येभिर्वात इषितः प्रवाति ये ददन्ते पञ्च दिशः सध्रीचीः । य आहुतिमत्यमन्यन्त देवा अपां नेतारः कतमे त आसन्
ज्यांच्या इच्छेने वारा वाहतो, जे पाचही दिशा एकत्र देतात; जे स्वतःला यज्ञाचा अधिकारी समजतात, तेच पाण्याचे देव, नेते—ते कोण होते?
इमामेषां पृथिवीं वस्त एकोऽन्तरिक्षं पर्येको बभूव । दिवमेषां ददते यो विधर्ता विश्वा आशाः प्रति रक्षन्त्येके
यांच्यातला एक पृथ्वीवर राहतो, एक आकाशात फिरतो; एक त्यांना आकाश देतो, तोच सर्वांचे नियमन करणारा, आणि बाकीचे सर्व दिशा सांभाळतात.
यो विद्यात्सूत्रं विततं यस्मिन्न् ओताः प्रजा इमाः । सूत्रं सूत्रस्य यो विद्याद्स विद्याद्ब्राह्मणं महत्
जो त्या विणलेल्या दोऱ्याला ओळखतो, ज्यात ही सर्व सृष्टी गुंफलेली आहे; जो त्या दोऱ्याचा दोरा ओळखतो, तोच मोठा ब्राह्मण ओळखतो.
वेदाहं सूत्रं विततं यस्मिन्न् ओताः प्रजा इमाः । सूत्रं सूत्रस्याहं वेदाथो यद्ब्राह्मणं महद्
मी त्या विणलेल्या दोऱ्याला ओळखतो, ज्यात ही सर्व सृष्टी गुंफलेली आहे; मी त्या दोऱ्याचा दोरा ओळखतो, आणि म्हणूनच मोठा ब्राह्मण ओळखतो.
यदन्तरा द्यावापृथिवी अग्निरैत्प्रदहन् विश्वदाव्यः । यत्रातिष्ठन्न् एकपत्नीः परस्तात्क्वेवासीन् मातरिश्वा तदानीम्
आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये अग्नी सर्व जाळतो; जिथे तो एका पत्नीबरोबर उभा होता, त्यापलीकडे—मातरीश्वान तिथे कुठे होता?
अप्स्वासीन् मातरिश्वा प्रविष्टः प्रविष्टा देवाः सलिलान्यासन्॥ बृहन् ह तस्थौ रजसो विमानः पवमानो हरित आ विवेश
मातरीश्वान पाण्यात प्रवेशला; देवताही पाण्यात गेल्या. तो महान एक धुळीचा माप झाला, आणि शुद्ध करणारा हिरव्या रंगात प्रवेशला.
उत्तरेणेव गयत्रीममृतेऽधि वि चक्रमे । साम्ना ये साम संविदुरजस्तद्ददृशे क्व
तो उत्तरेला अमर गायत्रीच्या वरून पाऊल टाकतो; जे साम गाण्याने साम ओळखतात, त्यांनी ती दिशा पाहिली—ती कुठे आहे?
निवेशनः संगमनो वसूनां देव इव सविता सत्यधर्मा । इन्द्रो न तस्थौ समरे धनानाम्
हीच सर्व संपत्तीची जागा, भेटण्याचं ठिकाण, सत्यधर्म असलेल्या सवितासारखी; पण इंद्र संपत्तीच्या लढाईत उभा राहिला नाही.
पुण्डरीकं नवद्वारं त्रिभिर्गुणेभिरावृतम् । तस्मिन् यद्यक्षमात्मन्वत्तद्वै ब्रह्मविदो विदुः
नऊ दारांनी वेढलेले कमळ, तीन गुणांनी व्यापलेले आहे. त्यात जर श्रेष्ठ आत्मा वास करत असेल, तर तोच खरा ब्रह्मज्ञानी लोकांना कळतो.
अकामो धीरो अमृतः स्वयंभू रसेन तृप्तो न कुतश्चनोनः । तमेव विद्वान् न बिभाय मृत्योरात्मानं धीरमजरं युवानम्
जो इच्छा नसलेला, स्थिर, अमर, स्वयंभू, साराने तृप्त आणि कोणत्याच गोष्टीची कमतरता नसलेला आहे, त्याला जो जाणतो, त्याला मृत्यूचे भय राहत नाही; असा आत्मा नेहमीच तरुण, अजिंक्य आणि वृद्धत्वरहित असतो.
अघायतामपि नह्या मुखानि सपत्नेषु वज्रमर्पयैतम् । इन्द्रेण दत्ता प्रथमा शतौदना भ्रातृव्यघ्नी यजमानस्य गातुः
आपल्या तोंडातून वाईट शब्द बाहेर पडू नयेत; आपला वज्र शत्रूंवरच वळू दे. इंद्राने दिलेली, शंभरांना पोसणारी, शत्रूंचा नाश करणारी ही पहिलीच यज्ञाची वाट आहे.
वेदिष्टे चर्म भवतु बर्हिर्लोमानि यानि ते । एषा त्वा रशनाग्रभीद्ग्रावा त्वैषोऽधि नृत्यतु
तुझे कातडे वेदी होवो, तुझे केस कुशांसारखे असोत. ही दोरी मी तुला बांधतो; हा दगड तुझ्यावर नाचू दे.
बालास्ते प्रोक्षणीः सन्तु जिह्वा सं मार्ष्टु अघ्न्ये । शुद्धा त्वं यज्ञिया भूत्वा दिवं प्रेहि शतौदने
तुझे वासरू पवित्र पाणी शिंपडणारे होवोत; तुझी जीभ स्वच्छता करील, हे अहिंसनीये. तू शुद्ध आणि यज्ञासाठी योग्य होऊन, शंभरांना पोसणारी, स्वर्गात जा.
यः शतौदनां पचति कामप्रेण स कल्पते । प्रीता ह्यस्य ऋत्विजः सर्वे यन्ति यथायथम्
जो शंभरांना पोसणारी गाय इच्छेने शिजवतो, तोच यज्ञासाठी योग्य ठरतो; त्याच्यासाठी सर्व ऋत्विज आनंदी होतात आणि आपापल्या कामात लागतात.
स स्वर्गमा रोहति यत्रादस्त्रिदिवं दिवः । अपूपनाभिं कृत्वा यो ददाति शतौदनाम्
जो शंभरांना पोसणारी गाय यथाविधी अर्पण करतो, तो स्वर्गात, देवांच्या निर्मळ लोकात पोहोचतो.
स तांल्लोकान्त्समाप्नोति ये दिव्या ये च पार्थिवाः । हिरण्यज्योतिषं कृत्वा यो ददाति शतौदनाम्
जो सुवर्णप्रकाशाने युक्त अशी शंभरांना पोसणारी गाय अर्पण करतो, तो स्वर्गातील आणि पृथ्वीवरील सर्व लोकांना प्राप्त करतो.
ये ते देवि शमितारः पक्तारो ये च ते जनाः । ते त्वा सर्वे गोप्स्यन्ति मैभ्यो भैषीः शतौदने
हे देवी, तुझे कसाई, तुझे स्वयंपाकी आणि तुझे लोक — हे सर्व तुला राखतील; आम्हाला तू घाबरू नको, हे शंभरांना पोसणारी.
वसवस्त्वा दक्षिणत उत्तरान् मरुतस्त्वा । आदित्याः पश्चाद्गोप्स्यन्ति साग्निष्टोममति द्रव
वसू तुला दक्षिणेला, मरुत्स उत्तरेला, आणि आदित्य मागून राखतील. अग्निष्टोमासह पुढे जाऊन यश मिळव.
देवाः पितरो मनुष्या गन्धर्वाप्सरसश्च ये । ते त्वा सर्वे गोप्स्यन्ति सातिरात्रमति द्रव
देव, पितर, माणसे, गंधर्व आणि अप्सरा — हे सर्व तुला राखतील. सातिरात्रासह पुढे जाऊन यश मिळव.
अन्तरिक्षं दिवं भूमिमादित्यान् मरुतो दिशः । लोकान्त्स सर्वान् आप्नोति यो ददाति शतौदनाम्
जो शंभरांना पोसणारी गाय अर्पण करतो, तो आकाश, स्वर्ग, पृथ्वी, आदित्य, मरुत्स आणि सर्व दिशा — हे सर्व लोक प्राप्त करतो.
{३०} घृतं प्रोक्षन्ती सुभगा देवी देवान् गमिष्यति । पक्तारमघ्न्ये मा हिंसीर्दिवं प्रेहि शतौदने
तुपाने शिंपडत, ही शुभेच्छा असलेली देवी देवांकडे जाईल. हे अहिंसनीये, स्वयंपाक्याला इजा करू नकोस; शंभरांना पोसणारी, स्वर्गात जा.
ये देवा दिविषदो अन्तरिक्षसदश्च ये ये चेमे भूम्यामधि । तेभ्यस्त्वं धुक्ष्व सर्वदा क्षीरं सर्पिरथो मधु
स्वर्गात, आकाशात आणि पृथ्वीवर जे जे देव आहेत, त्यांना तू नेहमी दूध, तूप आणि मध दे.
यत्ते शिरो यत्ते मुखं यौ कर्णौ ये च ते हनू । आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिरथो मधु
तुझे डोके, तोंड, कान, जबडा — हे सर्व मिळून, अर्पण करणाऱ्याला दूध, तूप आणि मध मिळू दे.
यौ त ओष्ठौ ये नासिके ये शृङ्गे ये च तेऽक्षिणी । आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिरथो मधु
तुझे ओठ, नाक, शिंगे आणि डोळे — हे सर्व मिळून, अर्पण करणाऱ्याला दूध, तूप आणि मध मिळू दे.
यत्ते क्लोमा यद्धृदयं पुरीतत्सहकण्ठिका । आमिक्षां दुह्रतां दात्रे क्षीरं सर्पिरथो मधु
तिली, हृदय, फुफ्फुसे आणि घसा — हे सर्व मिळून, अर्पण करणाऱ्याला दूध, तूप आणि मध मिळू दे.
नमस्ते जायमानायै जाताया उत ते नमः । बालेभ्यः शफेभ्यो रूपायाघ्न्ये ते नमः
जन्म घेणाऱ्या तुला नमस्कार, जन्मलेल्या तुला नमस्कार. तुझे वासरू, तुझे खुर, आणि तुझ्या रूपाला — हे अहिंसनीये, नमस्कार.
यो विद्यात्सप्त प्रवतः सप्त विद्यात्परावतः । शिरो यज्ञस्य यो विद्यात्स वशां प्रति गृह्णीयात्
जो सात प्रवाहांचे मार्ग जाणतो, जो सात बाहेर जाणारे मार्ग ओळखतो, आणि जो यज्ञाचे मुख्य स्थान जाणतो, तोच गायीला हात लावू शकतो.
वेदाहं सप्त प्रवतः सप्त वेद परावतः । शिरो यज्ञस्याहं वेद सोमं चास्यां विचक्षणम्
माझ्या माहितीत सात प्रवाहांचे मार्ग आहेत, सात बाहेर जाणारे मार्ग मला माहीत आहेत, यज्ञाचे मुख्य स्थान मी जाणतो, आणि तिच्यात ठेवलेला सोम मी स्पष्टपणे पाहतो.
यया द्यौर्यया पृथिवी ययापो गुपिता इमाः । वशां सहस्रधारां ब्रह्मणाच्छावदामसि
जिच्या द्वारे आकाश, पृथ्वी आणि या पाण्यांचे रक्षण होते, त्या हजार प्रवाहांची गायीला आम्ही ब्रह्माचा आशीर्वाद मागतो.
शतं कंसाः शतं दोग्धारः शतं गोप्तारो अधि पृष्ठे अस्याः । ये देवास्तस्यां प्राणन्ति ते वशां विदुरेकधा
शंभर भांडी, शंभर दुध काढणारे, शंभर राखणारे तिच्या पाठीवर आहेत; ज्या देवता तिच्यात श्वास घेतात, त्या गायीला एक म्हणून ओळखतात.