यस्मै हस्ताभ्यां पादाभ्यां वाचा श्रोत्रेण चक्षुषा । यस्मै देवाः सदा बलिं प्रयच्छन्ति विमितेऽमितं स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याला देव नेहमी हात, पाय, वाणी, कान आणि डोळ्यांनी अर्पण करतात — तो मोजता न येणारा, अमाप स्कंभ कोणता देव आहे, ते सांग.
अप तस्य हतं तमो व्यावृत्तः स पाप्मना । सर्वाणि तस्मिन् ज्योतींषि यानि त्रीणि प्रजापतौ
त्याच्यामुळे अंधार नाहीसा होतो, पापाने नष्ट होतो; त्याच्यात सर्व प्रकाश आहेत, ते तीनही प्रजापतीमध्ये आहेत.
यो वेतसं हिरण्ययं तिष्ठन्तं सलिले वेद । स वै गुह्यः प्रजापतिः
जो पाण्यात उभा असलेला सुवर्ण काडा जाणतो, तोच खरा गुप्त प्रजापती आहे.
तन्त्रमेके युवती विरूपे अभ्याक्रामं वयतः षण्मयूखम् । प्रान्या तन्तूंस्तिरते धत्ते अन्या नाप वृञ्जाते न गमातो अन्तम्
एक जाळ विणतात, दोन तरुणी जवळ येऊन सहा किरण विणतात; एक पुढे धागे ओढते, ठेवते, दुसरी ते काढत नाही, ना त्याचा शेवट गाठते.
तयोरहं परिनृत्यन्त्योरिव न वि जानामि यतरा परस्तात्। पुमान् एनद्वयत्युद्गृणन्ति पुमान् एनद्वि जभाराधि नाके
त्या दोघींच्या नृत्यात मी ओळखू शकत नाही की कोण पुढे आहे; पुरुष याचे स्तुती करतो, आणि तोच हे स्वर्गात उचलतो.
इमे मयूखा उप तस्तभुर्दिवं सामानि चक्रुस्तसराणि वातवे
हे किरण आकाशाला आधार देतात, त्यांनी गाणी निर्माण केली, सर्व वाऱ्यासाठी.
10.8 यो भूतं च भव्यं च सर्वं यश्चाधितिष्ठति । स्वर्यस्य च केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
जो भूतकाळ आणि भविष्यकाळ, सर्व काही धारण करतो, आणि जो एकटा स्वर्गाचा स्वामी आहे, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
स्कम्भेनेमे विष्टभिते द्यौश्च भूमिश्च तिष्ठतः । स्कम्भ इदं सर्वमात्मन्वद्यत्प्राणन् निमिषच्च यत्
स्कंभामुळेच हे आकाश आणि पृथ्वी उभे आहेत; स्कंभ हे सर्व आहे, जे काही श्वास घेतं, डोळे मिचकावतं आणि हलतं.
तिस्रो ह प्रजा अत्यायमायन् न्यन्या अर्कमभितोऽविशन्त । बृहन् ह तस्थौ रजसो विमानो हरितो हरिणीरा विवेश
तीन संतती पुढे गेल्या, इतरांनी सर्व बाजूंनी सूर्य गाठला; तो विशाल एक, राजाच्या प्रमाणात उभा राहिला, त्याने सोन्याच्या घोड्यांमध्ये प्रवेश केला.
द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत । तत्राहतास्त्रीणि शतानि शङ्कवः षष्टिश्च खीला अविचाचला ये
बारा आरे, एक चाक, तीन नाभी — हे कोण समजू शकतो? तिथे तीनशे साठ खिळे ठोकलेले आहेत, साठ स्थिर आणि हलत नाहीत.
इदं सवितर्वि जानीहि षड्यमा एक एकजः । तस्मिन् हापित्वमिच्छन्ते य एषामेक एकजः
हे जाण, हे सवितृ — सहा एकत्र जन्मतात, एक एकटा जन्मलेला असतो; त्यातच हे सर्व विसावा शोधतात, जो त्यांचा एकटा जन्मलेला आहे.
आविः सन् निहितं गुहा जरन् नाम महत्पदम् । तत्रेदं सर्वमार्पितमेजत्प्राणत्प्रतिष्ठितम्
जो प्रकट असूनही गुप्त आहे, प्राचीन, महान स्थानात ठेवलेला आहे; तिथे हे सर्व स्थिर आहे, हलते, श्वास घेते आणि टिकून आहे.
एकचक्रं वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा । अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं क्व तद्बभूव
एक चाक एकच कडा घेऊन फिरतं, त्याला हजार काट्या आहेत, ते पुढे आणि मागे फिरतं. त्याच्या अर्ध्या भागातून सगळ्या जगाचा जन्म झाला, पण त्याचं दुसरं अर्धं कुठे गेलं?
पञ्चवाही वहत्यग्रमेषां प्रष्टयो युक्ता अनुसंवहन्ति । अयातमस्य ददृशे न यातं परं नेदीयोऽवरं दवीयः
पाच जणांनी ओढलेलं ते पुढचं वाहन पुढे जाते, त्याचे जू बांधलेले आहेत आणि एकामागोमाग चालतात. त्याचा मार्ग कुणाला दिसत नाही, न गेलेलं दिसतं, न गेलेलं; एक जवळ नाही, दुसरं दूर नाही.
तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् । तदासत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः
एक पात्र आडवं ठेवलेलं आहे, त्याचा तळ वर आहे; त्यात सर्व रूपांचं तेज ठेवलेलं आहे. तिथे सात ऋषी एकत्र बसले, जे त्याच्या मोठेपणाचे रक्षक झाले.
या पुरस्ताद्युज्यते या च पश्चाद्या विश्वतो युज्यते या च सर्वतः । यया यज्ञः प्राङ्तायते तां त्वा पृच्छामि कतमा सर्चाम्
जे पुढे जोडलंय, जे मागे जोडलंय, जे सगळीकडून जोडलंय आणि जे सर्वत्र जोडलंय, ज्यामुळे यज्ञ पुढे जातो—त्यातली खरी ऋचा कोणती, हे मी तुझ्या कडून विचारतो.
{२६} यदेजति पतति यच्च तिष्ठति प्राणदप्राणन् निमिषच्च यद्भुवत्। तद्दाधार पृथिवीं विश्वरूपं तत्संभूय भवत्येकमेव
जे काही चालतं, उडतं, किंवा स्थिर आहे, जे श्वास घेतं किंवा घेत नाही, डोळा मिचकावतं किंवा होतं—हे सर्व रूपांचं पृथ्वीवर त्याने धरलं आहे; सर्व मिळून एकच होतं.
अनन्तं विततं पुरुत्रानन्तमन्तवच्चा समन्ते । ते नाकपालश्चरति विचिन्वन् विद्वान् भूतमुत भव्यमस्य
असं मोजता न येणारं, अनेक ठिकाणी पसरलेलं, अनंत असूनही सर्व बाजूंनी मर्यादित आहे—तो स्वर्गाचा रक्षक, ज्ञानी, भूत आणि भविष्यातील सर्व शोधत फिरतो.
प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तरदृश्यमानो बहुधा वि जायते । अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं कतमः स केतुः
प्रजापती गर्भात फिरतो, दिसत नाही, पण अनेक रूपांनी जन्म घेतो; त्याच्या अर्ध्या भागातून सगळ्या जगाचा जन्म झाला—त्याचं दुसरं अर्धं कोणतं चिन्ह आहे?
ऊर्ध्वं भरन्तमुदकं कुम्भेनेवोदहार्यम् । पश्यन्ति सर्वे चक्षुषा न सर्वे मनसा विदुः
तो वरती पाणी नेतो, जणू काही भांड्यात भरून ओढतो; सगळे त्याला डोळ्यांनी पाहतात, पण सगळ्यांना मनानं ओळखता येत नाही.
दूरे पूर्णेन वसति दूर ऊनेन हीयते । महद्यक्षं भुवनस्य मध्ये तस्मै बलिं राष्ट्रभृतो भरन्ति
तो पूर्णतेने दूर राहतो, पण अपूर्णतेमुळे कमी होतो; जगाच्या मध्यभागी असलेल्या त्या महान अधिपतीला, राज्य करणारे लोक आपली भेट आणतात.
यतः सूर्यः उदेत्यस्तं यत्र च गच्छति । तदेव मन्येऽहं ज्येष्ठं तदु नात्येति किं चन
जिथून सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो—तेच मी सर्वात मोठं मानतो; त्यापेक्षा काहीच मोठं नाही.
ये अर्वाङ्मध्य उत वा पुराणं वेदं विद्वांसमभितो वदन्ति । आदित्यमेव ते परि वदन्ति सर्वे अग्निं द्वितीयं त्रिवृतं च हंसम्
जे लोक वर्तमान, मधलं किंवा प्राचीन ज्ञान सर्वत्र सांगतात, ते सगळे सूर्याला पहिला, अग्नीला दुसरा आणि त्रैपक्षिक हंस असं सांगतात.
सहस्राह्ण्यं वियतावस्य पक्षौ हरेर्हंसस्य पततः स्वर्गम् । स देवान्त्सर्वान् उरस्युपदद्य संपश्यन् याति भुवनानि विश्वा
हजार दिवसांनी, त्या वेगवान हंसाचे दोन पंख आकाशातून उडत स्वर्गात जातात; तो सर्व देवांना आपल्या छातीवर ठेवून, सर्व जग पाहत पुढे जातो.
सत्येनोर्ध्वस्तपति ब्रह्मणार्वाङ्वि पश्यति । प्राणेन तिर्यङ्प्राणति यस्मिन् ज्येष्ठमधि श्रितम्
तो सत्यामुळे वर तेजाने प्रकटतो, वेदज्ञानाने खाली पाहतो; श्वासाने आडवे जातो, ज्याच्यात सर्वात मोठं स्थिर आहे.
यो वै ते विद्यादरणी याभ्यां निर्मथ्यते वसु । स विद्वान् ज्येष्ठं मन्येत स विद्याद्ब्राह्मणं महत्
जो तुझे ते दोन अरणी ओळखतो, ज्यातून धन मिळतं—तो ज्ञानी माणूस सर्वात मोठा समजावा; त्याने महान ब्राह्मण जाणावं.
{२७} अपादग्रे समभवत्सो अग्रे स्वराभरत्। चतुष्पाद्भूत्वा भोग्यः सर्वमादत्त भोजनम्
सुरुवातीला तो पायांशिवाय जन्मला, मग त्याने पहिलं स्वर धारण केलं; चार पायाचा होऊन, उपभोगायला योग्य झाला आणि सर्व अन्न आपलंच केलं.
भोग्यो भवदथो अन्नमदद्बहु । यो देवमुत्तरावन्तमुपासातै सनातनम्
तो उपभोगायला योग्य झाला आणि मग पुष्कळ अन्न दिलं; जो सनातन, परात्पर देवाची उपासना करतो, तो त्याला प्राप्त होतो.
सनातनमेनमाहुरुताद्य स्यात्पुनर्णवः । अहोरात्रे प्र जायेते अन्यो अन्यस्य रूपयोः
त्याला सनातन म्हणतात, पण आज तो पुन्हा नवा होतो; दिवस-रात्र जन्मतात, एकमेकांपेक्षा वेगळ्या रूपात.
शतं सहस्रमयुतं न्यर्बुदमसंख्येयं स्वमस्मिन् निविष्टम् । तदस्य घ्नन्त्यभिपश्यत एव तस्माद्देवो रोचतेष एतत्
शंभर, हजार, दहा हजार, कोटी—असं अनंत त्याचे अंगे त्याच्यातच आहेत; हे पाहून लोक त्याच्यावर वार करतात, म्हणून तो देव चमकतो—हेच ते आहे.