनं प्राशी३ः प्रत्यञ्चा३ इति
ब्रह्मवेत्ता लोक म्हणतात, "कोणी बाहेर वळून भात खातो, तर कोणी आत वळून खातो."
त्वमोदनं प्राशी३ त्वामोदना३ इति
"तू भात खाल्लास, आणि भाताने तुला खाल्ले," असे ते म्हणतात.
पराञ्चं चैनं प्राशीः प्राणास्त्वा हास्यन्तीत्येनमाह
जो बाहेर वळून भात खातो, त्याला असं सांगितलं जातं, "तुझे प्राण निघून जातील."
प्रत्यञ्चं चैनं प्राशीरपानास्त्वा हास्यन्तीत्येनमाह
जो आत वळून भात खातो, त्याला असं सांगितलं जातं, "तुझे श्वास-उच्छ्वास निघून जातील."
नैवाहमोदनं न मामोदनः
मी भात खाणारा नाही, आणि भात मला खात नाही.
ओदन एवौदनं प्राशीत्
भात म्हणजे फक्त भात म्हणूनच खावा.
ततश्चैनमन्येन शीर्ष्णा प्राशीर्येन चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । ज्येष्ठतस्ते प्रजा मरिष्यतीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । बृहस्पतिना शीर्ष्णा । तेनैनं प्राशिषं तेनैनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दुसऱ्या डोक्याने त्याला भात खायला लावले; त्या डोक्याने प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तुझी संतती मोठी असतानाच मरेल." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर बृहस्पतीच्या डोक्याने आहे. त्या डोक्याने मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.
[१] ततश्चैनमन्याभ्यां श्रोत्राभ्यां प्राशीर्याभ्यां चैतं पूर्व ऋषयः प्राश्नन् । बधिरो भविष्यसीत्येनमाह । तं वा अहं नार्वाञ्चं न पराञ्चं न प्रत्यञ्चम् । द्यावापृथिवीभ्यां श्रोत्राभ्याम् । ताभ्यामेनं प्राशिषं ताभ्यामेनमजीगमम् । एष वा ओदनः सर्वाङ्गः सर्वपरुः सर्वतनूः । सर्वाङ्ग एव सर्वपरुः सर्वतनूः सं भवति य एवं वेद
नंतर दोन वेगळ्या कानांनी त्याला भात खायला लावले; त्या कानांनी प्राचीन ऋषींनी भात खाल्ला. त्याला असं सांगितलं, "तू बहिरा होशील." मी खाली वळून, बाहेर वळून, किंवा आत वळून नाही, तर आकाश आणि पृथ्वीच्या कानांनी आहे. त्या कानांनी मी त्याला खायला लावले, त्याच्याने मी त्याला मिळवले. हा भात सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण आहे. जो असं जाणतो, तोही सर्वांगांनी, सर्व सांध्यांनी, सर्व देहांनी पूर्ण होतो.