सप्त छन्दांसि चतुरुत्तराण्यन्यो अन्यस्मिन्न् अध्यार्पितानि । कथं स्तोमाः प्रति तिष्ठन्ति तेषु तानि स्तोमेषु कथमार्पितानि
सात छंद, प्रत्येकी चार अधिक, एकमेकांवर ठेवलेले; त्यात स्तोत्रे कशी उभी राहतात, आणि ती स्तोत्रे त्यात कशी ठेवली जातात?
कथं गायत्री त्रिवृतं व्याप कथं त्रिष्टुप्पञ्चदशेन कल्पते । त्रयस्त्रिंशेन जगती कथमनुष्टुप्कथमेकविंशः
गायत्री छंद तीन भागांमध्ये कसा विस्तारला? त्रिष्टुप पंधराशी कसा जुळतो? जगती तैंतीससोबत, अनुष्टुप कसा, आणि एकवीस कसा?
{२३} अष्ट जाता भूता प्रथमजा ऋतस्याष्टेन्द्रर्त्विजो दैव्या ये । अष्टयोनिरदितिरष्टपुत्राष्टमीं रात्रिमभि हव्यमेति
आठ जीव जन्मतात, सत्याची पहिली संतती; आठ इंद्राचे दैवी पुरोहित; अदिती आठ गर्भांची आई, आठ पुत्रांची माता; आठव्या रात्री हवन स्वीकारले जाते.
इत्थं श्रेयो मन्यमानेदमागमं युष्माकं सख्ये अहमस्मि शेवा । समानजन्मा क्रतुरस्ति वः शिवः स वः सर्वाः सं चरति प्रजानन्
असं श्रेष्ठ मानून मी तुमच्या मैत्रीत आलो आहे; तुमचा संकल्प एकाच जन्माचा, शुभ आहे; तो जाणणारा, सर्वांमध्ये वावरू दे.
अष्टेन्द्रस्य षड्यमस्य ऋषीणां सप्त सप्तधा । अपो मनुष्यान् ओषधीस्तामु पञ्चानु सेचिरे
आठ इंद्रासाठी, सहा यमासाठी, सात ऋषींसाठी, सात प्रकार; पाणी, माणसं, औषधी—ही पाच त्यावर शिंपडली गेली.
केवलीन्द्राय दुदुहे हि गृष्टिर्वशं पीयूषं प्रथमं दुहाना । अथातर्पयच्चतुरश्चतुर्धा देवान् मनुष्यानसुरान् उत ऋषीन्
गायीने फक्त इंद्रासाठी दूध दिलं, पहिलं दूध, गोड सार; मग तिने चारांना, चार प्रकारे तृप्त केलं—देव, माणसं, असुर, आणि ऋषी.
को नु गौः क एकऋषिः किमु धाम का आशिषः । यक्षं पृथिव्यामेकवृदेकर्तुः कतमो नु सः
गाय कोण? एक ऋषी कोण? निवासस्थान काय? इच्छा कोणत्या? पृथ्वीवरील अद्भुत, एक रूप, एक करणारा—तो कोण आहे?
एको गौरेक एकऋषिरेकं धामैकधाशिषः । यक्षं पृथिव्यामेकवृदेकर्तुर्नाति रिच्यते
एक गाय, एक ऋषी, एक निवासस्थान, एक इच्छा; पृथ्वीवरील अद्भुत, करणाऱ्याचं एक रूप, हे कोणीही ओलांडू शकत नाही.
विराड्वा इदमग्र आसीत्तस्या जातायाः सर्वमबिभेदियमेवेदं भविष्यतीति
सर्वप्रथम फक्त विराज होती; तिचा जन्म झाल्यावर तिने सर्व काही विभागलं, 'हेच पुढे होईल' असं ठरवलं.
सोदक्रामत्सा गार्हपत्ये न्यक्रामत्। गृहमेधी गृहपतिर्भवति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने गृह्याग्नीमध्ये प्रवेश केला; जो असं जाणतो, तोच गृहस्थ, घराचा स्वामी होतो.
सोदक्रामत्साहवनीये न्यक्रामत्। यन्त्यस्य देवा देवहूतिं प्रियो देवानां भवति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने आहवनीय अग्नीत प्रवेश केला. जो हे जाणतो, त्याच्या बोलावणीला देव येतात, तो देवांना प्रिय होतो.
सोदक्रामत्सा दक्षिणाग्नौ न्यक्रामत्। यज्ञर्तो दक्षिणीयो वासतेयो भवति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने दक्षिणाग्नीमध्ये प्रवेश केला. जो हे जाणतो, त्याला दक्षिणा योग्य मिळते, तो पाहुणचारासाठी योग्य ठरतो.
सोदक्रामत्सा सभायां न्यक्रामत्। यन्त्यस्य सभां सभ्यो भवति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने सभेत प्रवेश केला. जो हे जाणतो, त्याच्याकडे सभा येते, तो सभेत सर्वांत मानाचा होतो.
सोदक्रामत्सा समितौ न्यक्रामत्। यन्त्यस्य समितिं सामित्यो भवति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने समितीत प्रवेश केला. जो हे जाणतो, त्याच्याकडे समिति येते, तो समितीत सर्वांत श्रेष्ठ होतो.
सोदक्रामत्सामन्त्रणे न्यक्रामत्। यन्त्यस्यामन्त्रणमामन्त्रणीयो भवति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने आमंत्रणात प्रवेश केला. जो हे जाणतो, त्याच्याकडे आमंत्रण येते, तो आमंत्रणात सर्वांत श्रेष्ठ होतो.
सोदक्रामत्सान्तरिक्षे चतुर्धा विक्रान्तातिष्ठत्
ती पुढे गेली आणि आकाशात चार भागांनी उभी राहिली.
तां देवमनुष्या अब्रुवन्न् इयमेव तद्वेद यदुभय उपजीवेमेमामुप ह्वयामहा इति
देव आणि माणसे तिला म्हणाली, 'हीच ती जाणते, जिच्यामुळे आपण दोघेही जगतो; चला, तिला इथे बोलावूया.'
तामुपाह्वयन्त
त्यांनी तिला बोलावले.
ऊर्ज एहि स्वध एहि सूनृत एहीरावत्येहीति
'ये, ओ पोषण! ये, ओ स्वधै! ये, ओ मधुर वाणी! ये, ओ समृद्धीने भरलेली!'
तस्या इन्द्रो वत्स आसीद्गायत्र्यभिधान्यभ्रमूधः
तिचा वासरू इंद्र होता, तो गायत्री म्हणत फिरत असे, पण दूर जात नसे.
बृहच्च रथंतरं च द्वौ स्तनावास्तां यज्ञायज्ञियं च वामदेव्यं च द्वौ
बृहद आणि रथंतर हे तिचे दोन स्तन होते, यज्ञायज्ञिय आणि वामदेव हे तिचे इतर दोन स्तन होते.
ओषधीरेव रथंतरेण देवा अदुह्रन् व्यचो बृहता
देवांनी रथंतरने औषधींना दूध काढले, बृहदने तेज काढले.
अपो वामदेव्येन यज्ञं यज्ञायज्ञियेन
त्यांनी वामदेवने पाणी काढले, यज्ञायज्ञियाने यज्ञ काढला.
ओषधीरेवास्मै रथंतरं दुहे व्यचो बृहत्
औषधींनी त्याच्यासाठी रथंतर दूध दिले, तेजाने बृहद दिले.
अपो वामदेव्यं यज्ञं यज्ञायज्ञियं य वेद
जो पाणी वामदेव म्हणून, यज्ञ यज्ञायज्ञिय म्हणून जाणतो—
सोदक्रामत्सा वनस्पतीन् आगच्छत्तां वनस्पतयोऽघ्नत सा संवत्सरे समभवत्। तस्माद्वनस्पतीनां संवत्सरे वृक्णमपि रोहति वृश्चतेऽस्याप्रियो भ्रातृव्यो य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने वृक्षांकडे गेली; वृक्षांनी तिला मारले, ती वर्षात एकरूप झाली. म्हणूनच, वृक्षांमध्ये जे कापले जाते ते वर्षभरात पुन्हा उगवते; जो हे जाणतो, त्याचा शत्रू त्याला प्रिय राहत नाही.
सोदक्रामत्सा पितॄन् आगच्छत्तां पितरोऽघ्नत सा मासि समभवत्। तस्मात्पितृभ्यो मास्युपमास्यं ददति प्र पितृयाणं पन्थां जानाति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने पितरांकडे गेली; पितरांनी तिला मारले, ती महिन्यात एकरूप झाली. म्हणूनच, पितरांकडून महिन्यात उपमास दिला जातो; जो हे जाणतो, तो पितरांचा मार्ग जाणतो.
सोदक्रामत्सा देवान् आगच्छत्तां देवा अघ्नत सार्धमासे समभवत्। तस्माद्देवेभ्योऽर्धमासे वषट्कुर्वन्ति प्र देवयानं पन्थां जानाति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने देवांकडे गेली; देवांनी तिला मारले, ती अर्ध्या महिन्यात एकरूप झाली. म्हणूनच, देवांसाठी अर्ध्या महिन्यात वषट् केला जातो; जो हे जाणतो, तो देवांचा मार्ग जाणतो.
सोदक्रामत्सा मनुष्यान् आगच्छत्तां मनुष्या अघ्नत सा सद्यः समभवत्। तस्मान् मनुष्येभ्य उभयद्युरुप हरन्त्युपास्य गृहे हरन्ति य एवं वेद
ती तिथून निघून माणसांकडे आली; माणसांनी तिला मारले आणि ती ताबडतोब प्रकट झाली. म्हणून, माणसांमध्ये जे हे जाणतात, ते दोन्ही दिवस आणि रात्र तिला जवळ आणतात आणि तिला पूजेकरता घरात आणतात.
सोदक्रामत्सासुरान् आगच्छत्तामसुरा उपाह्वयन्त माय एहीति । तस्या विरोचनः प्राह्रादिर्वत्स आसीदयस्पात्रं पात्रम् । तां द्विमूर्धार्त्व्योऽधोक्तां मायामेवाधोक्॥ तां मायामसुरा उप जीवन्त्युपजीवनीयो भवति य एवं वेद
ती तिथून निघून असुरांकडे आली; असुरांनी तिला हाक मारली, 'माया, ये!' तिच्यासाठी विरोचन प्रह्लाद वासरू होता आणि भांडे कच्च्या मातीचे होते. दोन डोकी असलेला ऋत्विक तिला खाली दूध काढत होता आणि फक्त माया मिळाली. असुर त्या मायेमुळे जगतात; हे जो जाणतो, तो उपजीविकेसाठी मायावान होतो.