यस्मै त्वा यज्ञवर्धन मणे प्रत्यमुचं शिवम् । तं त्वं शतदक्षिण मणे श्रैष्ठ्याय जिन्वतात्
यज्ञ वाढवणाऱ्या मणी, तू ज्याला शुभत्व दिलंस, शंभर दानांची मणी, त्याला तू श्रेष्ठता प्राप्त करून दे.
एतमिध्मं समाहितं जुषणो अग्ने प्रति हर्य होमैः । तस्मिन् विधेम सुमतिं स्वस्ति प्रजां चक्षुः पशून्त्समिद्धे जातवेदसि ब्रह्मणा
अग्निदेव, या नीट लावलेल्या समिधेवर आनंद मान आणि हवनांनी ती स्वीकार. जाठवेद, ब्राह्मणाने पेटवलेल्या तुझ्यातच आम्ही कल्याण, संतती, दृष्टी आणि जनावरे नांदू देऊ.
10.7 कस्मिन्न् अङ्गे तपो अस्याधि तिष्ठति कस्मिन्न् अङ्ग ऋतमस्याध्याहितम् । क्व व्रतं क्व श्रद्धास्य तिष्ठति कस्मिन्न् अङ्गे सत्यमस्य प्रतिष्ठितम्
त्याच्या कोणत्या अंगात तप आहे? कोणत्या भागात सत्य आहे? व्रत कुठे आहे, श्रद्धा कुठे आहे, आणि कोणत्या अंगात त्याचं खरं असणं टिकून आहे?
कस्मादङ्गाद्दीप्यते अग्निरस्य कस्मादङ्गात्पवते मातरिश्व । कस्मादङ्गाद्वि मिमीतेऽधि चन्द्रमा मह स्कम्भस्य मिमानो अङ्गम्
त्याच्या कोणत्या भागातून अग्नि प्रकटतो? कोणत्या भागातून वात वाहतो? कोणत्या भागातून चंद्र तयार होतो, जसा स्कंभाचा मोठा भाग मोजला जातो?
कस्मिन्न् अङ्गे तिष्ठति भूमिरस्य कस्मिन्न् अङ्गे तिष्ठत्यन्तरिक्षम् । कस्मिन्न् अङ्गे तिष्ठत्याहिता द्यौः कस्मिन्न् अङ्गे तिष्ठत्युत्तरं दिवः
त्याच्या कोणत्या भागावर पृथ्वी आहे? कोणत्या भागावर आकाश आहे? कोणत्या भागावर दिवस आहे? आणि कोणत्या भागावर सर्वात वरचं आकाश आहे?
क्व प्रेप्सन् दीप्यत ऊर्ध्वो अग्निः क्व प्रेप्सन् पवते मातरिश्वा । यत्र प्रेप्सन्तीरभियन्त्यावृतः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
कोठे वर जाण्याची इच्छा असलेला अग्नि प्रज्वलित होतो? कोठे वात वाहतो? कोठे वाहणाऱ्या नद्या एकत्र येतात? स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
क्वार्धमासाः क्व यन्ति मासाः संवत्सरेण सह संविदानाः । यत्र यन्त्यृतवो यत्रार्तवाः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
अर्धेमहिने कुठे जातात, महिने कुठे जातात, वर्षासोबत एकत्र? ऋतु आणि त्यांच्या काळा कुठे जातात? स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
क्व प्रेप्सन्ती युवती विरूपे अहोरात्रे द्रवतः संविदाने । यत्र प्रेप्सन्तीरभियन्त्यापः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
दिवस आणि रात्र या दोन वेगळ्या, तरुण रूपं एकत्र कुठे धावतात? वाहणाऱ्या पाण्याचं एकत्र येणं कुठे होतं? स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यस्मिन्त्स्तब्ध्वा प्रजापतिर्लोकान्त्सर्वामधारयत्। स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्यात प्रजापतीने सर्व जग स्थिर केलं, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यत्परममवमं यच्च मध्यमं प्रजापतिः ससृजे विश्वरूपम् । कियता स्कम्भः प्र विवेश तत्र यन् न प्राविशत्कियत्तद्बभूव
जे सर्वोच्च, नीच आणि मधले आहे, जे प्रजापतीने सर्व रूपांनी निर्माण केलं, त्यात स्कंभाचा किती भाग गेला आणि किती उरला?
कियता स्कम्भः प्र विवेश भूतं कियद्भविष्यदन्वाशयेऽस्य । एकं यदङ्गमकृणोत्सहस्रधा कियता स्कम्भः प्र विवेश तत्र
स्कंभाचा किती भाग भूत आणि भविष्यात गेला? जेव्हा त्याने एक अंग हजार भाग केलं, तिथे स्कंभाचा किती भाग गेला?
यत्र लोकाम्श्च कोशांश्चापो ब्रह्म जना विदुः । असच्च यत्र सच्चान्त स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे लोक जग, आवरणं, पाणी आणि ब्रह्म जाणतात, जिथे असणं आणि नसणं एकत्र येतं, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
{२२} यत्र तपः पराक्रम्य व्रतं धारयत्युत्तरम् । ऋतं च यत्र श्रद्धा चापो ब्रह्म समाहिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे तपश्चर्येने व्रत टिकून आहे, जिथे सत्य, श्रद्धा, पाणी आणि ब्रह्म एकत्र आहेत, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यस्मिन् भूमिरन्तरिक्षं द्यौर्यस्मिन्न् अध्याहिता । यत्राग्निश्चन्द्रमाः सूर्यो वातस्तिष्ठन्त्यार्पिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्यात पृथ्वी, आकाश आणि दिवस स्थिर आहेत; जिथे अग्नि, चंद्र, सूर्य आणि वारा ठेवले आहेत, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यस्य त्रयस्त्रिंशद्देवा अङ्गे सर्वे समाहिताः । स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्या एका अंगात तैतीसही देव एकत्र आहेत, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यत्र ऋषयः प्रथमजा ऋचः साम यजुर्मही । एकर्षिर्यस्मिन्न् आर्पितः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे आद्य ऋषी, ऋच, साम, यजुः आणि ही महान पृथ्वी आहेत, जिथे एक ऋषी स्थिर आहे, स्कंभ कोण आहे, तो देव कोण आहे, मला सांग.
यत्रामृतं च मृत्युश्च पुरुषेऽधि समाहिते । समुद्रो यस्य नाड्यः पुरुषेऽधि समाहिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्या ठिकाणी अमृत आणि मृत्यू या दोन्ही गोष्टी माणसाच्या आत स्थिर आहेत, ज्याच्या नाड्या समुद्रासारख्या एकत्रित आहेत, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्य चतस्रः प्रदिशो नाड्यस्तिष्ठन्ति प्रथमाः । यज्ञो यत्र पराक्रान्तः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्यामध्ये चार दिशा मुख्य नाड्यांसारख्या उभ्या आहेत, जिथे यज्ञ पुढे गेला आहे, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
ये पुरुषे ब्रह्म विदुस्ते विदुः परमेष्ठिनम् । यो वेद परमेष्ठिनं यश्च वेद प्रजापतिम् । ज्येष्ठं ये ब्राह्मणं विदुस्ते स्कम्भमनुसंविदुः
जे माणसातील ब्रह्म जाणतात, तेच परमेश्वराला ओळखतात; जो परमेश्वराला जाणतो आणि जो प्रजापतीला जाणतो, ते ज्येष्ठ ब्राह्मण स्कंभाला खरोखरच ओळखतात.
यस्य शिरो वैश्वानरश्चक्षुरङ्गिरसोऽभवन् । अङ्गानि यस्य यातवः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याचे डोके वैश्वानर झाले, ज्याचे डोळे अङ्गिरस झाले, ज्याची अंगे यातव झाली, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्य ब्रह्म मुखमाहुर्जिह्वां मधुकशामुत । विराजमूधो यस्याहुः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याचे तोंड ब्रह्म आहे असे म्हणतात, ज्याची जीभ मधुर आहे, ज्याचे मन विराज आहे असे म्हणतात, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्मादृचो अपातक्षन् यजुर्यस्मादपाकषन् । सामानि यस्य लोमान्यथर्वाङ्गिरसो मुखं स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
ज्याच्यापासून ऋचांचा उच्चार झाला, ज्याच्यापासून यजुर्वेद निघाला, ज्याचे केस सामगान आहेत, ज्याचे तोंड अथर्व आणि अङ्गिरस आहे, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
{२३} असच्शाखां प्रतिष्ठन्तीं परममिव जना विदुः । उतो सन्मन्यन्तेऽवरे ये ते शाखामुपासते
लोक असत्य शाखेला सर्वात श्रेष्ठ समजतात; पण काहीजण, जे खालच्या पातळीचे आहेत, तीच शाखा खरी आहे असे मानून तिची पूजा करतात.
यत्रादित्याश्च रुद्राश्च वसवश्च समाहिताः । भूतं च यत्र भव्यं च सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः स्कम्भं तं ब्रूहि कतमः स्विदेव सः
जिथे आदित्य, रुद्र, वसु स्थिर आहेत, जिथे भूतकाळ आणि भविष्यकाळ, सर्व लोक एकत्र आहेत, तो स्कंभ कोणता देव आहे, ते मला सांग.
यस्य त्रयस्त्रिंशद्देवा निधिं रक्षन्ति सर्वदा । निधिं तमद्य को वेद यं देवा अभिरक्षथ
ज्याचा खजिना त्र्यस्त्रिंशत् देव नेहमी राखतात, आज तो खजिना कोण जाणतो, ज्याचे देव जपण करतात?
यत्र देवा ब्रह्मविदो ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । यो वै तान् विद्यात्प्रत्यक्षं स ब्रह्मा वेदिता स्यात्
जिथे ब्रह्म जाणणारे देव ज्येष्ठ ब्रह्माची पूजा करतात, जो त्यांना प्रत्यक्ष जाणतो, तोच खरा ब्रह्मवेत्ता होतो.
बृहन्तो नाम ते देवा येऽसतः परि जज्ञिरे । एकं तदङ्गं स्कम्भस्यासदाहुः परो जनाः
जे बृहंत नावाचे देव असत्यापासून उत्पन्न झाले, लोक म्हणतात की स्कंभाचे एक अंग असत्य आहे.
यत्र स्कम्भः प्रजनयन् पुराणं व्यवर्तयत्। एकं तदङ्गं स्कम्भस्य पुराणमनुसंविदुः
जिथे स्कंभाने संतती निर्माण केली आणि प्राचीन गोष्टी बाजूला केल्या, लोक म्हणतात की स्कंभाचे एक अंग प्राचीन आहे.
यस्य त्रयस्त्रिंशद्देवा अङ्गे गात्रा विभेजिरे । तान् वै त्रयस्त्रिंशद्देवान् एके ब्रहमविदो विदुः
ज्याच्या एका अंगात त्र्यस्त्रिंशत् देवांनी शरीर विभागले, काही ब्रह्मवेत्ता त्या त्र्यस्त्रिंशत् देवांना ओळखतात.
हिरण्यगर्भं परममनत्युद्यं जना विदुः । स्कम्भस्तदग्रे प्रासिञ्चद्धिरण्यं लोके अन्तरा
लोक हिरण्यगर्भाला सर्वात श्रेष्ठ आणि अतुल्य मानतात; स्कंभाने प्रथम ते सोने जगात ओतले.