स्कम्भे लोकाः स्कम्भे तपः स्कम्भेऽध्यृतमाहितम् । स्कम्भ त्वा वेद प्रत्यक्षमिन्द्रे सर्वं समाहितम्
स्कंभातच सर्व लोक, तप, आणि धर्म स्थिर आहेत; स्कंभा, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो, तुझ्यातच इंद्र, सर्व काही स्थिर आहे.
इन्द्रे लोका इन्द्रे तप इन्द्रेऽध्यृतमाहितम् । इन्द्रं त्वा वेद प्रत्यक्षं स्कम्भे सर्वं प्रतिष्ठितम्
इंद्रातच सर्व लोक, तप, आणि धर्म स्थिर आहेत; इंद्रा, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो, स्कंभात सर्व काही स्थिर आहे.
{२४} नाम नाम्ना जोहवीति पुरा सूर्यात्पुरोषसः । यदजः प्रथमं संबभूव स ह तत्स्वराज्यमियाय यस्मान् नान्यत्परमस्ति भूतम्
त्याने पूर्वी नावाला नावाने हाक मारली, सूर्यापासून, उषेपासून; जेव्हा अजन्मा प्रथम प्रकट झाला, त्याने त्या स्वरराज्यावर अधिकार मिळवला, ज्यापेक्षा वर काहीच नाही, जे काही झाले आहे.
यस्य भूमिः प्रमान्तरिक्षमुतोदरम् । दिवं यश्चक्रे मूर्धानं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
ज्याच्याकडे पृथ्वी, विशाल अंतराळ आणि गर्भ आहे, ज्याने आकाश आपले डोके केले, त्या ज्येष्ठ ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
यस्य सूर्यश्चक्षुश्चन्द्रमाश्च पुनर्णवः । अग्निं यश्चक्र आस्यं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
ज्याच्या डोळ्यांत सूर्य आहे, चंद्र नेहमी नव्याने येतो, ज्याने अग्नीला आपले तोंड केले, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
यस्य वातः प्राणापानौ चक्षुरङ्गिरसोऽभवन् । दिशो यश्चक्रे प्रज्ञानीस्तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
ज्याचा श्वास म्हणजे वारा आहे, श्वासोच्छ्वास म्हणजे अङ्गिरस आहेत, ज्याने दिशा आपली बुद्धी केली, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
स्कम्भो दाधार द्यावापृथिवी उभे इमे स्कम्भो दाधारोर्वन्तरिक्षम् । स्कम्भो दाधार प्रदिशः षडुर्वीः स्कम्भ इदं विश्वं भुवनमा विवेश
स्कंभाने आकाश आणि पृथ्वी दोन्ही धरून ठेवले, स्कंभाने विशाल आंतरिक्ष धरले, स्कंभाने सहा दिशाही सांभाळल्या, स्कंभाने हे सर्व जग व्यापले आहे.
यः श्रमात्तपसो जातो लोकान्त्सर्वान्त्समानशे । सोमं यश्चक्रे केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
जो श्रम आणि तपातून जन्मला, जो सर्व जगात सारखा आहे, ज्याने केवळ सोम निर्माण केला, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
कथं वातो नेलयति कथं न रमते मनः । किमापः सत्यं प्रेप्सन्तीर्नेलयन्ति कदा चन
वारा कसा स्थिर राहत नाही? मन कसे आनंदी राहत नाही? पाणी, सत्य शोधताना, कधीच स्थिर का राहत नाही?
महद्यक्षं भुवनस्य मध्ये तपसि क्रान्तं सलिलस्य पृष्ठे । तस्मिन् छ्रयन्ते य उ के च देवा वृक्षस्य स्कन्धः परित इव शाखाः
जगाच्या मध्यभागी असलेला, तपात स्थिर झालेला, पाण्याच्या पृष्ठभागावर असलेला तो महान अधिपती — त्याच्यावर सर्व देव जण झाडाच्या फांद्या खोडाभोवती जशा असतात तशा विसावतात.
यस्मै हस्ताभ्यां पादाभ्यां वाचा श्रोत्रेण चक्षुषा । यस्मै देवाः सदा बलिं प्रयच्छन्ति विमितेऽमितं स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याला देव नेहमी हात, पाय, वाणी, कान आणि डोळ्यांनी अर्पण करतात — तो मोजता न येणारा, अमाप स्कंभ कोणता देव आहे, ते सांग.
अप तस्य हतं तमो व्यावृत्तः स पाप्मना । सर्वाणि तस्मिन् ज्योतींषि यानि त्रीणि प्रजापतौ
त्याच्यामुळे अंधार नाहीसा होतो, पापाने नष्ट होतो; त्याच्यात सर्व प्रकाश आहेत, ते तीनही प्रजापतीमध्ये आहेत.
यो वेतसं हिरण्ययं तिष्ठन्तं सलिले वेद । स वै गुह्यः प्रजापतिः
जो पाण्यात उभा असलेला सुवर्ण काडा जाणतो, तोच खरा गुप्त प्रजापती आहे.
तन्त्रमेके युवती विरूपे अभ्याक्रामं वयतः षण्मयूखम् । प्रान्या तन्तूंस्तिरते धत्ते अन्या नाप वृञ्जाते न गमातो अन्तम्
एक जाळ विणतात, दोन तरुणी जवळ येऊन सहा किरण विणतात; एक पुढे धागे ओढते, ठेवते, दुसरी ते काढत नाही, ना त्याचा शेवट गाठते.
तयोरहं परिनृत्यन्त्योरिव न वि जानामि यतरा परस्तात्। पुमान् एनद्वयत्युद्गृणन्ति पुमान् एनद्वि जभाराधि नाके
त्या दोघींच्या नृत्यात मी ओळखू शकत नाही की कोण पुढे आहे; पुरुष याचे स्तुती करतो, आणि तोच हे स्वर्गात उचलतो.
इमे मयूखा उप तस्तभुर्दिवं सामानि चक्रुस्तसराणि वातवे
हे किरण आकाशाला आधार देतात, त्यांनी गाणी निर्माण केली, सर्व वाऱ्यासाठी.
10.8 यो भूतं च भव्यं च सर्वं यश्चाधितिष्ठति । स्वर्यस्य च केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
जो भूतकाळ आणि भविष्यकाळ, सर्व काही धारण करतो, आणि जो एकटा स्वर्गाचा स्वामी आहे, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
स्कम्भेनेमे विष्टभिते द्यौश्च भूमिश्च तिष्ठतः । स्कम्भ इदं सर्वमात्मन्वद्यत्प्राणन् निमिषच्च यत्
स्कंभामुळेच हे आकाश आणि पृथ्वी उभे आहेत; स्कंभ हे सर्व आहे, जे काही श्वास घेतं, डोळे मिचकावतं आणि हलतं.
तिस्रो ह प्रजा अत्यायमायन् न्यन्या अर्कमभितोऽविशन्त । बृहन् ह तस्थौ रजसो विमानो हरितो हरिणीरा विवेश
तीन संतती पुढे गेल्या, इतरांनी सर्व बाजूंनी सूर्य गाठला; तो विशाल एक, राजाच्या प्रमाणात उभा राहिला, त्याने सोन्याच्या घोड्यांमध्ये प्रवेश केला.
द्वादश प्रधयश्चक्रमेकं त्रीणि नभ्यानि क उ तच्चिकेत । तत्राहतास्त्रीणि शतानि शङ्कवः षष्टिश्च खीला अविचाचला ये
बारा आरे, एक चाक, तीन नाभी — हे कोण समजू शकतो? तिथे तीनशे साठ खिळे ठोकलेले आहेत, साठ स्थिर आणि हलत नाहीत.
इदं सवितर्वि जानीहि षड्यमा एक एकजः । तस्मिन् हापित्वमिच्छन्ते य एषामेक एकजः
हे जाण, हे सवितृ — सहा एकत्र जन्मतात, एक एकटा जन्मलेला असतो; त्यातच हे सर्व विसावा शोधतात, जो त्यांचा एकटा जन्मलेला आहे.
आविः सन् निहितं गुहा जरन् नाम महत्पदम् । तत्रेदं सर्वमार्पितमेजत्प्राणत्प्रतिष्ठितम्
जो प्रकट असूनही गुप्त आहे, प्राचीन, महान स्थानात ठेवलेला आहे; तिथे हे सर्व स्थिर आहे, हलते, श्वास घेते आणि टिकून आहे.
एकचक्रं वर्तत एकनेमि सहस्राक्षरं प्र पुरो नि पश्चा । अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं क्व तद्बभूव
एक चाक एकच कडा घेऊन फिरतं, त्याला हजार काट्या आहेत, ते पुढे आणि मागे फिरतं. त्याच्या अर्ध्या भागातून सगळ्या जगाचा जन्म झाला, पण त्याचं दुसरं अर्धं कुठे गेलं?
पञ्चवाही वहत्यग्रमेषां प्रष्टयो युक्ता अनुसंवहन्ति । अयातमस्य ददृशे न यातं परं नेदीयोऽवरं दवीयः
पाच जणांनी ओढलेलं ते पुढचं वाहन पुढे जाते, त्याचे जू बांधलेले आहेत आणि एकामागोमाग चालतात. त्याचा मार्ग कुणाला दिसत नाही, न गेलेलं दिसतं, न गेलेलं; एक जवळ नाही, दुसरं दूर नाही.
तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् । तदासत ऋषयः सप्त साकं ये अस्य गोपा महतो बभूवुः
एक पात्र आडवं ठेवलेलं आहे, त्याचा तळ वर आहे; त्यात सर्व रूपांचं तेज ठेवलेलं आहे. तिथे सात ऋषी एकत्र बसले, जे त्याच्या मोठेपणाचे रक्षक झाले.
या पुरस्ताद्युज्यते या च पश्चाद्या विश्वतो युज्यते या च सर्वतः । यया यज्ञः प्राङ्तायते तां त्वा पृच्छामि कतमा सर्चाम्
जे पुढे जोडलंय, जे मागे जोडलंय, जे सगळीकडून जोडलंय आणि जे सर्वत्र जोडलंय, ज्यामुळे यज्ञ पुढे जातो—त्यातली खरी ऋचा कोणती, हे मी तुझ्या कडून विचारतो.
{२६} यदेजति पतति यच्च तिष्ठति प्राणदप्राणन् निमिषच्च यद्भुवत्। तद्दाधार पृथिवीं विश्वरूपं तत्संभूय भवत्येकमेव
जे काही चालतं, उडतं, किंवा स्थिर आहे, जे श्वास घेतं किंवा घेत नाही, डोळा मिचकावतं किंवा होतं—हे सर्व रूपांचं पृथ्वीवर त्याने धरलं आहे; सर्व मिळून एकच होतं.
अनन्तं विततं पुरुत्रानन्तमन्तवच्चा समन्ते । ते नाकपालश्चरति विचिन्वन् विद्वान् भूतमुत भव्यमस्य
असं मोजता न येणारं, अनेक ठिकाणी पसरलेलं, अनंत असूनही सर्व बाजूंनी मर्यादित आहे—तो स्वर्गाचा रक्षक, ज्ञानी, भूत आणि भविष्यातील सर्व शोधत फिरतो.
प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तरदृश्यमानो बहुधा वि जायते । अर्धेन विश्वं भुवनं जजान यदस्यार्धं कतमः स केतुः
प्रजापती गर्भात फिरतो, दिसत नाही, पण अनेक रूपांनी जन्म घेतो; त्याच्या अर्ध्या भागातून सगळ्या जगाचा जन्म झाला—त्याचं दुसरं अर्धं कोणतं चिन्ह आहे?
ऊर्ध्वं भरन्तमुदकं कुम्भेनेवोदहार्यम् । पश्यन्ति सर्वे चक्षुषा न सर्वे मनसा विदुः
तो वरती पाणी नेतो, जणू काही भांड्यात भरून ओढतो; सगळे त्याला डोळ्यांनी पाहतात, पण सगळ्यांना मनानं ओळखता येत नाही.