मस्तिष्कमस्य यतमो ललाटं ककाटिकां प्रथमो यः कपालम् । चित्वा चित्यं हन्वोः पूरुषस्य दिवं रुरोह कतमः स देवः
कोणत्या देवाने त्याचा मेंदू, कपाळ, शिरोमणी आणि पहिली कवटी बनवली? माणसाचे जबडे घडवून, तो कोणता देव आकाशात गेला?
प्रियाप्रियाणि बहुला स्वप्नं संबाधतन्द्र्यः । आनन्दान् उग्रो नन्दांश्च कस्माद्वहति पूरुषः
आनंद-दुःख, असंख्य स्वप्ने, गडद झोप आणि थकवा — माणूस हे सगळे कशासाठी सहन करतो? तीव्र आनंद आणि सुखे तो का पेलतो?
आर्तिरवर्तिर्निर्ऋतिः कुतो नु पुरुषेऽमतिः । राद्धिः समृद्धिरव्यृद्धिर्मतिरुदितयः कुतः
दुःख आणि त्यातून सुटका, नाश आणि अज्ञान माणसात कुठून येतात? यश, समृद्धी, हानी, बुध्दी आणि रडणे हे कुठून येते?
{४} को अस्मिन्न् आपो व्यदधात्विषूवृतः पुरूवृतः सिन्धुसृत्याय जाताः । तीव्रा अरुणा लोहिनीस्ताम्रधूम्रा ऊर्ध्वा अवाचीः पुरुषे तिरश्चीः
कोणत्या देवाने त्याच्या आत पाणी ठेवले, जे तेजाने वेढलेले, अनेक प्रवाहांनी वाहणारे, नद्यांसारखे धावणारे आहे? तीव्र, तांबडी, रक्तासारखी, तांबूस, धुरकट, वर, खाली आणि आडवी वाहणारी ही पाणी कोणत्या देवाने बनवली?
को अस्मिन् रूपमदधात्को मह्मानं च नाम च । गातुं को अस्मिन् कः केतुं कश्चरित्रानि पूरुषे
त्याला रूप कोणी दिले, मोठेपण कोणाने दिले, आणि नाव कोणाने दिले? त्याची चाल, चिन्ह आणि वागणूक कोणी ठरवली?
को अस्मिन् प्राणमवयत्को अपानं व्यानमु । समानमस्मिन् को देवोऽधि शिश्राय पूरुषे
त्याच्या आत श्वास कोणी ठेवला, अपान आणि व्यान कोणी दिले? सम श्वास कोणत्या देवाने माणसात ठेवला?
को अस्मिन् यज्ञमदधादेको देवोऽधि पूरुषे । को अस्मिन्त्सत्यं कोऽनृतं कुतो मृत्युः कुतोऽमृतम्
त्याच्या आत यज्ञ कोणी ठेवला, कोणता देव माणसात स्थिर आहे? त्याच्यात सत्य काय, असत्य काय, मृत्यू कुठून येतो आणि अमरत्व कुठून येते?
को अस्मै वासः पर्यदधात्को अस्यायुरकल्पयत्। बलं को अस्मै प्रायच्छत्को अस्याकल्पयज्जवम्
त्याला वस्त्र कोणी घातले, आयुष्य कोणी ठरवले? बळ कोणी दिले, आणि वेग कोणी दिला?
केनापो अन्वतनुत केनाहरकरोद्रुचे । उषसं केनान्वैन्द्ध केन सायंभवं ददे
पाणी कोणी पसरवले, उषःकाल कोणी उजळवला? सकाळ कोणी पेटवली, आणि संध्याकाळ कोणी दिली?
को अस्मिन् रेतो न्यदधात्तन्तुरा तायतामिति । मेधां को अस्मिन्न् अध्यौहत्को बाणं को नृतो दधौ
त्याच्या आत बीज कोणी ठेवले, 'सूत्र वाढू दे' असे कोणी म्हटले? बुध्दी कोणी ओतली, बाण आणि नर्तक कोणी ठेवले?
केनेमां भूमिमौर्णोत्केन पर्यभवद्दिवम् । केनाभि मह्ना पर्वतान् केन कर्माणि पुरुषः
ही पृथ्वी कोणी धरली, आकाश कोणी वेढले? पर्वत कोणाच्या सामर्थ्याने आहेत, आणि माणसाची कृत्ये कोणामुळे घडतात?
केन पर्जन्यमन्वेति केन सोमं विचक्षणम् । केन यज्ञं च श्रद्धां च केनास्मिन् निहितं मनः
पर्जन्य कशामुळे फिरतो, सोमरस कोणामुळे ओळखता येतो? यज्ञ आणि श्रद्धा कोणामुळे आहेत, आणि मन त्याच्यात कोणामुळे आहे?
केन श्रोत्रियमाप्नोति केनेमं परमेष्ठिनम् । केनेममग्निं पूरुषः केन संवत्सरं ममे
ज्ञान कशामुळे मिळते, श्रेष्ठ अवस्था कशामुळे मिळते? माणूस अग्नी कशामुळे मिळवतो, आणि वर्ष कशामुळे मोजतो?
{५} ब्रह्म श्रोत्रियमाप्नोति ब्रह्मेमं परमेष्ठिनम् । ब्रह्मेममग्निं पूरुषो ब्रह्म संवत्सरं ममे
ब्रह्मामुळेच ज्ञान मिळते, ब्रह्मामुळेच श्रेष्ठ अवस्था मिळते. ब्रह्मामुळेच माणूस अग्नी मिळवतो, आणि ब्रह्मामुळेच तो वर्ष मोजतो.
केन देवामनु क्षियति केन दैवजनीर्विशः । केनेदमन्यन् नक्षत्रं केन सत्क्षत्रमुच्यते
कोणामुळे देवमाणूस राहतो? कोणामुळे देवांचे लोक अस्तित्वात आहेत? कोणामुळे हे दुसरे नक्षत्र आहे? कोणामुळे खरे क्षत्रियत्व ओळखले जाते?
ब्रह्म देवामनु क्षियति ब्रह्म दैवजनीर्विशः । ब्रह्मेदमन्यन् नक्षत्रं ब्रह्म सत्क्षत्रमुच्यते
ब्रह्मामुळे देवमाणूस राहतो, ब्रह्मामुळे देवांचे लोक अस्तित्वात आहेत; ब्रह्मामुळे हे दुसरे नक्षत्र आहे, ब्रह्मामुळे खरे क्षत्रियत्व ओळखले जाते.
केनेयं भूमिर्विहिता केन द्यौरुत्तरा हिता । केनेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम्
कोणामुळे ही पृथ्वी स्थिर झाली? कोणामुळे वरचे आकाश ठेवले गेले? कोणामुळे हे वरचे आणि आडवे, म्हणजेच आकाश, पसरले आहे?
ब्रह्मणा भूमिर्विहिता ब्रह्म द्यौरुत्तरा हिता । ब्रह्मेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम्
ब्रह्मामुळे पृथ्वी स्थिर झाली, ब्रह्मामुळे वरचे आकाश ठेवले गेले; ब्रह्मामुळे हे वरचे आणि आडवे आकाश पसरले आहे.
मूर्धानमस्य संसीव्याथर्वा हृदयं च यत्। मस्तिष्कादूर्ध्वः प्रैरयत्पवमानोऽधि शीर्षतः
अथर्व्याने त्याचे डोके आणि हृदय एकत्र जोडले; मग मेंदूच्या वरून, शुद्ध करणारा त्या डोक्याच्या वरून पुढे गेला.
तद्वा अथर्वणः शिरो देवकोशः समुब्जितः । तत्प्राणो अभि रक्षति शिरो अन्नमथो मनः
हेच अथर्व्याचे डोके, दैवी भांडार, सुंदर बनवले आहे; प्राण त्याचे डोके जपतो, जसे अन्न आणि मन.
ऊर्ध्वो नु सृष्टा३ तिर्यङ्नु सृष्टा३ सर्वा दिशः पुरुष आ बभूवा३ । पुरं यो ब्रह्मणो वेद यस्याः पुरुष उच्यते
तो उभा निर्माण झाला, आडवा निर्माण झाला, सर्व दिशांना तो पुरुष झाला; जो ब्रह्माची नगरी ओळखतो, त्यालाच त्या नगरीचा पुरुष म्हणतात.
यो वै तां ब्रह्मणो वेदामृतेनावृतां पुरम् । तस्मै ब्रह्म च ब्राह्माश्च चक्षुः प्राणं प्रजां ददुः
जो ब्रह्माची अमृताने झाकलेली नगरी ओळखतो, त्याला ब्रह्म आणि ब्राह्मणांनी दृष्टी, प्राण आणि संतती दिली.
न वै तं चक्षुर्जहाति न प्राणो जरसः पुरा । पुरं यो ब्रह्मणो वेद यस्याः पुरुष उच्यते
जो ब्रह्माची नगरी ओळखतो, ज्याला त्या नगरीचा पुरुष म्हणतात, त्याला डोळे किंवा प्राण वृद्धापकाळ येईपर्यंत सोडत नाहीत.
अष्टाचक्रा नवद्वारा देवानां पूरयोध्या । तस्यां हिरण्ययः कोशः स्वर्गो ज्योतिषावृतः
आठ चाकांची, नऊ दारांची, देवांची वस्ती करण्याची नगरी आहे; तिच्यात सोन्याचे भांडार आहे, स्वर्ग आहे, प्रकाशाने वेढलेले.
तस्मिन् हिरण्यये कोशे त्र्यरे त्रिप्रतिष्ठिते । तस्मिन् यद्यक्षमात्मन्वत्तद्वै ब्रह्मविदो विदुः
त्या सोन्याच्या भांडारात, तीन भाग असलेल्या, तीन आधार असलेल्या, जे काही आत आत्मा आहे, ते ब्रह्मज्ञानी ओळखतात.
प्रभ्राजमानां हरिणीं यशसा संपरीवृताम् । पुरं हिरण्ययीं ब्रह्मा विवेशापराजिताम्
ते तेजस्वी, पिवळसर, कीर्तीने वेढलेली, ब्रह्माने ती सोन्याची, अजिंक्य नगरी प्रवेश केली.
अयं मे वरणो मणिः सपत्नक्षयणो वृषा । तेना रभस्व त्वं शत्रून् प्र मृणीहि दुरस्यतः
हा माझा रक्षण करणारा मणी, शत्रूंचा नाश करणारा, बलवान आहे; त्याने तू शत्रूंना पकड आणि वाईट लोकांना नष्ट कर.
प्रैणान् छृणीहि प्र मृणा रभस्व मणिस्ते अस्तु पुरएता पुरस्तात्। अवारयन्त वरणेन देवा अभ्याचारमसुराणां श्वःश्वः
त्यांना छाट, नष्ट कर, पकड; मणी तुझा पुढे नेता असो. या रक्षणामुळे देवांनी असुरांचा हल्ला दिवसेंदिवस परतवला.
अयं मणिर्वरणो विश्वभेषजः सहस्राक्षो हरितो हिरण्ययः । स ते शत्रून् अधरान् पादयाति पूर्वस्तान् दभ्नुहि ये त्वा द्विषन्ति
हा रक्षणाचा मणी सर्व रोगांवर उपाय आहे, हजार डोळ्यांचा, हिरवा, सोन्याचा; तो तुझे शत्रू खाली पाडेल, आणि जे तुझ्यावर रागावतात त्यांना जिंक.
अयं ते कृत्यां विततां पौरुषेयादयं भयात्। अयं त्वा सर्वस्मात्पापाद्वरणो वारयिष्यते
हा तुझ्यावर टाकलेला जादूचा प्रभाव दूर करेल, हा भीती दूर करेल; हा रक्षण करणारा मणी तुला सर्व वाईटापासून वाचवेल.