इदं सवितर्वि जानीहि षड्यमा एक एकजः । तस्मिन् हापित्वमिच्छन्ते य एषामेक एकजः
हे जाण, हे सवितृ — सहा एकत्र जन्मतात, एक एकटा जन्मलेला असतो; त्यातच हे सर्व विसावा शोधतात, जो त्यांचा एकटा जन्मलेला आहे.
आविः सन् निहितं गुहा जरन् नाम महत्पदम् । तत्रेदं सर्वमार्पितमेजत्प्राणत्प्रतिष्ठितम्
जो प्रकट असूनही गुप्त आहे, प्राचीन, महान स्थानात ठेवलेला आहे; तिथे हे सर्व स्थिर आहे, हलते, श्वास घेते आणि टिकून आहे.
एकचक्रं वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा । अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं क्व तद्बभूव
एक चाक एकच कडा घेऊन फिरतं, त्याला हजार काट्या आहेत, ते पुढे आणि मागे फिरतं. त्याच्या अर्ध्या भागातून सगळ्या जगाचा जन्म झाला, पण त्याचं दुसरं अर्धं कुठे गेलं?
पञ्चवाही वहत्यग्रमेषां प्रष्टयो युक्ता अनुसंवहन्ति । अयातमस्य ददृशे न यातं परं नेदीयोऽवरं दवीयः
पाच जणांनी ओढलेलं ते पुढचं वाहन पुढे जाते, त्याचे जू बांधलेले आहेत आणि एकामागोमाग चालतात. त्याचा मार्ग कुणाला दिसत नाही, न गेलेलं दिसतं, न गेलेलं; एक जवळ नाही, दुसरं दूर नाही.
तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् । तदासत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः
एक पात्र आडवं ठेवलेलं आहे, त्याचा तळ वर आहे; त्यात सर्व रूपांचं तेज ठेवलेलं आहे. तिथे सात ऋषी एकत्र बसले, जे त्याच्या मोठेपणाचे रक्षक झाले.
या पुरस्ताद्युज्यते या च पश्चाद्या विश्वतो युज्यते या च सर्वतः । यया यज्ञः प्राङ्तायते तां त्वा पृच्छामि कतमा सर्चाम्
जे पुढे जोडलंय, जे मागे जोडलंय, जे सगळीकडून जोडलंय आणि जे सर्वत्र जोडलंय, ज्यामुळे यज्ञ पुढे जातो—त्यातली खरी ऋचा कोणती, हे मी तुझ्या कडून विचारतो.
{२६} यदेजति पतति यच्च तिष्ठति प्राणदप्राणन् निमिषच्च यद्भुवत्। तद्दाधार पृथिवीं विश्वरूपं तत्संभूय भवत्येकमेव
जे काही चालतं, उडतं, किंवा स्थिर आहे, जे श्वास घेतं किंवा घेत नाही, डोळा मिचकावतं किंवा होतं—हे सर्व रूपांचं पृथ्वीवर त्याने धरलं आहे; सर्व मिळून एकच होतं.
अनन्तं विततं पुरुत्रानन्तमन्तवच्चा समन्ते । ते नाकपालश्चरति विचिन्वन् विद्वान् भूतमुत भव्यमस्य
असं मोजता न येणारं, अनेक ठिकाणी पसरलेलं, अनंत असूनही सर्व बाजूंनी मर्यादित आहे—तो स्वर्गाचा रक्षक, ज्ञानी, भूत आणि भविष्यातील सर्व शोधत फिरतो.
प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तरदृश्यमानो बहुधा वि जायते । अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं कतमः स केतुः
प्रजापती गर्भात फिरतो, दिसत नाही, पण अनेक रूपांनी जन्म घेतो; त्याच्या अर्ध्या भागातून सगळ्या जगाचा जन्म झाला—त्याचं दुसरं अर्धं कोणतं चिन्ह आहे?
ऊर्ध्वं भरन्तमुदकं कुम्भेनेवोदहार्यम् । पश्यन्ति सर्वे चक्षुषा न सर्वे मनसा विदुः
तो वरती पाणी नेतो, जणू काही भांड्यात भरून ओढतो; सगळे त्याला डोळ्यांनी पाहतात, पण सगळ्यांना मनानं ओळखता येत नाही.
दूरे पूर्णेन वसति दूर ऊनेन हीयते । महद्यक्षं भुवनस्य मध्ये तस्मै बलिं राष्ट्रभृतो भरन्ति
तो पूर्णतेने दूर राहतो, पण अपूर्णतेमुळे कमी होतो; जगाच्या मध्यभागी असलेल्या त्या महान अधिपतीला, राज्य करणारे लोक आपली भेट आणतात.
यतः सूर्यः उदेत्यस्तं यत्र च गच्छति । तदेव मन्येऽहं ज्येष्ठं तदु नात्येति किं चन
जिथून सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो—तेच मी सर्वात मोठं मानतो; त्यापेक्षा काहीच मोठं नाही.
ये अर्वाङ्मध्य उत वा पुराणं वेदं विद्वांसमभितो वदन्ति । आदित्यमेव ते परि वदन्ति सर्वे अग्निं द्वितीयं त्रिवृतं च हंसम्
जे लोक वर्तमान, मधलं किंवा प्राचीन ज्ञान सर्वत्र सांगतात, ते सगळे सूर्याला पहिला, अग्नीला दुसरा आणि त्रैपक्षिक हंस असं सांगतात.
सहस्राह्ण्यं वियतावस्य पक्षौ हरेर्हंसस्य पततः स्वर्गम् । स देवान्त्सर्वान् उरस्युपदद्य संपश्यन् याति भुवनानि विश्वा
हजार दिवसांनी, त्या वेगवान हंसाचे दोन पंख आकाशातून उडत स्वर्गात जातात; तो सर्व देवांना आपल्या छातीवर ठेवून, सर्व जग पाहत पुढे जातो.
सत्येनोर्ध्वस्तपति ब्रह्मणार्वाङ्वि पश्यति । प्राणेन तिर्यङ्प्राणति यस्मिन् ज्येष्ठमधि श्रितम्
तो सत्यामुळे वर तेजाने प्रकटतो, वेदज्ञानाने खाली पाहतो; श्वासाने आडवे जातो, ज्याच्यात सर्वात मोठं स्थिर आहे.
यो वै ते विद्यादरणी याभ्यां निर्मथ्यते वसु । स विद्वान् ज्येष्ठं मन्येत स विद्याद्ब्राह्मणं महत्
जो तुझे ते दोन अरणी ओळखतो, ज्यातून धन मिळतं—तो ज्ञानी माणूस सर्वात मोठा समजावा; त्याने महान ब्राह्मण जाणावं.
{२७} अपादग्रे समभवत्सो अग्रे स्वराभरत्। चतुष्पाद्भूत्वा भोग्यः सर्वमादत्त भोजनम्
सुरुवातीला तो पायांशिवाय जन्मला, मग त्याने पहिलं स्वर धारण केलं; चार पायाचा होऊन, उपभोगायला योग्य झाला आणि सर्व अन्न आपलंच केलं.
भोग्यो भवदथो अन्नमदद्बहु । यो देवमुत्तरावन्तमुपासातै सनातनम्
तो उपभोगायला योग्य झाला आणि मग पुष्कळ अन्न दिलं; जो सनातन, परात्पर देवाची उपासना करतो, तो त्याला प्राप्त होतो.
सनातनमेनमाहुरुताद्य स्यात्पुनर्णवः । अहोरात्रे प्र जायेते अन्यो अन्यस्य रूपयोः
त्याला सनातन म्हणतात, पण आज तो पुन्हा नवा होतो; दिवस-रात्र जन्मतात, एकमेकांपेक्षा वेगळ्या रूपात.
शतं सहस्रमयुतं न्यर्बुदमसंख्येयं स्वमस्मिन् निविष्टम् । तदस्य घ्नन्त्यभिपश्यत एव तस्माद्देवो रोचतेष एतत्
शंभर, हजार, दहा हजार, कोटी—असं अनंत त्याचे अंगे त्याच्यातच आहेत; हे पाहून लोक त्याच्यावर वार करतात, म्हणून तो देव चमकतो—हेच ते आहे.
बालादेकमणीयस्कमुतैकं नेव दृश्यते । ततः परिष्वजीयसी देवता सा मम प्रिया
एक लहान मुलगा, एक अगदी छोटा, आणि एक असा की दिसतही नाही; पण या सगळ्यांपेक्षा जास्त जवळची ती देवता मला फार प्रिय आहे.
इयं कल्याण्यजरा मर्त्यस्यामृता गृहे । यस्मै कृता शये स यश्चकार जजार सः
ही मंगलमूर्ती, जी कधीच वृद्ध होत नाही, ती माणसाच्या घरात अमर आहे; जिला झोपायला घातलं जातं, आणि ज्याने तिला घातलं, तोच थकतो.
त्वं स्त्री त्वं पुमान् असि त्वं कुमार उत वा कुमारी॥ त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः
तूच स्त्री आहेस, तूच पुरुष आहेस; तूच मुलगा, आणि तूच मुलगीसुद्धा. तूच काठीला टेकून चालणारा वृद्ध आहेस; तू जन्म घेतोस आणि सर्वदिशांनी तुझं रूप दिसतं.
उतैषां पितोत वा पुत्र एषामुतैषां ज्येष्ठ उत वा कनिष्ठः । एको ह देवो मनसि प्रविष्टः प्रथमो जातः स उ गर्भे अन्तः
तूच त्यांचा वडील आहेस किंवा मुलगा; तूच त्यातला मोठा किंवा लहान आहेस. एकच देव सर्वांच्या मनात प्रवेशलेला, तोच पहिला जन्मलेला, आणि गर्भातही आहे.
पूर्णात्पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत्परिषिच्यते
पूर्णतेतूनच पूर्णता निर्माण होते; पूर्णता, पूर्णतेने भरली जाते. आज आपण हे जाणूया की हे सर्व कुठून ओतलं जातं.
एषा सनत्नी सनमेव जातैषा पुराणी परि सर्वं बभूव । मही देव्युषसो विभाती सैकेनैकेन मिषता वि चष्टे
हीच सनातन, नेहमी नवी, पुन्हा पुन्हा जन्म घेणारी; तीच सर्वांची आदिमूळ झाली. ही महान देवी, उषा, सर्वत्र उजळते, आणि प्रत्येकाला ती दिसते.
{२८} अविर्वै नाम देवतर्तेनास्ते परीवृता । तस्या रूपेणेमे वृक्षा हरिता हरितस्रजः
अविर्वै हे या देवतेचं नाव आहे, जिने सर्व काही वेढलं आहे; तिच्या रूपामुळे हे झाडं हिरवीगार, हिरव्या माळांनी सजलेली आहेत.
अन्ति सन्तं न जहात्यन्ति सन्तं न पश्यति । देवस्य पश्य काव्यं न ममार न जीर्यति
ती जवळ असणाऱ्याला कधीच सोडत नाही, पण जवळ असणाऱ्याला पाहतही नाही. या देवतेचं अद्भुत कार्य पहा—ती ना कधी मरते, ना कधी वृद्ध होते.
अपूर्वेणेषिता वाचस्ता वदन्ति यथायथम् । वदन्तीर्यत्र गच्छन्ति तदाहुर्ब्राह्मणं महत्
नवीन प्रेरणेने ते योग्य त्या शब्दांत बोलतात; जिथे जिथे हे बोलणारे जातात, तिथे त्यांना मोठा ब्राह्मण म्हणतात.
यत्र देवाश्च मनुष्याश्चारा नाभाविव श्रिताः । अपां त्वा पुष्पं पृछामि यत्र तन् मायया हितम्
जिथे देव आणि माणसं, चाकाच्या नाभीसारखी, स्थिर आहेत, त्या पाण्याच्या फुला, मी तुला विचारतो—ते कुठे आहे, जे मायेनं ठेवलेलं आहे?