सं ते शीर्ष्णः कपालानि हृदयस्य च यो विधुः । उद्यन्न् आदित्य रश्मिभिः शीर्ष्णो रोगमनीनशोऽङ्गभेदमशीशमः
तुझ्या डोक्याच्या कवट्या आणि हृदयातील अस्वस्थता, जशी उगवत्या सूर्याच्या किरणांनी दूर होते, तशी डोक्याचा रोग आणि अंगदुखी नाहीशी होवो.
अस्य वामस्य पलितस्य होतुस्तस्य भ्राता मध्यमो अस्त्यश्नः ।9.14 तृतीयो भ्राता घृतपृष्ठो अस्यात्रापश्यं विश्पतिं सप्तपुत्रम्
या राखाडी, डाव्या बाजूच्या यज्ञ करणाऱ्याचा मधला भाऊ खाणारा आहे; तिसरा भाऊ तुपाने माखलेला आहे. इथे मी सात मुलांचा घराचा प्रमुख पाहिला.
सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधि तस्थुः
सातजण एकच चाक असलेल्या रथाला जुळवतात; एक घोडा, ज्याचं नाव 'सात' आहे, तो तो रथ ओढतो. त्या चाकाला तीन नाभी आहेत, ते कधीही जुने होत नाही किंवा तुटत नाही, आणि त्यावर सगळ्या जगांची स्थापना आहे.
इमं रथमधि ये सप्त तस्थुः सप्तचक्रं सप्त वहन्त्यश्वाः । सप्त स्वसारो अभि सं नवन्त यत्र गवां निहिता सप्त नाम
या रथावर सातजण उभे आहेत; त्याला सात चाकं आहेत आणि सात घोडे ओढतात. सात बहिणी एकत्र येतात, जिथे गायींची सात नावे ठेवलेली आहेत.
को ददर्श प्रथमं जायमानमस्थन्वन्तं यदनस्था बिभर्ति । भूम्या असुरसृगात्मा क्व स्वित्को विद्वांसमुप गात्प्रष्टुमेतत्
कोण पहिल्यांदा जन्मणाऱ्याला पाहिलं, ज्याला हाडं नाहीत पण जो हाडं उचलतो? पृथ्वीचा आत्मा, सृष्टी करणारा, तो कुठे आहे? हे जाणणारा कोण आहे, ज्याने हे विचारायला धाडस केलं?
इह ब्रवीतु य ईमङ्ग वेदास्य वामस्य निहितं पदं वेः । शीर्ष्णः क्षीरं दुह्रते गावो अस्य वव्रिं वसाना उदकं पदाऽपुः
जो जाणतो, या डाव्या बाजूचं पाऊल कुठे ठेवलेलं आहे, तो इथे सांगावा. गायी त्याच्या डोक्यातून दूध काढतात; झाकण घालून त्या पावलांनी पाणी गाठतात.
पाकः पृछामि मनसाऽविजानन् देवानामेना निहिता पदानि । वत्से बष्कयेऽधि सप्त तन्तून् वि तत्निरे कवय ओतवा उ
माझ्या मनाने मी विचारतो, कारण मला माहीत नाही, देवांसाठी ठेवलेल्या जागा कुठे आहेत. वासरावर, काळपट असलेल्या गायीवर, ऋषींनी सात धागे ओढले आणि विणले.
अचिकित्वांस्चिकितुषश्चिदत्र कवीन् पृछामि विद्वनो न विद्वान् । वि यस्तस्तम्भ षटिमा रजांस्यजस्य रूपे किमपि स्विदेकम्
मला माहीत नसतानाही, मी इथे ज्ञानी आणि जाणकारांना विचारतो. ज्याने अजन्म्याच्या रूपात सहा दिशा सांभाळल्या, ते एक नेमकं काय आहे?
माता पितरमृत आ बभाजऽधीत्यग्रे मनसा सं हि जग्मे । सा बीभत्सुर्गर्भरसा निविद्धा नमस्वन्त इदुपवाकमीयुः
आईने वडिलांबरोबर अमृत वाटून घेतलं; सुरुवातीला तिने मनाने जवळ गेली. ती कठोर, गर्भातील साराने भरलेली, ज्या नम्रतेने वाकतात, ते वाणीपर्यंत पोहोचले.
युक्ता मातासिद्धुरि दक्षिणाया अतिष्ठद्गर्भो वृजनीष्वन्तः । अमीमेद्वत्सो अनु गामपश्यद्विश्वरूप्यं त्रिषु योगनेषु
आई जुळवली गेली आणि उजव्या बाजूला उभी राहिली; गर्भ पोटात होता. वासराने मोजलं, गायी पाहिल्या, आणि तीन एकत्र येण्यांत सर्वत्र रूप पाहिलं.
तिस्रो मतॄस्त्रीन् पितॄन् बिभ्रदेक उर्ध्वस्तस्थौ नेमव ग्लापयन्त । मन्त्रयन्ते दिवो अमुष्य पृष्ठे विश्वविदो वाचमविश्वविन्नाम्
तीन मातांचा आणि तीन वडिलांचा भार घेत, एकजण सरळ उभा राहिला, पण त्याला कधीही थकवा आला नाही. ते स्वर्गाच्या मागच्या बाजूला बोलतात, सगळ्या वाणी आणि नावे जाणतात.
{२४} पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने यस्मिन्न् आतस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न छिद्यते सनाभिः
पाच आरे असलेल्या चाकात सगळ्या जगांची स्थापना आहे. त्याचा धुरा मोठ्या भाराने तापतो; सुरुवातीपासून तो तुटत नाही, त्याची नाभीही तुटत नाही.
पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उपरे विचक्षणे सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितम्
पित्याला पाच पायांचा, बारा रूपांचा, स्वर्गाच्या दूरच्या अर्ध्यात राहणारा म्हणतात. मग वरच्या बाजूला इतर दिसतात: सात चाकं, सहा आरे, असं ते म्हणतात, ते तिथे ठेवलेलं आहे.
द्वादशारं नहि तज्जराय वर्वर्ति चक्रं परि द्यामृतस्य । आ पुत्रा अग्ने मिथुनासो अत्र सप्त शतानि विंशतिश्च तस्थुः
बारा आरे असलेलं चाक अमरत्वाच्या आकाशात फिरतं, ते कधीच जुने होत नाही. इथे, अग्नी, तुझे जुळ्या मुलं, सातशे वीस, उभे आहेत.
सनेमि चक्रमजरं वि ववृत उत्तानायां दश युक्ता वहन्ति । सूर्यस्य चक्षू रजसैत्यावृतं यस्मिन्न् आतस्थुर्भुवनानि विश्वा
शंभर सुत्यांचे चाक, ज्याला वय नाही, ते फिरत राहते; दहा जुंपलेली जनावरे ते उभे नेतात. सूर्याचे डोळे, धुळीने झाकलेले, त्यावर सर्व जग राहते.
स्त्रियः सतीस्तामु मे पुंसः आहुः पश्यदक्षण्वान्न् वि चेतदन्धः । कविर्यः पुत्रः स ईमा चिकेत यस्ता विजानात्स पितुष्पितासत्
ज्या स्त्रिया खरी आहेत असे म्हणतात, पण तिला पुरुषाचीच म्हणतात; जो पाहतो तो शहाणा, अंध माणूस काहीच समजत नाही. कवीचा मुलगा हे जाणतो; जो हे ओळखतो, तोच खरा वडिलांचा मुलगा.
साकंजानां सप्तथमाहुरेकजं षडिद्यमा ऋषयो देवजा इति । तेषामिष्टानि विहितानि धामश स्थात्रे रेजन्ते विकृतानि रूपशः
एकत्र जन्मलेल्या, त्यातील सातव्या एकटीला म्हणतात; सहा देवांपासून जन्मतात असे ऋषी सांगतात. त्यांची हवी ती रूपे ठिकाणी ठिकाणी उजळतात, वेगवेगळ्या रूपांनी प्रकट होतात.
अवः परेण पर एना अवरेण पदा वत्सं बिभ्रती गौरुदस्थात्। सा कद्रीची कं स्विदर्धं परागात्क्व स्वित्सूते नहि यूथे अस्मिन्
एक पाऊल पुढे, एक पाऊल मागे टाकत, गायी तिच्या वासराला धरून उभी आहे. ती कद्रूची मुलगी अर्धा भाग घेऊन निघून जाते; ती कुठे वासराला जन्म देते, या कळपात नाही.
अवः परेण पितरं यो अस्य वेदावः परेण पर एनावरेण । कवीयमानः क इह प्र वोचद्देवं मनः कुतो अधि प्रजातम्
जो एक पाऊल पुढे टाकून वडिलांना ओळखतो; एक पाऊल मागे टाकून पुढे जातो. इथे कोण विचार करून सांगू शकतो, देवाचे मन कुठून जन्मले?
ये अर्वाञ्चस्तामु पराच आहुर्ये पराञ्चस्तामु अर्वाच आहुः । इन्द्रश्च या चक्रथुः सोम तानि धुरा न युक्ता रजसो वहन्ति
जे जवळ आहेत त्यांना दूर म्हणतात, जे दूर आहेत त्यांना जवळ म्हणतात. इंद्र आणि सोम यांनी हे केले; धुराशी जुंपून त्यांनी धूळ वाहिली.
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न् अन्यो अभि चाकशीति
दोन पक्षी, एकमेकांचे मित्र, एकाच झाडावर बसले आहेत. त्यातील एक गोड फळ खातो, दुसरा नुसता पाहतो.
यस्मिन् वृक्षे मध्वदः सुपर्णा निविशन्ते सुवते चाधि विश्वे । तस्य यदाहुः पिप्पलं स्वाद्वग्रे तन् नोन् नशद्यः पितरं न वेद
ज्या झाडावर मध देणारे पक्षी बसतात, तिथे सर्व देव विश्रांती घेतात. जे गोड फळ टोकाला आहे असे म्हणतात, ते नष्ट होऊ नये; कारण त्याला वडील माहित नाहीत.
यत्रा सुपर्णा अमृतस्य भक्षमनिमेषं विदथाभिस्वरन्ति । एना विश्वस्य भुवनस्य गोपाः स मा धीरः पाकमत्रा विवेश
जिथे पक्षी अमृताचे गायन करतात, डोळा न हलवता, त्या सभेत, ते या जगाचे रक्षक आहेत; तिथे शहाण्याने हे पिकलेले फळ मिळवले.
यद्गायत्रे अधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभं वा त्रैष्टुभान् निरतक्षत । यद्वा जगज्जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानुशुः
जे काही गायत्रीवर ठेवले आहे, किंवा गायत्र्याच्या छंदात, त्रैष्टुभात किंवा त्रैष्टुभ छंदात, किंवा जगती छंदात ठेवले आहे, हे जे जाणतात त्यांनी अमरत्व मिळवले.
गायत्रेण प्रति मिमीते अर्कमर्केण साम त्रैष्टुभेन वाकम् । वाकेन वाकं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सप्त वाणीः
गायत्रीने तो ऋचेला मोजतो; ऋचेने सामाला, त्रैष्टुभाने वाणीला. वाणीने वाणी, दोन पावलांनी, चार पावलांनी, अक्षरांनी तो सात वाण्या मोजतो.
जगता सिन्धुं दिव्यस्कभायद्रथंतरे सूर्यं पर्यपश्यत्। गायत्रस्य समिधस्तिस्र आहुस्ततो मह्ना प्र रिरिचे महित्वा
जगती छंदाने त्याने आकाशातील नदीला आधार दिला, रथाच्या मध्ये सूर्य पाहिला. गायत्र्याच्या तीन समिधा आहेत असे म्हणतात; त्या मोठेपणातून त्याचे वैभव वाढले.
उप ह्वये सुदुघां धेनुमेतां सुहस्तो गोधुगुत दोहदेनाम् । श्रेष्ठं सवं सविता साविषन् नोऽभीद्धो घर्मस्तदु षु प्र वोचत्
मी या उत्तम दूध देणाऱ्या गायीला बोलावतो, चांगल्या हातांनी, दूध काढणारा तिचे दूध काढतो. सविता आपल्यासाठी उत्तम यज्ञ घेऊन आला; तापलेल्या पात्राने हे सांगितले.
हिङ्कृण्वती वसुपत्नी वसूनां वत्समिच्छन्ती मनसाभ्यागात्। दुहामश्विभ्यां पयो अघ्न्येयं सा वर्धतां महते सौभगाय
गायी हंबरते, संपत्तीची मालकीण, वासराची इच्छा धरून, मनाने जवळ येते. आपण या अखंड गायीचे दूध अश्विनांसाठी काढू या; ती मोठ्या भाग्यासाठी वाढू दे.
गौरमीमेदभि वत्सं मिषन्तं मूर्धानं हिङ्ङकृणोन् मातवा उ । सृक्वाणं घर्ममभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः
ही गाय, वासराचा विचार करत, हंबरते, आईसारखी त्याच्या डोक्यावर येते. ती तापलेल्या पात्राची इच्छा धरून, आयुष्य मोजते, दूधाने पोसते.
अयं स शिङ्क्ते येन गौरभिवृता मिमाति मयुं ध्वसनावधि श्रिता । सा चित्तिभिर्नि हि चकार मर्त्यान् विद्युद्भवन्ती प्रति वव्रिमौहत
हा तोच आहे जो शिंपडतो, ज्यामुळे गाय वेढली जाते, ती आयुष्य मोजते, धुळीच्या शेवटापर्यंत पोहोचते. तिने विचारांनी माणसे घडवली; वीज झाली आणि सर्वत्र पसरली.