पूर्वीच्या काळात, एक ज्ञानी आणि तेजस्वी देवता जन्माला आली. हा सर्व देवांचा आप्त, सर्व जन्मांचे विवेचन करणारा, स्वतःच्या धर्मावर दृढपणे उभा राहून, ब्रह्माने ब्रह्माला वर उचलले—मध्यातून, खाली आणि वरून. तो पृथ्वीच्या सत्यावर आधारलेला आहे, आणि महान देवतेने पृथ्वी आणि आकाश या विशाल जगतींना स्थिर केले. त्याच्यामुळेच आकाश, पृथ्वी आणि त्यामधील अवकाश हे सुदृढ झाले. सर्व सृष्टीच्या गाभ्यातून, बृहस्पती—देवतांचा स्वामी—राज्य करतो. त्याने दिवसाचा तेजस्वी प्रकाश निर्माण केला आणि प्रेरित असलेल्यांना त्या तेजात वसविले. त्याची काव्यशक्ती या प्राचीन देवतेच्या महान निवासस्थानी पोहोचते. तो अनेकांसोबत जन्माला आला आणि त्यामुळे जुने अर्धे भाग विभाजित झाले. जो श्रद्धेने अथर्वण पित्याजवळ, त्या दैवी आप्ताजवळ आणि बृहस्पतीकडे येतो—तो सर्वांचा सर्जक आहे, ज्ञानी देव, अजेय आणि स्वयंभू. तोच जीवन आणि बल देणारा, ज्याच्या आज्ञेचे सर्व उपासना करतात, ज्याच्या मार्गदर्शनाचा देवताही पाठपुरावा करतात, जो दोन पायांचे आणि चार पायांचे प्राणी यांच्यावर राज्य करतो—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? तोच एकटा, जिवंत आणि डोळे मिचकावणारा, जगाचा महान राजा झाला; त्याच्या सावलीत अमरत्व आहे, आणि त्याच्या सावलीत मृत्यूही आहे—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? त्याला, ज्याला दोन रडणारे, थरथरत, खालीवरून हाक मारतात, ज्याला आकाश आणि पृथ्वी भयाने पुकारतात, ज्याचा मार्ग तेजस्वी अवकाशातून जातो—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? त्याच्या महानतेने आकाश-पृथ्वी, विशाल अवकाश व्यापले आहे, त्याची कीर्ती सूर्याने पसरवली आहे—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? हिमालय आणि समुद्र त्याची महती सांगतात, दिशाच त्याचे हात आहेत—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? प्राचीन जल, गर्भासारखी सर्व काही धारण करणारी, अमरत्वाची आणि सत्याची जाण असलेली—त्यातच दिव्य देवता देवांगनांमध्ये स्थिर झाली—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? सृष्टीच्या आरंभी सुवर्णगर्भ उत्पन्न झाला, सर्व प्राण्यांचा एकमेव प्रभु; त्याने पृथ्वी आणि आकाश धारण केले—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? जलांनी प्रथम वत्स, गर्भ धारण केला आणि एकत्र आले; त्याच्या जन्माच्या वेळी सुवर्ण आच्छादन होते—त्या कोणत्या देवतेला आपण यज्ञ अर्पण करावा? कधीतरी, तीन प्राणी—वाघ, मनुष्य आणि लांडगा—उभे राहिले; नद्या वेगाने वाहू लागल्या, वनदेवही वेगाने धावत गेला, आणि शत्रूही तितक्याच वेगाने दूर जावोत, अशी प्रार्थना केली गेली. लांडगा दूरच्या वाटेने जावो, चोर उंच मार्गाने जावो; बांधलेली दोरी दूर जावो, दुष्टकर्मी दूर जावो. हे वाघा, तुझे डोळे आणि तोंड आम्ही शमवतो, तुझे वीसही नख. प्रथम वाघाला, मग चोराला, मग सर्पाला, मग राक्षसाला आणि मग लांडग्याला आम्ही शमवतो. जो चोर आज येतो, तो चिरडून दूर जावो; इंद्र त्याला वज्राने नष्ट करो, बहिष्कृतांच्या मार्गाने त्याला नेवो. प्राण्यांचे डोके, दात तुटले, पाठ फाडली गेली; गोधडी लपून राहो, हरिण खाली वाकून राहो. जे संयम आहे ते संयम नाही, जे नाही तेच संयम आहे; मी इंद्र आणि सोमापासून जन्मलेला, अथर्वणाचा वाघशमक मंत्र आहे. ती वनस्पती, जी गंधर्वाने वरुणासाठी, मृतांसाठी उपसली, तीच आनंद देणारी आणि बंधनातून मुक्त करणारी औषधी आम्ही तुझ्यासाठी उपसतो. उठ, उठ, हे सूर्य, उठ, माझे वचन; प्रजापती, वृषभ, शक्ती आणि तेजाने उठो. जसा तू मूळापासून जळून गेलेला नाहीस, तसाच हा औषध तुझ्यात अधिक तेज आणो. वनस्पतींचा प्रभाव, वृषभांची ताकद—हे इंद्र, ती पुरुषांची वीर्यशक्ती शरीरावर संयम ठेवणाऱ्यात ठेव. जलांचा, वृक्षांचा रस—सर्वात प्रथम जन्मलेला—तू सोमाचा भाऊ आहेस, आणि तुझ्यात घोड्याचे वीर्य आहे. आज, हे अग्नी, हे सविता, हे दिव्य सरस्वती, हे ब्रह्मणस्पती—बंधन ताण, जशी धनुष्याची प्रत्यंचा ताणली जाते. मी तुझे बंधन सोडवतो, जशी धनुष्याची प्रत्यंचा सोडवली जाते; जसा रक्तमृग पुढे निघतो, तसा तू सदैव थकवा न येता पुढे जा. घोडा, खच्चर, शेळी, मेंढा आणि वृषभ यांची ताकद—ती सर्व संयमी पुरुषात ठेव. समुद्रातून उगवलेला हजार शिंगांचा वृषभ—त्याच्या सामर्थ्याने आम्ही सर्व लोकांना झोपवतो. वारा पृथ्वीवर वाहत नाही, कोणालाही पलीकडे दिसत नाही; हे इंद्रमित्र, सर्व स्त्रियांना झोपव. ज्या स्त्रिया जमिनीवर, खाटेवर, वाहून नेल्या जाणार, शुभगंध असलेल्या—त्यांना सर्वांना आम्ही झोपवू. चलनारे, अचलनारे, दृष्टी आणि श्वासाचा स्पर्श, सर्व अंगांचा स्पर्श—हे अंधारातील श्रेष्ठ, मी सर्व रात्रींना मागे टाकतो. जो बसतो, जो चालतो, जो उभा राहून पाहतो—त्यांच्या डोळ्यांना आम्ही झाकतो, जशी ही घराची दारे बंद असतात. आई झोपो, वडील झोपो, कुत्रा झोपो, घरमालक झोपो; तिचे नातेवाईक, सभोवतालचे सर्व लोक झोपो. हे निद्रे, तुझ्या निद्रादायक शक्तीने सर्वांना झोपव; इतरांना सूर्यापर्यंत झोपव, मी मात्र इंद्रासारखा जागा, अजेय आणि अश्रांत राहीन. ब्रह्मा प्रथम जन्मला, दहा डोकी, दहा तोंडे असलेला; त्याने प्रथम सोम पिला, आणि चवीशिवाय विष बनवले. जितके आकाश-पृथ्वी पसरले, जितके सात नद्या वाहतात, तितक्या दूरपर्यंत—हे विषनाशक वचन मी येथे बोलतो. गरुड, प्रथम, हे विष घेऊन गेला; ते तोंडात, अंगात, किंवा पित्यापर्यंत पोहोचले नाही. जो पाच बोटांनी बसतो, धनुष्याने वाकलेला—even तो, तुकड्यांतून विष काढतो. तुकड्यातून, काडी आणि पानातून, हाड, शिंग, गाठी—सर्वांतून मी विष काढले आहे. अशा रीतीने, या मंत्रांमध्ये, देवतेच्या उत्पत्तीपासून, सृष्टीच्या स्थैर्यापर्यंत, रक्षण आणि शांती, औषधींची महती, निद्रादायक शक्ती आणि विषनाशक मंत्र—या सर्वांचा गूढ आणि मंगल प्रवास आपल्याला अनुभवता येतो.