यदि स्थ तमसावृता जालेनभिहिता इव । सर्वाः संलुप्येतः कृत्याः पुनः कर्त्रे प्र हिण्मसि
तू अंधाराने झाकलेली असलीस, जाळ्यात अडकलेली असलीस, तरी अशी सर्व कृत्ये नष्ट व्हावीत; आम्ही तुला पुन्हा कर्त्याकडे पाठवतो.
कृत्याकृतो वलगिनोऽभिनिष्कारिणः प्रजाम् । मृणीहि कृत्ये मोच्छिषोऽमून् कृत्याकृतो जहि
कृत्य, जाळं, आणि जे आमच्या लोकांवर ते लावतात त्यांना नष्ट कर. हे कृत्य, इथे राहू नकोस; कृत्य करणाऱ्यांना ठार कर.
यथा सूर्यो मुच्यते तमसस्परि रात्रिं जहात्युषसश्च केतून् । एवाहं सर्वं दुर्भूतं कर्त्रं कृत्याकृता कृतं हस्तीव रजो दुरितं जहामि
जसा सूर्य अंधारातून मुक्त होतो, जशी रात्र उषेची चिन्हं सोडते, तसंच मी सर्व वाईट आणि केलेली कृत्ये, हत्ती जशी धूळ झटकतो तशी, दूर टाकतो.
केन पार्ष्णी आभृते पूरुषस्य केन मांसं संभृतं केन गुल्फौ । केनाङ्गुलीः पेशनीः केन खानि केनोच्छ्लङ्खौ मध्यतः कः प्रतिष्ठाम्
माणसाची टाच कशाने निर्माण झाली? मांस कशाने एकत्र आलं? टाचा, बोटं, सांधे, पोकळी, पायाचे वाकडे भाग आणि मधला आधार कशाने बनला?
कस्मान् नु गुल्फावधरावकृण्वन्न् अष्ठीवन्तावुत्तरौ पूरुषस्य । जङ्घे निर्ऋत्य न्यदधुः क्व स्विज्जानुनोः संधी क उ तच्चिकेत
माणसाच्या दोन्ही हाडांनी बनलेल्या खालच्या आणि वरच्या टाचा कशापासून केल्या? पोटऱ्या निरृतिकडे ठेवण्यात आल्या; गुडघ्यांचे सांधे कुठे आहेत, आणि ते कोण जाणतो?
चतुष्टयं युजते संहितान्तं जानुभ्यामूर्ध्वं शिथिरं कबन्धम् । श्रोणी यदूरू क उ तज्जजान याभ्यां कुसिन्धं सुदृढं बभूव
चार भाग एकत्र जोडले गेले, गुडघ्यांवरून वर मऊ धड आहे. कंबर आणि मांडी कोणी निर्माण केली, ज्यामुळे मजबूत पाया तयार झाला?
कति देवाः कतमे त आसन् य उरो ग्रीवाश्चिक्युः पुरुषस्य । कति स्तनौ व्यदधुः कः कफोदौ कति स्कन्धान् कति पृष्टीरचिन्वन्
किती देवांनी, आणि त्यातले कोणत्या देवांनी, माणसाची छाती आणि मान घडवली? किती स्तन त्यांनी दिले, कोणत्या देवांनी खांदे बनवले, आणि किती पाठ त्यांनी तयार केल्या?
को अस्य बाहू समभरद्वीर्यां करवादिति । अंसौ को अस्य तद्देवः कुसिन्धे अध्या दधौ
कोणत्या देवाने त्याच्या हातांना एकत्र आणून, 'हे बळकट आणि समर्थ करू या' असे म्हटले? कोणत्या देवाने त्याचे खांदे ठेवले, आणि कोणत्या देवाने ते घट्ट बसवले?
कः सप्त खानि वि ततर्द शीर्षणि कर्णाविमौ नासिके चक्षणी मुखम् । येषां पुरुत्रा विजयस्य मह्ननि चतुष्पादो द्विपदो यन्ति यामम्
कोणत्या देवाने डोक्यातील सात छिद्रे — दोन कान, दोन नाकपुड्या, दोन डोळे आणि तोंड — उघडली? कोणाच्या सामर्थ्यामुळे चार पायांचे आणि दोन पायांचे प्राणी सर्वत्र फिरतात?
हन्वोर्हि जिह्वामदधात्पुरूचीमधा महीमधि शिश्राय वाचम् । स आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तरपो वसानः क उ तच्चिकेत
खरंच, जबड्यांमध्ये जीभ ठेवली, वाणी पृथ्वीवर स्थिर केली. या जगांत राहून, वेगवेगळ्या रूपांत वावरणारा, हे सर्व खरेपणाने कोण जाणतो?
मस्तिष्कमस्य यतमो ललाटं ककाटिकां प्रथमो यः कपालम् । चित्वा चित्यं हन्वोः पूरुषस्य दिवं रुरोह कतमः स देवः
कोणत्या देवाने त्याचा मेंदू, कपाळ, शिरोमणी आणि पहिली कवटी बनवली? माणसाचे जबडे घडवून, तो कोणता देव आकाशात गेला?
प्रियाप्रियाणि बहुला स्वप्नं संबाधतन्द्र्यः । आनन्दान् उग्रो नन्दांश्च कस्माद्वहति पूरुषः
आनंद-दुःख, असंख्य स्वप्ने, गडद झोप आणि थकवा — माणूस हे सगळे कशासाठी सहन करतो? तीव्र आनंद आणि सुखे तो का पेलतो?
आर्तिरवर्तिर्निर्ऋतिः कुतो नु पुरुषेऽमतिः । राद्धिः समृद्धिरव्यृद्धिर्मतिरुदितयः कुतः
दुःख आणि त्यातून सुटका, नाश आणि अज्ञान माणसात कुठून येतात? यश, समृद्धी, हानी, बुध्दी आणि रडणे हे कुठून येते?
{४} को अस्मिन्न् आपो व्यदधात्विषूवृतः पुरूवृतः सिन्धुसृत्याय जाताः । तीव्रा अरुणा लोहिनीस्ताम्रधूम्रा ऊर्ध्वा अवाचीः पुरुषे तिरश्चीः
कोणत्या देवाने त्याच्या आत पाणी ठेवले, जे तेजाने वेढलेले, अनेक प्रवाहांनी वाहणारे, नद्यांसारखे धावणारे आहे? तीव्र, तांबडी, रक्तासारखी, तांबूस, धुरकट, वर, खाली आणि आडवी वाहणारी ही पाणी कोणत्या देवाने बनवली?
को अस्मिन् रूपमदधात्को मह्मानं च नाम च । गातुं को अस्मिन् कः केतुं कश्चरित्रानि पूरुषे
त्याला रूप कोणी दिले, मोठेपण कोणाने दिले, आणि नाव कोणाने दिले? त्याची चाल, चिन्ह आणि वागणूक कोणी ठरवली?
को अस्मिन् प्राणमवयत्को अपानं व्यानमु । समानमस्मिन् को देवोऽधि शिश्राय पूरुषे
त्याच्या आत श्वास कोणी ठेवला, अपान आणि व्यान कोणी दिले? सम श्वास कोणत्या देवाने माणसात ठेवला?
को अस्मिन् यज्ञमदधादेको देवोऽधि पूरुषे । को अस्मिन्त्सत्यं कोऽनृतं कुतो मृत्युः कुतोऽमृतम्
त्याच्या आत यज्ञ कोणी ठेवला, कोणता देव माणसात स्थिर आहे? त्याच्यात सत्य काय, असत्य काय, मृत्यू कुठून येतो आणि अमरत्व कुठून येते?
को अस्मै वासः पर्यदधात्को अस्यायुरकल्पयत्। बलं को अस्मै प्रायच्छत्को अस्याकल्पयज्जवम्
त्याला वस्त्र कोणी घातले, आयुष्य कोणी ठरवले? बळ कोणी दिले, आणि वेग कोणी दिला?
केनापो अन्वतनुत केनाहरकरोद्रुचे । उषसं केनान्वैन्द्ध केन सायंभवं ददे
पाणी कोणी पसरवले, उषःकाल कोणी उजळवला? सकाळ कोणी पेटवली, आणि संध्याकाळ कोणी दिली?
को अस्मिन् रेतो न्यदधात्तन्तुरा तायतामिति । मेधां को अस्मिन्न् अध्यौहत्को बाणं को नृतो दधौ
त्याच्या आत बीज कोणी ठेवले, 'सूत्र वाढू दे' असे कोणी म्हटले? बुध्दी कोणी ओतली, बाण आणि नर्तक कोणी ठेवले?
केनेमां भूमिमौर्णोत्केन पर्यभवद्दिवम् । केनाभि मह्ना पर्वतान् केन कर्माणि पुरुषः
ही पृथ्वी कोणी धरली, आकाश कोणी वेढले? पर्वत कोणाच्या सामर्थ्याने आहेत, आणि माणसाची कृत्ये कोणामुळे घडतात?
केन पर्जन्यमन्वेति केन सोमं विचक्षणम् । केन यज्ञं च श्रद्धां च केनास्मिन् निहितं मनः
पर्जन्य कशामुळे फिरतो, सोमरस कोणामुळे ओळखता येतो? यज्ञ आणि श्रद्धा कोणामुळे आहेत, आणि मन त्याच्यात कोणामुळे आहे?
केन श्रोत्रियमाप्नोति केनेमं परमेष्ठिनम् । केनेममग्निं पूरुषः केन संवत्सरं ममे
ज्ञान कशामुळे मिळते, श्रेष्ठ अवस्था कशामुळे मिळते? माणूस अग्नी कशामुळे मिळवतो, आणि वर्ष कशामुळे मोजतो?
{५} ब्रह्म श्रोत्रियमाप्नोति ब्रह्मेमं परमेष्ठिनम् । ब्रह्मेममग्निं पूरुषो ब्रह्म संवत्सरं ममे
ब्रह्मामुळेच ज्ञान मिळते, ब्रह्मामुळेच श्रेष्ठ अवस्था मिळते. ब्रह्मामुळेच माणूस अग्नी मिळवतो, आणि ब्रह्मामुळेच तो वर्ष मोजतो.
केन देवामनु क्षियति केन दैवजनीर्विशः । केनेदमन्यन् नक्षत्रं केन सत्क्षत्रमुच्यते
कोणामुळे देवमाणूस राहतो? कोणामुळे देवांचे लोक अस्तित्वात आहेत? कोणामुळे हे दुसरे नक्षत्र आहे? कोणामुळे खरे क्षत्रियत्व ओळखले जाते?
ब्रह्म देवामनु क्षियति ब्रह्म दैवजनीर्विशः । ब्रह्मेदमन्यन् नक्षत्रं ब्रह्म सत्क्षत्रमुच्यते
ब्रह्मामुळे देवमाणूस राहतो, ब्रह्मामुळे देवांचे लोक अस्तित्वात आहेत; ब्रह्मामुळे हे दुसरे नक्षत्र आहे, ब्रह्मामुळे खरे क्षत्रियत्व ओळखले जाते.
केनेयं भूमिर्विहिता केन द्यौरुत्तरा हिता । केनेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम्
कोणामुळे ही पृथ्वी स्थिर झाली? कोणामुळे वरचे आकाश ठेवले गेले? कोणामुळे हे वरचे आणि आडवे, म्हणजेच आकाश, पसरले आहे?
ब्रह्मणा भूमिर्विहिता ब्रह्म द्यौरुत्तरा हिता । ब्रह्मेदमूर्ध्वं तिर्यक्चान्तरिक्षं व्यचो हितम्
ब्रह्मामुळे पृथ्वी स्थिर झाली, ब्रह्मामुळे वरचे आकाश ठेवले गेले; ब्रह्मामुळे हे वरचे आणि आडवे आकाश पसरले आहे.
मूर्धानमस्य संसीव्याथर्वा हृदयं च यत्। मस्तिष्कादूर्ध्वः प्रैरयत्पवमानोऽधि शीर्षतः
अथर्व्याने त्याचे डोके आणि हृदय एकत्र जोडले; मग मेंदूच्या वरून, शुद्ध करणारा त्या डोक्याच्या वरून पुढे गेला.
तद्वा अथर्वणः शिरो देवकोशः समुब्जितः । तत्प्राणो अभि रक्षति शिरो अन्नमथो मनः
हेच अथर्व्याचे डोके, दैवी भांडार, सुंदर बनवले आहे; प्राण त्याचे डोके जपतो, जसे अन्न आणि मन.