बृहच्च रथंतरं च द्वौ स्तनावास्तां यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं च द्वौ
बृहद आणि रथंतर हे तिचे दोन स्तन होते, यज्ञायज्ञिय आणि वामदेव हे तिचे इतर दोन स्तन होते.
ओषधीरेव रथंतरेण देवा अदुह्रन् व्यचो बृहता
देवांनी रथंतरने औषधींना दूध काढले, बृहदने तेज काढले.
अपो वामदेव्येन यज्ञं यज्ञायज्ञियेन
त्यांनी वामदेवने पाणी काढले, यज्ञायज्ञियाने यज्ञ काढला.
ओषधीरेवास्मै रथंतरं दुहे व्यचो बृहत्
औषधींनी त्याच्यासाठी रथंतर दूध दिले, तेजाने बृहद दिले.
अपो वामदेव्यं यज्ञं यज्ञायज्ञियं य वेद
जो पाणी वामदेव म्हणून, यज्ञ यज्ञायज्ञिय म्हणून जाणतो—
सोदक्रामत्सा वनस्पतीन् आगच्छत्तां वनस्पतयोऽघ्नत सा संवत्सरे समभवत्। तस्माद्वनस्पतीनां संवत्सरे वृक्णमपि रोहति वृश्चतेऽस्याप्रियो भ्रातृव्यो य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने वृक्षांकडे गेली; वृक्षांनी तिला मारले, ती वर्षात एकरूप झाली. म्हणूनच, वृक्षांमध्ये जे कापले जाते ते वर्षभरात पुन्हा उगवते; जो हे जाणतो, त्याचा शत्रू त्याला प्रिय राहत नाही.
सोदक्रामत्सा पितॄन् आगच्छत्तां पितरोऽघ्नत सा मासि समभवत्। तस्मात्पितृभ्यो मास्युपमास्यं ददति प्र पितृयाणं पन्थां जानाति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने पितरांकडे गेली; पितरांनी तिला मारले, ती महिन्यात एकरूप झाली. म्हणूनच, पितरांकडून महिन्यात उपमास दिला जातो; जो हे जाणतो, तो पितरांचा मार्ग जाणतो.
सोदक्रामत्सा देवान् आगच्छत्तां देवा अघ्नत सार्धमासे समभवत्। तस्माद्देवेभ्योऽर्धमासे वषट्कुर्वन्ति प्र देवयानं पन्थां जानाति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने देवांकडे गेली; देवांनी तिला मारले, ती अर्ध्या महिन्यात एकरूप झाली. म्हणूनच, देवांसाठी अर्ध्या महिन्यात वषट् केला जातो; जो हे जाणतो, तो देवांचा मार्ग जाणतो.
सोदक्रामत्सा मनुष्यान् आगच्छत्तां मनुष्या अघ्नत सा सद्यः समभवत्। तस्मान् मनुष्येभ्य उभयद्युरुप हरन्त्युपास्य गृहे हरन्ति य एवं वेद
ती तिथून निघून माणसांकडे आली; माणसांनी तिला मारले आणि ती ताबडतोब प्रकट झाली. म्हणून, माणसांमध्ये जे हे जाणतात, ते दोन्ही दिवस आणि रात्र तिला जवळ आणतात आणि तिला पूजेकरता घरात आणतात.
सोदक्रामत्सासुरान् आगच्छत्तामसुरा उपाह्वयन्त माय एहीति । तस्या विरोचनः प्राह्रादिर्वत्स आसीदयस्पात्रं पात्रम् । तां द्विमूर्धार्त्व्योऽधोक्तां मायामेवाधोक्॥ तां मायामसुरा उप जीवन्त्युपजीवनीयो भवति य एवं वेद
ती तिथून निघून असुरांकडे आली; असुरांनी तिला हाक मारली, 'माया, ये!' तिच्यासाठी विरोचन प्रह्लाद वासरू होता आणि भांडे कच्च्या मातीचे होते. दोन डोकी असलेला ऋत्विक तिला खाली दूध काढत होता आणि फक्त माया मिळाली. असुर त्या मायेमुळे जगतात; हे जो जाणतो, तो उपजीविकेसाठी मायावान होतो.
सोदक्रामत्सा पितॄन् आगच्छत्तां पितर उपाह्वयन्त स्वध एहीति । तस्या यमो राजा वत्स आसीद्रजतपात्रं पात्रम् । तामन्तको मार्त्यवोऽधोक्तां स्वधामेवाधोक्। तां स्वधां पितर उप जीवन्त्युपजीवनीयो भवति य एवं वेद
ती तिथून निघून पितरांकडे आली; पितरांनी तिला हाक मारली, 'स्वधा, ये!' तिच्यासाठी यम राजा वासरू होता आणि भांडे चांदीचे होते. मृत्युपुत्र अंतक तिला खाली दूध काढत होता आणि फक्त स्वधा मिळाली. पितर त्या स्वधेमुळे जगतात; हे जो जाणतो, तो उपजीविकेसाठी स्वधावान होतो.
सोदक्रामत्सा मनुष्यान् आगच्छत्तां मनुष्या उपाह्वयन्तेरावत्येहीति । तस्या मनुर्वैवस्वतो वत्स आसीत्पृथिवी पात्रम् । तां पृथी वैन्योऽधोक्तां कृषिं च सस्यं चाधोक्। ते स्वधां कृषिं च सस्यं च मनुष्या उप जीवन्ति कृष्टराधिरुपजीवनीयो भवति य एवं वेद
ती तिथून निघून माणसांकडे आली; माणसांनी तिला हाक मारली, 'समृद्धी, ये!' तिच्यासाठी मनु वैवस्वत वासरू होता आणि भांडे पृथ्वी होती. पृथु वेन्य तिला खाली दूध काढत होता आणि शेती व पीक मिळाले. माणसे स्वधा, शेती आणि पिकांवर जगतात; हे जो जाणतो, तो कृषीसमृद्धीसाठी उपजीविकावान होतो.
सोदक्रामत्सा सप्तऋषीन् आगच्छत्तां सप्तऋषय उपाह्वयन्त ब्रह्मण्वत्येहीति । तस्याः सोमो राजा वत्स आसीच्छन्दः पात्रम् । तां बृहस्पतिराङ्गिरसोऽधोक्तां ब्रह्म च तपश्चाधोक्। तद्ब्रह्म च तपश्च सप्तऋषय उप जीवन्ति ब्रह्मवर्चस्युपजीवनीयो भवति य एवं वेद
ती तिथून निघून सप्तऋषींकडे आली; सप्तऋषींनी तिला हाक मारली, 'विद्या, ये!' तिच्यासाठी सोम राजा वासरू होता आणि छंद भांडे होते. बृहस्पती आंगिरस तिला खाली दूध काढत होता आणि ब्रह्म व तप मिळाले. सप्तऋषी त्या ब्रह्म आणि तपावर जगतात; हे जो जाणतो, तो ब्रह्मतेजासाठी उपजीविकावान होतो.
सोदक्रामत्सा देवान् आगच्छत्तां देवा उपाह्वयन्तोर्ज एहीति । तस्या इन्द्रो वत्स आसीच्चमसः पात्रम् । तां देवः सविताधोक्तामूर्जामेवाधोक्। तामूर्जां देवा उप जीवन्त्युपजीवनीयो भवति य एवं वेद
ती तिथून निघून देवांकडे आली; देवांनी तिला हाक मारली, 'ऊर्जे, ये!' तिच्यासाठी इंद्र वासरू होता आणि चमस भांडे होते. देव सविता तिला खाली दूध काढत होता आणि फक्त ऊर्जाच मिळाली. देव त्या ऊर्जेवर जगतात; हे जो जाणतो, तो ऊर्जेसाठी उपजीविकावान होतो.
सोदक्रामत्सा गन्धर्वाप्सरस आगच्छत्तां गन्धर्वाप्सरस उपाह्वयन्त पुण्यगन्ध एहीति । तस्याश्चित्ररथः सौर्यवर्चसो वत्स आसीत्पुष्करपर्णं पात्रम् । तां वसुरुचिः सौर्यवर्चसोऽधोक्तां पुण्यमेव गन्धमधोक्। तं पुण्यं गन्धं गन्धर्वाप्सरस उप जीवन्ति पुण्यगन्धिरुपजीवनीयो भवति य एवं वेद
सोदक्रामत्सेतरजनान् आगच्छत्तामितरजना उपाह्वयन्त तिरोध एहीति । तस्याः कुबेरो वैश्रवणो वत्स आसीदामपात्रं पात्रम् । तां रजतनाभिः कबेरकोऽधोक्तां तिरोधामेवाधोक्। तां तिरोधामतिरजना पितर उप जीवन्ति तिरो धत्ते सर्वं पाप्मानमुपजीवनीयो भवति य एवं वेद
सोदक्रामत्सा सर्पान् आगच्छत्तां सर्पा उपाह्वयन्त विषवत्येहीति । तस्यास्तक्षको वैशालेयो वत्स आसीदलाबुपात्रं पात्रम् । तां धृतराष्ट्र ऐरावतोऽधोक्तां विषमेवाधोक्। तद्विषं सर्पा उप जीवन्त्युपजीवनीयो भवति य एवं वेद
ती तिथून निघून सर्पांकडे आली; सर्पांनी तिला हाक मारली, 'विष, ये!' तिच्यासाठी तक्षक वैशालेय वासरू होता आणि भोपळ्याचे भांडे होते. धृतराष्ट्र ऐरावत तिला खाली दूध काढत होता आणि फक्त विष मिळाले. सर्प त्या विषावर जगतात; हे जो जाणतो, तो विषासाठी उपजीविकावान होतो.
दिवस्पृथिव्या अन्तरिक्षात्समुद्रादग्नेर्वातान् मधुकशा हि जज्ञे । तां चायित्वामृतं वसानां हृद्भिः प्रजाः प्रति नन्दन्ति सर्वाः
आकाश, पृथ्वी, आंतरिक्ष, समुद्र, अग्नी आणि वाऱ्यांपासून मधुकशा जन्मली. अमृताचा वस्त्र परिधान केलेली ती, सर्व जीव तिच्यात मनापासून आनंद मानतात.
महत्पयो विश्वरूपमस्याः समुद्रस्य त्वोत रेत आहुः । यत ऐति मधुकशा रराणा तत्प्राणस्तदमृतं निविष्टम्
या समुद्राचे दूध महान आणि सर्व रूपांचे आहे; त्याचे बीजही तिथेच आहे असे म्हणतात. जिथून मधुकशा समृद्धी घेऊन येते, तेच प्राण आहे, तेच आतमध्ये स्थिर झालेले अमृत आहे.
पश्यन्त्यस्याश्चरितं पृथिव्यां पृथङ्नरो बहुधा मीमांसमानाः । अग्नेर्वातान् मधुकशा हि जज्ञे मरुतामुग्रा नप्तिः
माणसे पृथ्वीवर तिचे कृत्य वेगवेगळ्या प्रकारे पाहतात, प्रत्येकजण वेगवेगळ्या प्रकारे शोध घेतो. अग्नी आणि वाऱ्यांपासून मधुकशा जन्मली, ती मरुतांची बलवान संतान आहे.
मातादित्यानां दुहिता वसूनां प्राणः प्रजानाममृतस्य नाभिः । हिरण्यवर्णा मधुकशा घृताची महान् भर्गश्चरति मर्त्येषु
ती आदित्यांची माता, वसूंची कन्या, सर्व प्राण्यांचा प्राण, अमृताचा केंद्रबिंदू आहे. सुवर्णवर्णाची, तुपात न्हालेली मधुकशा, महान तेजस्वी पृथ्वीवर वावरते.
मधोः कशामजनयन्त देवास्तस्या गर्भो अभवद्विश्वरूपः । तं जातं तरुणं पिपर्ति माता स जातो विश्वा भुवना वि चष्टे
देवतांनी मधूपासून मधुकशा उत्पन्न केली; तिचे गर्भ सर्व रूपांचे झाले. माता जन्मलेल्या बाळाला पोसते आणि तो जन्मल्यानंतर सर्व जग पाहतो.
कस्तं प्र वेद क उ तं चिकेत यो अस्या हृदः कलशः सोमधानो अक्षितः । ब्रह्मा सुमेधाः सो अस्मिन् मदेत
कोण त्याला खरेच ओळखतो, कोण त्याला जाणतो, ज्याच्या हृदयाचा सोमाने भरलेला कलश अखंड आहे? ज्ञानी ब्राह्मण त्यात आनंद मानावा.
स तौ प्र वेद स उ तौ चिकेत यावस्याः स्तनौ सहस्रधारावक्षितौ । ऊर्जं दुहाते अनपस्फुरन्तौ
ज्याला तिच्या दोन हजार धारांनी वाहणाऱ्या स्तनांचा खरा अनुभव आहे, तोच त्यांना जाणतो. हे स्तन कधीही आटत नाहीत आणि नेहमी पोषण देतात.
हिङ्करिक्रती बृहती वयोधा उच्चैर्घोषाभ्येति या व्रतम् । त्रीन् घर्मान् अभि वावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः
ती गडगडणारी, महान, बळ देणारी, मोठ्या आवाजात येते, नियम पाळणारी आहे. ती तीन उष्ण पेये मोजते, आयुष्य वाढवते आणि आपल्या दूधाने पोसते.
यामापीनामुपसीदन्त्यापः शाक्वरा वृषभा ये स्वराजः । ते वर्षन्ति ते वर्षयन्ति तद्विदे काममूर्जमापः
पाण्यांचे लाटा तिच्या भरभराटीकडे येतात, शाक्वरी, तेजस्वी वृषभ. ते पाऊस पाडतात, पाऊस पडू देतात; हे जो जाणतो, त्याला पाणी इच्छित पोषण देते.
स्तनयित्नुस्ते वाक्प्रजापते वृषा शुष्मं क्षिपसि भूम्यामधि । अग्नेर्वातान् मधुकशा हि जज्ञे मरुतामुग्रा नप्तिः
तुझा गडगडाट म्हणजेच वाणी आहे, हे प्रजापती; वृषभासारखा तू तुझं सामर्थ्य पृथ्वीवर फेकतोस. अग्नी आणि वाऱ्यांपासून मधुर वाणी असलेला, मरुतांचा भयंकर पुत्र जन्माला आला.
{१} यथा सोमः प्रातःसवने अश्विनोर्भवति प्रियः । एवा मे अश्विना वर्च आत्मनि ध्रियताम्
जसा सोम प्रातःकाळच्या सोमयज्ञात अश्विनांना प्रिय असतो, तसंच, हे अश्विन, तुमच्यामुळे माझ्यात तेज स्थिर होवो.
यथा सोमो द्वितीये सवन इन्द्राग्न्योर्भवति प्रियः । एवा म इन्द्राग्नी वर्च आत्मनि ध्रियताम्
जसा सोम दुसऱ्या सोमयज्ञात इंद्र आणि अग्नीला प्रिय असतो, तसंच, हे इंद्र आणि अग्नी, तुमच्यामुळे माझ्यात तेज स्थिर होवो.
यथा सोमस्तृतीये सवन ऋभूणां भवति प्रियः । एवा म ऋभवो वर्च आत्मनि ध्रियताम्
जसा सोम तिसऱ्या सोमयज्ञात ऋभूंना प्रिय असतो, तसंच, हे ऋभू, तुमच्यामुळे माझ्यात तेज स्थिर होवो.
ती तिथून निघून गंधर्व आणि अप्सरांकडे आली; त्यांनी तिला हाक मारली, 'पवित्र सुगंध, ये!' तिच्यासाठी चित्ररथ सौर्यवर्चस वासरू होता आणि निळ्या कमळाच्या पानाचे भांडे होते. वसुरुचि सौर्यवर्चस तिला खाली दूध काढत होता आणि फक्त पवित्र सुगंध मिळाला. गंधर्व आणि अप्सरा त्या पवित्र सुगंधावर जगतात; हे जो जाणतो, तो पवित्र सुगंधासाठी उपजीविकावान होतो.
ती तिथून निघून इतर जीवांकडे आली; इतर जीवांनी तिला हाक मारली, 'लपवणूक, ये!' तिच्यासाठी कुबेर वैश्रवण वासरू होता आणि दोराचे भांडे होते. चांदीच्या आडव्या कड्या असलेला कुबेर तिला खाली दूध काढत होता आणि फक्त लपवणूक मिळाली. इतर जीव आणि पितर त्या लपवणुकीवर जगतात; हे जो जाणतो, तो लपवणुकीसाठी उपजीविकावान होतो आणि सर्व पाप मागे राहते.