तिस्रो मतॄस्त्रीन् पितॄन् बिभ्रदेक उर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्त । मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदो वाचमविश्वविन्नाम्
तीन मातांचा आणि तीन वडिलांचा भार घेत, एकजण सरळ उभा राहिला, पण त्याला कधीही थकवा आला नाही. ते स्वर्गाच्या मागच्या बाजूला बोलतात, सगळ्या वाणी आणि नावे जाणतात.
{२४} पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने यस्मिन्न् आतस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न छिद्यते सनाभिः
पाच आरे असलेल्या चाकात सगळ्या जगांची स्थापना आहे. त्याचा धुरा मोठ्या भाराने तापतो; सुरुवातीपासून तो तुटत नाही, त्याची नाभीही तुटत नाही.
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणे सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितम्
पित्याला पाच पायांचा, बारा रूपांचा, स्वर्गाच्या दूरच्या अर्ध्यात राहणारा म्हणतात. मग वरच्या बाजूला इतर दिसतात: सात चाकं, सहा आरे, असं ते म्हणतात, ते तिथे ठेवलेलं आहे.
द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः
बारा आरे असलेलं चाक अमरत्वाच्या आकाशात फिरतं, ते कधीच जुने होत नाही. इथे, अग्नी, तुझे जुळ्या मुलं, सातशे वीस, उभे आहेत.
सनेमि चक्रमजरं वि ववृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं यस्मिन्न् आतस्थुर्भुवनानि विश्वा
शंभर सुत्यांचे चाक, ज्याला वय नाही, ते फिरत राहते; दहा जुंपलेली जनावरे ते उभे नेतात. सूर्याचे डोळे, धुळीने झाकलेले, त्यावर सर्व जग राहते.
स्त्रियः सतीस्तामु मे पुंसः आहुः पश्यदक्षण्वान्न् वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत्
ज्या स्त्रिया खरी आहेत असे म्हणतात, पण तिला पुरुषाचीच म्हणतात; जो पाहतो तो शहाणा, अंध माणूस काहीच समजत नाही. कवीचा मुलगा हे जाणतो; जो हे ओळखतो, तोच खरा वडिलांचा मुलगा.
साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षडिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामश स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः
एकत्र जन्मलेल्या, त्यातील सातव्या एकटीला म्हणतात; सहा देवांपासून जन्मतात असे ऋषी सांगतात. त्यांची हवी ती रूपे ठिकाणी ठिकाणी उजळतात, वेगवेगळ्या रूपांनी प्रकट होतात.
अवः परेण पर एना अवरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात्। सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अस्मिन्
एक पाऊल पुढे, एक पाऊल मागे टाकत, गायी तिच्या वासराला धरून उभी आहे. ती कद्रूची मुलगी अर्धा भाग घेऊन निघून जाते; ती कुठे वासराला जन्म देते, या कळपात नाही.
अवः परेण पितरं यो अस्य वेदावः परेण पर एनावरेण । कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजातम्
जो एक पाऊल पुढे टाकून वडिलांना ओळखतो; एक पाऊल मागे टाकून पुढे जातो. इथे कोण विचार करून सांगू शकतो, देवाचे मन कुठून जन्मले?
ये अर्वाञ्चस्तामु पराच आहुर्ये पराञ्चस्तामु अर्वाच आहुः । इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति
जे जवळ आहेत त्यांना दूर म्हणतात, जे दूर आहेत त्यांना जवळ म्हणतात. इंद्र आणि सोम यांनी हे केले; धुराशी जुंपून त्यांनी धूळ वाहिली.
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न् अन्यो अभि चाकशीति
दोन पक्षी, एकमेकांचे मित्र, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, दुसरा नुसता पाहतो.
यस्मिन् वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्य यदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन् नोन् नशद्यः पितरं न वेद
ज्या झाडावर मध देणारे पक्षी बसतात, तिथे सर्व देव विश्रांती घेतात. जे गोड फळ टोकाला आहे असे म्हणतात, ते नष्ट होऊ नये; कारण त्याला वडील माहित नाहीत.
यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भक्षमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । एना विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश
जिथे पक्षी अमृताचे गायन करतात, डोळा न हलवता, त्या सभेत, ते या जगाचे रक्षक आहेत; तिथे शहाण्याने हे पिकलेले फळ मिळवले.
यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभं वा त्रैष्टुभान् निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानुशुः
जे काही गायत्रीवर ठेवले आहे, किंवा गायत्र्याच्या छंदात, त्रैष्टुभात किंवा त्रैष्टुभ छंदात, किंवा जगती छंदात ठेवले आहे, हे जे जाणतात त्यांनी अमरत्व मिळवले.
गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः
गायत्रीने तो ऋचेला मोजतो; ऋचेने सामाला, त्रैष्टुभाने वाणीला. वाणीने वाणी, दोन पावलांनी, चार पावलांनी, अक्षरांनी तो सात वाण्या मोजतो.
जगता सिन्धुं दिव्यस्कभायद्रथंतरे सूर्यं पर्यपश्यत्। गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा
जगती छंदाने त्याने आकाशातील नदीला आधार दिला, रथाच्या मध्ये सूर्य पाहिला. गायत्र्याच्या तीन समिधा आहेत असे म्हणतात; त्या मोठेपणातून त्याचे वैभव वाढले.
उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन् नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचत्
मी या उत्तम दूध देणाऱ्या गायीला बोलावतो, चांगल्या हातांनी, दूध काढणारा तिचे दूध काढतो. सविता आपल्यासाठी उत्तम यज्ञ घेऊन आला; तापलेल्या पात्राने हे सांगितले.
हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात्। दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय
गायी हंबरते, संपत्तीची मालकीण, वासराची इच्छा धरून, मनाने जवळ येते. आपण या अखंड गायीचे दूध अश्विनांसाठी काढू या; ती मोठ्या भाग्यासाठी वाढू दे.
गौरमीमेदभि वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङ्ङकृणोन् मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः
ही गाय, वासराचा विचार करत, हंबरते, आईसारखी त्याच्या डोक्यावर येते. ती तापलेल्या पात्राची इच्छा धरून, आयुष्य मोजते, दूधाने पोसते.
अयं स शिङ्क्ते येन गौरभिवृता मिमाति मयुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यान् विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत
हा तोच आहे जो शिंपडतो, ज्यामुळे गाय वेढली जाते, ती आयुष्य मोजते, धुळीच्या शेवटापर्यंत पोहोचते. तिने विचारांनी माणसे घडवली; वीज झाली आणि सर्वत्र पसरली.
अनच्छये तुरगातु जीवमेजद्ध्रुवं मध्य आ पस्त्यानाम् । जीवो मृतस्य चरति स्वधाभिरमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः
उघडी, वेगाने धावणारी, जिवंत, थरथरणारी, घरांच्या मध्ये स्थिर आहे. जिवंत माणूस मरणाऱ्यांत वावरतो, स्वतःच्या स्वभावाने; अमर मरणाऱ्याबरोबर एकाच पोटी असतो.
विधुं दद्राणं सलिलस्य पृष्ठे युवानं सन्तं पलितो जगार । देवस्य पश्य काव्यं महित्वाद्य ममार स ह्यः समान
चंद्र, पाण्याच्या पृष्ठभागावर चमकतो, तरुण असूनही पांढरे केस झालेले जागे होतो. देवाचे हे अद्भुत पाहा: मोठेपणामुळे, आज मेला तरी काल जन्मला.
य ईं चकार न सो अस्य वेद य ईं ददर्श हिरुगिन् नु तस्मात्। स मातुर्योना परिवीतो अन्तर्बहुप्रजा निर्ऋतिरा विवेश
ज्याने हिला निर्माण केलं, त्यालाच तिचं खरं स्वरूप माहीत नाही; ज्याने तिला पाहिलं, तो तिच्यामुळे जखमी होतो. म्हणून, आईच्या गर्भात गुंडाळलेली, अनेक संततींनी वेढलेली, निरृतिने आत प्रवेश केला.
{२६} अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तः
मी गवळ्याला पाहिलं, तो कुठेही अडथळा न येता फिरत होता, जवळच्या आणि दूरच्या वाटांनी भटकत होता. तो कधी सरळ, कधी वाकड्या वाटेने जातो, सगळ्या दिशांनी वेढलेला, या जगांतून फिरतो.
द्यौर्नः पिता जनिता नाभिरत्र बन्धुर्नो माता पृथिवी महीयम् । उत्तानयोश्चम्वोर्योनिरन्तरत्रा पिता दुहितुर्गर्भमाधात्
आकाश आपला वडील आहे, तोच सृष्टीकर्ता, इथला केंद्रबिंदू आणि आपला बंध आहे. पृथ्वी ही आपली आई, मी तिचं मोठेपण गातो. वरच्या पाण्यांमध्ये गर्भ आहे; तिथे वडिलांनी मुलीच्या गर्भात बीज ठेवलं.
पृछामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः पृछामि वृष्णो अश्वस्य रेतः । पृछामि विश्वस्य भुवनस्य नाभिं पृछामि वाचः परमं व्योम
मी तुझ्याकडे पृथ्वीच्या अत्यंत टोकाबद्दल विचारतो; मी वृषभ आणि घोड्याच्या बीजाबद्दल विचारतो. मी साऱ्या जगाच्या केंद्राबद्दल विचारतो; मी वाणीच्या सर्वोच्च आकाशाबद्दल विचारतो.
इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्या अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतः । अयं यज्ञो विश्वस्य भुवनस्य नाभिर्ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम
ही वेदी म्हणजे पृथ्वीचं अत्यंत टोक आहे; हा सोम म्हणजे वृषभ आणि घोड्याचं बीज आहे. हा यज्ञ म्हणजे साऱ्या जगाचा केंद्रबिंदू आहे; हे ब्रह्म म्हणजे वाणीचं सर्वोच्च आकाश आहे.
न वि जानामि यदिवेदमस्मि निण्यः संनद्धो मनसा चरामि । यदा मागन् प्रथमजा ऋतस्यादिद्वाचो अश्नुवे भागमस्याः
मला माहीत नाही मी नेमका कोण आहे; जणू काही लपलेला, बांधलेला, मी मनाने भटकतो. जेव्हा सत्याचा पहिला जन्मलेला माझ्याजवळ आला, तेव्हा मला या वाणीचा भाग मिळाला.
अपाङ्प्राङेति स्वधया गृभीतोऽमर्त्यो मर्त्येना सयोनिः । ता शश्वन्ता विषूचीना वियन्ता न्यन्यं चिक्युर्न नि चिक्युरन्यम्
तो मागे-पुढे फिरतो, स्वतःच्या स्वभावाने धरलेला, अमर असूनही मर्त्यांसोबत जन्म घेतो. जे नेहमी वेगळे, नेहमी दूर जातात, त्यांनी एकाला ओळखलं, दुसऱ्याला ओळखलं नाही.
सप्तार्धगर्भा भुवनस्य रेतो विष्णोस्तिष्ठन्ति प्रदिशा विधर्मणि । ते धीतिभिर्मनसा ते विपश्चितः परिभुवः परि भवन्ति विश्वतः
सात अर्धविकसित, जगाचं बीज, विष्णूच्या दिशांमध्ये उभे आहेत, नियमाने स्थिर झालेले. आपल्या विचारांनी, मनाने, आणि बुद्धीने, ते सर्वत्र व्यापून घेतात.