कियता स्कम्भः प्र विवेश भूतं कियद्भविष्यदन्वाशयेऽस्य । एकं यदङ्गमकृणोत्सहस्रधा कियता स्कम्भः प्र विवेश तत्र
स्कंभाचा किती भाग भूत आणि भविष्यात गेला? जेव्हा त्याने एक अंग हजार भाग केलं, तिथे स्कंभाचा किती भाग गेला?
यत्र लोकाम्श्च कोशांश्चापो ब्रह्म जना विदुः । असच्च यत्र सच्चान्त स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे लोक जग, आवरणं, पाणी आणि ब्रह्म जाणतात, जिथे असणं आणि नसणं एकत्र येतं, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
{२२} यत्र तपः पराक्रम्य व्रतं धारयत्युत्तरम् । ऋतं च यत्र श्रद्धा चापो ब्रह्म समाहिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे तपश्चर्येने व्रत टिकून आहे, जिथे सत्य, श्रद्धा, पाणी आणि ब्रह्म एकत्र आहेत, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यस्मिन् भूमिरन्तरिक्षं द्यौर्यस्मिन्न् अध्याहिता । यत्राग्निश्चन्द्रमाः सूर्यो वातस्तिष्ठन्त्यार्पिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्यात पृथ्वी, आकाश आणि दिवस स्थिर आहेत; जिथे अग्नि, चंद्र, सूर्य आणि वारा ठेवले आहेत, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यस्य त्रयस्त्रिंशद्देवा अङ्गे सर्वे समाहिताः । स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्या एका अंगात तैतीसही देव एकत्र आहेत, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यत्र ऋषयः प्रथमजा ऋचः साम यजुर्मही । एकर्षिर्यस्मिन्न् आर्पितः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे आद्य ऋषी, ऋच, साम, यजुः आणि ही महान पृथ्वी आहेत, जिथे एक ऋषी स्थिर आहे, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यत्रामृतं च मृत्युश्च पुरुषेऽधि समाहिते । समुद्रो यस्य नाड्यः पुरुषेऽधि समाहिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्या ठिकाणी अमृत आणि मृत्यू या दोन्ही गोष्टी माणसाच्या आत स्थिर आहेत, ज्याच्या नाड्या समुद्रासारख्या एकत्रित आहेत, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्य चतस्रः प्रदिशो नाड्यस्तिष्ठन्ति प्रथमाः । यज्ञो यत्र पराक्रान्तः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्यामध्ये चार दिशा मुख्य नाड्यांसारख्या उभ्या आहेत, जिथे यज्ञ पुढे गेला आहे, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
ये पुरुषे ब्रह्म विदुस्ते विदुः परमेष्ठिनम् । यो वेद परमेष्ठिनं यश्च वेद प्रजापतिम् । ज्येष्ठं ये ब्राह्मणं विदुस्ते स्कम्भमनुसंविदुः
जे माणसातील ब्रह्म जाणतात, तेच परमेश्वराला ओळखतात; जो परमेश्वराला जाणतो आणि जो प्रजापतीला जाणतो, ते ज्येष्ठ ब्राह्मण स्कंभाला खरोखरच ओळखतात.
यस्य शिरो वैश्वानरश्चक्षुरङ्गिरसोऽभवन् । अङ्गानि यस्य यातवः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याचे डोके वैश्वानर झाले, ज्याचे डोळे अङ्गिरस झाले, ज्याची अंगे यातव झाली, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्य ब्रह्म मुखमाहुर्जिह्वां मधुकशामुत । विराजमूधो यस्याहुः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याचे तोंड ब्रह्म आहे असे म्हणतात, ज्याची जीभ मधुर आहे, ज्याचे मन विराज आहे असे म्हणतात, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्मादृचो अपातक्षन् यजुर्यस्मादपाकषन् । सामानि यस्य लोमान्यथर्वाङ्गिरसो मुखं स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्यापासून ऋचांचा उच्चार झाला, ज्याच्यापासून यजुर्वेद निघाला, ज्याचे केस सामगान आहेत, ज्याचे तोंड अथर्व आणि अङ्गिरस आहे, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
{२३} असच्शाखां प्रतिष्ठन्तीं परममिव जना विदुः । उतो सन्मन्यन्तेऽवरे ये ते शाखामुपासते
लोक असत्य शाखेला सर्वात श्रेष्ठ समजतात; पण काहीजण, जे खालच्या पातळीचे आहेत, तीच शाखा खरी आहे असे मानून तिची पूजा करतात.
यत्रादित्याश्च रुद्राश्च वसवश्च समाहिताः । भूतं च यत्र भव्यं च सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे आदित्य, रुद्र, वसु स्थिर आहेत, जिथे भूतकाळ आणि भविष्यकाळ, सर्व लोक एकत्र आहेत, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्य त्रयस्त्रिंशद्देवा निधिं रक्षन्ति सर्वदा । निधिं तमद्य को वेद यं देवा अभिरक्षथ
ज्याचा खजिना त्र्यस्त्रिंशत् देव नेहमी राखतात, आज तो खजिना कोण जाणतो, ज्याचे देव जपण करतात?
यत्र देवा ब्रह्मविदो ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । यो वै तान् विद्यात्प्रत्यक्षं स ब्रह्मा वेदिता स्यात्
जिथे ब्रह्म जाणणारे देव ज्येष्ठ ब्रह्माची पूजा करतात, जो त्यांना प्रत्यक्ष जाणतो, तोच खरा ब्रह्मवेत्ता होतो.
बृहन्तो नाम ते देवा येऽसतः परि जज्ञिरे । एकं तदङ्गं स्कम्भस्यासदाहुः परो जनाः
जे बृहंत नावाचे देव असत्यापासून उत्पन्न झाले, लोक म्हणतात की स्कंभाचे एक अंग असत्य आहे.
यत्र स्कम्भः प्रजनयन् पुराणं व्यवर्तयत्। एकं तदङ्गं स्कम्भस्य पुराणमनुसंविदुः
जिथे स्कंभाने संतती निर्माण केली आणि प्राचीन गोष्टी बाजूला केल्या, लोक म्हणतात की स्कंभाचे एक अंग प्राचीन आहे.
यस्य त्रयस्त्रिंशद्देवा अङ्गे गात्रा विभेजिरे । तान् वै त्रयस्त्रिंशद्देवान् एके ब्रहमविदो विदुः
ज्याच्या एका अंगात त्र्यस्त्रिंशत् देवांनी शरीर विभागले, काही ब्रह्मवेत्ता त्या त्र्यस्त्रिंशत् देवांना ओळखतात.
हिरण्यगर्भं परममनत्युद्यं जना विदुः । स्कम्भस्तदग्रे प्रासिञ्चद्धिरण्यं लोके अन्तरा
लोक हिरण्यगर्भाला सर्वात श्रेष्ठ आणि अतुल्य मानतात; स्कंभाने प्रथम ते सोने जगात ओतले.
स्कम्भे लोकाः स्कम्भे तपः स्कम्भेऽध्यृतमाहितम् । स्कम्भ त्वा वेद प्रत्यक्षमिन्द्रे सर्वं समाहितम्
स्कंभातच सर्व लोक, तप, आणि धर्म स्थिर आहेत; स्कंभा, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो, तुझ्यातच इंद्र, सर्व काही स्थिर आहे.
इन्द्रे लोका इन्द्रे तप इन्द्रेऽध्यृतमाहितम् । इन्द्रं त्वा वेद प्रत्यक्षं स्कम्भे सर्वं प्रतिष्ठितम्
इंद्रातच सर्व लोक, तप, आणि धर्म स्थिर आहेत; इंद्रा, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो, स्कंभात सर्व काही स्थिर आहे.
{२४} नाम नाम्ना जोहवीति पुरा सूर्यात्पुरोषसः । यदजः प्रथमं संबभूव स ह तत्स्वराज्यमियाय यस्मान् नान्यत्परमस्ति भूतम्
त्याने पूर्वी नावाला नावाने हाक मारली, सूर्यापासून, उषेपासून; जेव्हा अजन्मा प्रथम प्रकट झाला, त्याने त्या स्वरराज्यावर अधिकार मिळवला, ज्यापेक्षा वर काहीच नाही, जे काही झाले आहे.
यस्य भूमिः प्रमान्तरिक्षमुतोदरम् । दिवं यश्चक्रे मूर्धानं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
ज्याच्याकडे पृथ्वी, विशाल अंतराळ आणि गर्भ आहे, ज्याने आकाश आपले डोके केले, त्या ज्येष्ठ ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
यस्य सूर्यश्चक्षुश्चन्द्रमाश्च पुनर्णवः । अग्निं यश्चक्र आस्यं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
ज्याच्या डोळ्यांत सूर्य आहे, चंद्र नेहमी नव्याने येतो, ज्याने अग्नीला आपले तोंड केले, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
यस्य वातः प्राणापानौ चक्षुरङ्गिरसोऽभवन् । दिशो यश्चक्रे प्रज्ञानीस्तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
ज्याचा श्वास म्हणजे वारा आहे, श्वासोच्छ्वास म्हणजे अङ्गिरस आहेत, ज्याने दिशा आपली बुद्धी केली, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
स्कम्भो दाधार द्यावापृथिवी उभे इमे स्कम्भो दाधारोर्वन्तरिक्षम् । स्कम्भो दाधार प्रदिशः षडुर्वीः स्कम्भ इदं विश्वं भुवनमा विवेश
स्कंभाने आकाश आणि पृथ्वी दोन्ही धरून ठेवले, स्कंभाने विशाल आंतरिक्ष धरले, स्कंभाने सहा दिशाही सांभाळल्या, स्कंभाने हे सर्व जग व्यापले आहे.
यः श्रमात्तपसो जातो लोकान्त्सर्वान्त्समानशे । सोमं यश्चक्रे केवलं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः
जो श्रम आणि तपातून जन्मला, जो सर्व जगात सारखा आहे, ज्याने केवळ सोम निर्माण केला, त्या सर्वांत प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो.
कथं वातो नेलयति कथं न रमते मनः । किमापः सत्यं प्रेप्सन्तीर्नेलयन्ति कदा चन
वारा कसा स्थिर राहत नाही? मन कसे आनंदी राहत नाही? पाणी, सत्य शोधताना, कधीच स्थिर का राहत नाही?
महद्यक्षं भुवनस्य मध्ये तपसि क्रान्तं सलिलस्य पृष्ठे । तस्मिन् छ्रयन्ते य उ के च देवा वृक्षस्य स्कन्धः परित इव शाखाः
जगाच्या मध्यभागी असलेला, तपात स्थिर झालेला, पाण्याच्या पृष्ठभागावर असलेला तो महान अधिपती — त्याच्यावर सर्व देव जण झाडाच्या फांद्या खोडाभोवती जशा असतात तशा विसावतात.