संवत्सरो रथः परिवत्सरो रथोपस्थो विराडीषाग्नी रथमुखम् । इन्द्रः सव्यष्ठाश्चन्द्रमाः सारथिः
संवत्सर हा रथ आहे, अर्धवर्ष हे रथाचे आसन आहे, तेजस्वी हे रथाच्या पुढील अग्नी आहेत. इंद्र हा डावीकडचा दांडा आहे, आणि चंद्र हा सारथी आहे.
इतो जयेतो वि जय सं जय जय स्वाहा । इमे जयन्तु परामी जयन्तां स्वाहैभ्यो दुराहामीभ्यः । नीललोहितेनामून् अभ्यवतनोमि
येथून जिंक, पुढे जा, एकत्र हो, विजय मिळव—स्वाहा! हे जिंकोत, माझे विरोधक पराभूत होवोत—स्वाहा! मी त्यांना निळ्या-तांबड्या (शर्वा) यांच्या सामर्थ्याने जिंकतो.
कुतस्तौ जातौ कतमः सो अर्धः कस्माल्लोकात्कतमस्याः पृथिव्याः । वत्सौ विराजः सलिलादुदैतां तौ त्वा पृछामि कतरेण दुग्धा
ती दोघं कुठून जन्मली? तो अर्धा कोणता? कोणत्या जगातून, पृथ्वीच्या कोणत्या भागातून? विराजचे दोन वासरू पाण्यातून उगवले; मी विचारतो, त्यांना कोणत्या एकाने दूध दिलं?
यो अक्रन्दयत्सलिलं महित्वा योनिं कृत्वा त्रिभुजं शयानः । वत्सः कामदुघो विराजः स गुहा चक्रे तन्वः पराचैः
ज्याने पाण्याला मोठेपणाने रडवलं, गर्भ तयार केला, आणि तीन वाकड्या अवस्थेत पडला—तो इच्छा पूर्ण करणारा वासरू विराज, त्याने आपली रूपं लपवून ठेवली.
यानि त्रीणि बृहन्ति येषां चतुर्थं वियुनक्ति वाचम् । ब्रह्मैनद्विद्यात्तपसा विपश्चिद्यस्मिन्न् एकं युज्यते यस्मिन्न् एकम्
ती तीन महान आहेत, ज्यांच्यात चौथ्याने वाणी विभागली जाते—हे ज्ञानी, हे तपाने आणि विद्वत्तेने जाणावं, ज्यात एक जोडला जातो, ज्यात एक असतो.
बृहतः परि सामानि षष्ठात्पञ्चाधि निर्मिता । बृहद्बृहत्या निर्मितं कुतोऽधि बृहती मिता
महानाच्या भोवती साम गीते मांडलेल्या आहेत, सहाव्याच्या वर पाच. मोठं मोठ्यापासून बनलं आहे; मोठ्या छंदाचं माप कुठून घेतलं जातं?
बृहती परि मात्राया मातुर्मात्राधि निर्मिता । माया ह जज्ञे मायाया मायाया मातली परि
बृहती छंद मापाने मोजली जाते, आईच्या मापाच्या वर तयार झाली आहे. माया मायेतून जन्मली; मातली मायेभोवती आहे.
वैश्वानरस्य प्रतिमोपरि द्यौर्यावद्रोदसी विबबाधे अग्निः । ततः षष्ठादामुतो यन्ति स्तोमा उदितो यन्त्यभि षष्ठमह्नः
वैश्वानराच्या रूपावर, आकाश दोन्ही जगांवर दडपलं, अग्नीने त्यांना आवरलं. सहाव्यापासून स्तोत्रे निघतात; जी उगवली ती सहाव्या दिवशी जातात.
षट् त्वा पृच्छाम ऋषयः कश्यपेमे त्वं हि युक्तं युयुक्षे योग्यं च । विराजमाहुर्ब्रह्मणः पितरं तां नो वि धेहि यतिधा सखिभ्यः
षड् प्रश्न आम्ही तुला विचारतो, ऋषी कश्यप, कारण तू योग्य आहेस आणि योग्य ते जुळवलंस. विराजला ब्रह्माचा पिता म्हणतात; ते आमच्या मैत्रीत वाटून दे.
यां प्रच्युतामनु यज्ञाः प्रच्यवन्त उपतिष्ठन्त उपतिष्ठमानाम् । यस्या व्रते प्रसवे यक्षमेजति सा विराडृषयः परमे व्योमन्
ज्यापासून दूर गेल्यावर यज्ञ तिच्यामागे जातात, तिच्याजवळ येतात—जिच्या व्रताने, प्रेरणेने यक्ष हलतो—ती विराज आहे, ती ऋषी परम आकाशात आहेत.
अप्राणैति प्राणेन प्राणतीनां विराट्स्वराजमभ्येति पश्चात्। विश्वं मृशन्तीमभिरूपां विराजं पश्यन्ति त्वे न त्वे पश्यन्त्येनाम्
जिच्यात प्राण नाही, ती श्वास घेणाऱ्यांच्या श्वासाने जाते; sovereign विराज नंतर येते. सर्वजण तिला पाहतात, तिचं रूप सुंदर आहे—काहींना ती दिसते, काहींना दिसत नाही.
को विराजो मिथुनत्वं प्र वेद क ऋतून् क उ कल्पमस्याः । क्रमान् को अस्याः कतिधा विदुग्धान् को अस्या धाम कतिधा व्युष्टीः
विराजचं द्वैत कोण जाणतो? तिचे ऋतू कोण जाणतो, तिची मांडणी कोण जाणतो? तिचे पावलं कोण जाणतो, किती वेळा तिला दूध दिलं गेलं? तिचं स्थान कोण जाणतो, किती पहाट तिच्याकडे आहेत?
{२२} इयमेव सा या प्रथमा व्यौच्छदास्वितरासु चरति प्रविष्टा । महान्तो अस्यां महिमानो अन्तर्वधूर्जिगाय नवगज्जनित्री
हीच ती आहे, जी पहिली आहे आणि इतरांमध्ये वावरते, आत प्रवेश करून. तिच्यात मोठे सामर्थ्य आहे—ही वधू जिंकून गेली आहे, नऊ पिढ्यांची आई.
छन्दःपक्षे उषसा पेपिशाने समानं योनिमनु सं चरेते । सूर्यपत्नी सं चरतः प्रजानती केतुमती अजरे भूरिरेतसा
चंद्राच्या वाढत्या काळात उषा चमकतात, त्या एकाच गर्भात एकत्र फिरतात; सूर्याची पत्नी, जाणणारी, चिन्हांनी शोभलेली, कधीही न वृद्ध होणारी, बीजाने समृद्ध, तीही एकत्र फिरते.
ऋतस्य पन्थामनु तिस्र आगुस्त्रयो घर्मा अनु रेत आगुः । प्रजामेका जिन्वत्यूर्जमेका राष्ट्रमेका रक्षति देवयूनाम्
तीन जणी सत्याच्या मार्गाने आल्या; तीन उष्ण ऋतू बीजासह आल्या; एक संतती वाढवते, एक बळ देते, एक देवांच्या राज्याचे रक्षण करते.
अग्नीषोमावदधुर्या तुरीयासीद्यज्ञस्य पक्षावृषयः कल्पयन्तः । गायत्रीं त्रिष्टुभं जगतीमनुष्टुभं बृहदर्कीं यजमानाय स्वराभरन्तीम्
अग्नी आणि सोम यांनी तिला चौथ्या म्हणून स्थापले, यज्ञाच्या दोन पंखांसारखी, वृषभांची व्यवस्था करत; गायत्री, त्रिष्टुप, जगती, अनुष्टुप आणि बृहती—या छंदांनी यजमानासाठी स्वर वाहून नेले.
पञ्च व्युष्टीरनु पञ्च दोहा गां पञ्चनाम्नीमृतवोऽनु पञ्च । पञ्च दिशः पञ्चदशेन कॢप्तास्ता एकमूर्ध्नीरभि लोकमेकम्
पाच उषःकाल, पाच वेळा दूध काढणे, पाच नावे असलेली गाय, पाच ऋतू पाठीमागे येतात; पाच दिशा पंधराव्या सोबत ठरवल्या आहेत, त्या सर्व एकाच डोक्याने एक जग व्यापतात.
षड्जाता भूता प्रथमजा ऋतस्य षडु सामानि षडहं वहन्ति । षड्योगं सीरमनु सामसाम षडााहुर्द्यावापृथिवीः षडुर्वीः
सहा जन्मलेली जीव, सत्याची पहिली संतती; सहा साम गीते, सहा दिवस त्या वाहतात; सहा संयोग, सामावर साम; लोक म्हणतात, सहा आकाश आणि पृथ्वी, सहा विशाल क्षेत्रे.
षडाहुः शीतान् षडु मास उष्णान् ऋतुं नो ब्रूत यतमोऽतिरिक्तः । सप्त सुपर्णाः कवयो नि षेदुः सप्त छन्दांस्यनु सप्त दीक्षाः
लोक म्हणतात, सहा थंड ऋतू, सहा उष्ण महिने; हे ऋतू, सांगा, कोणता जास्त आहे; सात हंस, ऋषी, स्थिर झाले, सात छंद, आणि त्यानंतर सात दीक्षा.
सप्त होमाः समिधो ह सप्त मधूनि सप्त ऋतवो ह सप्त । सप्ताज्यानि परि भूतमायन् ताः सप्तगृध्रा इति शुश्रुमा वयम्
सात होम, सात समिधा, सात मधुर पदार्थ, सात ऋतू; सात तुपांनी सृष्टीला वेढले—हे सात गिधाडे आहेत, असं आम्ही ऐकलं.
सप्त छन्दांसि चतुरुत्तराण्यन्यो अन्यस्मिन्न् अध्यार्पितानि । कथं स्तोमाः प्रति तिष्ठन्ति तेषु तानि स्तोमेषु कथमार्पितानि
सात छंद, प्रत्येकी चार अधिक, एकमेकांवर ठेवलेले; त्यात स्तोत्रे कशी उभी राहतात, आणि ती स्तोत्रे त्यात कशी ठेवली जातात?
कथं गायत्री त्रिवृतं व्याप कथं त्रिष्टुप्पञ्चदशेन कल्पते । त्रयस्त्रिंशेन जगती कथमनुष्टुप्कथमेकविंशः
गायत्री छंद तीन भागांमध्ये कसा विस्तारला? त्रिष्टुप पंधराशी कसा जुळतो? जगती तैंतीससोबत, अनुष्टुप कसा, आणि एकवीस कसा?
{२३} अष्ट जाता भूता प्रथमजा ऋतस्याष्टेन्द्रर्त्विजो दैव्या ये । अष्टयोनिरदितिरष्टपुत्राष्टमीं रात्रिमभि हव्यमेति
आठ जीव जन्मतात, सत्याची पहिली संतती; आठ इंद्राचे दैवी पुरोहित; अदिती आठ गर्भांची आई, आठ पुत्रांची माता; आठव्या रात्री हवन स्वीकारले जाते.
इत्थं श्रेयो मन्यमानेदमागमं युष्माकं सख्ये अहमस्मि शेवा । समानजन्मा क्रतुरस्ति वः शिवः स वः सर्वाः सं चरति प्रजानन्
असं श्रेष्ठ मानून मी तुमच्या मैत्रीत आलो आहे; तुमचा संकल्प एकाच जन्माचा, शुभ आहे; तो जाणणारा, सर्वांमध्ये वावरू दे.
अष्टेन्द्रस्य षड्यमस्य ऋषीणां सप्त सप्तधा । अपो मनुष्यान् ओषधीस्तामु पञ्चानु सेचिरे
आठ इंद्रासाठी, सहा यमासाठी, सात ऋषींसाठी, सात प्रकार; पाणी, माणसं, औषधी—ही पाच त्यावर शिंपडली गेली.
केवलीन्द्राय दुदुहे हि गृष्टिर्वशं पीयूषं प्रथमं दुहाना । अथातर्पयच्चतुरश्चतुर्धा देवान् मनुष्यानसुरान् उत ऋषीन्
गायीने फक्त इंद्रासाठी दूध दिलं, पहिलं दूध, गोड सार; मग तिने चारांना, चार प्रकारे तृप्त केलं—देव, माणसं, असुर, आणि ऋषी.
को नु गौः क एकऋषिः किमु धाम का आशिषः । यक्षं पृथिव्यामेकवृदेकर्तुः कतमो नु सः
गाय कोण? एक ऋषी कोण? निवासस्थान काय? इच्छा कोणत्या? पृथ्वीवरील अद्भुत, एक रूप, एक करणारा—तो कोण आहे?
एको गौरेक एकऋषिरेकं धामैकधाशिषः । यक्षं पृथिव्यामेकवृदेकर्तुर्नाति रिच्यते
एक गाय, एक ऋषी, एक निवासस्थान, एक इच्छा; पृथ्वीवरील अद्भुत, करणाऱ्याचं एक रूप, हे कोणीही ओलांडू शकत नाही.
विराड्वा इदमग्र आसीत्तस्या जातायाः सर्वमबिभेदियमेवेदं भविष्यतीति
सर्वप्रथम फक्त विराज होती; तिचा जन्म झाल्यावर तिने सर्व काही विभागलं, 'हेच पुढे होईल' असं ठरवलं.
सोदक्रामत्सा गार्हपत्ये न्यक्रामत्। गृहमेधी गृहपतिर्भवति य एवं वेद
ती पुढे गेली, तिने गृह्याग्नीमध्ये प्रवेश केला; जो असं जाणतो, तोच गृहस्थ, घराचा स्वामी होतो.