एकदा एक जिज्ञासू साधक आपल्या अंतःकरणात गूढ विचारांनी भरून, दिव्य प्रेरणेच्या शोधात होता. त्याने आपल्या समोर शुभ, कृपावंत, विचारांची जननी अशी दैवी प्रेरणा ठेवली. ती प्रेरणा त्याच्यासाठी अनुकूल व्हावी, त्याच्या इच्छेनुसार ती त्याच्या मनात प्रवेश करावी, अशी त्याने प्रार्थना केली. तो म्हणाला, “हे बृहस्पती, प्रेरणेच्या माध्यमातून तू आमच्याजवळ ये. आम्हाला भाग्याचा वाटा दे आणि आमच्यावर कृपा कर.” त्याने बृहस्पती, अंगिरसांचा वंशज, ज्याच्या देवत्वांनी देवपद मिळवले, त्याला आपल्या वाणीची साक्ष द्यावी अशी विनंती केली. त्याने शुभ प्रेरणा आपल्या मागे असाव्यात, अशी प्रार्थना केली. यानंतर तो इंद्राची स्तुती करू लागला. “इंद्र हा सर्व प्रजांचा, पृथ्वीवरील असंख्य रूपांचा राजा आहे. तो आपल्या भक्ताला धन देतो आणि त्याची स्तुती केली असता, दूरदूरूनही ते धन जवळ आणतो.” नंतर त्याचे मन विश्वरूप पुरुषसूक्तातील अद्भुत रहस्याकडे वळले. तो पुरुष हजारो हात, हजारो डोळे, हजारो पाय असलेला आहे. त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापले आणि त्यापलीकडेही दहा बोटांनी विस्तार केला. त्या पुरुषाने तीन पावलांनी आकाश गाठले आणि चौथ्या पावलाने पुन्हा पृथ्वीवर स्थिर झाला. त्यामुळे तो सर्वत्र पसरला—जे जे खाणारे आहे आणि जे नाही, त्यातही. त्याच्या या महान विभूती आहेत, पण पुरुष त्याहूनही मोठा आहे. त्याचा एक चतुर्थांश भाग सर्व प्राण्यांत आहे, उर्वरित तीन चतुर्थांश भाग अमर्याद स्वरूपात स्वर्गात आहे. हा पुरुषच सर्व आहे—जे झाले आहे आणि जे होणार आहे, आणि तोच अमरत्वाचा स्वामी आहे. देवतांनी जेव्हा पुरुषाचे विभाजन केले, तेव्हा त्याचे तोंड ब्राह्मण झाले, हात क्षत्रिय, मधला भाग वैश्य आणि पाय शूद्र झाले. त्याच्या मनापासून चंद्र, डोळ्यांतून सूर्य, तोंडातून इंद्र व अग्नी, आणि श्वासातून वायू उत्पन्न झाला. नाभीतून अंतरिक्ष, डोक्यातून आकाश, पायांतून पृथ्वी आणि कानांतून दिशांचा निर्माण झाला. सर्वप्रथम विराजाचा जन्म झाला आणि त्यातून पुरुष प्रकट झाला. एकदा जन्मल्यानंतर तो पृथ्वीच्या मागे आणि पुढे असा विस्तारला. देवांनी पुरुषाला आहुती म्हणून यज्ञ केला. वसंत ऋतु त्यात साजूक तूप, उन्हाळा समिधा, आणि शरद ऋतु आहुती झाली. त्या यज्ञात देव, साध्य आणि वसु यांनी भाग घेतला. त्या पूर्ण यज्ञातून घोडे, दोन ओळी दात असणारे प्राणी, गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या निर्माण झाले. त्याच यज्ञातून ऋच, साम, यजुः आणि विविध छंद निर्माण झाले. त्या यज्ञातून मिश्र तूप तयार झाले आणि आकाशातील, वनातील, आणि गावातील प्राणी निर्माण झाले. या यज्ञात सात वेदिका आणि एकवीस समिधा वापरण्यात आल्या. देवांनी पुरुषाला पशु म्हणून बांधले. महान देवाच्या डोक्यातून, सोमराजाच्या सत्त्याहत्तर भागांची निर्मिती झाली, जेव्हा पुरुषाची रचना झाली. यानंतर साधकाने आकाशातील तेजस्वी ताऱ्यांसह, पृथ्वीवर वेगवेगळ्या प्राण्यांसह, सर्वोत्तम बुद्धीसाठी स्वर्गीय लोकांचे स्मरण केले. त्याने अग्नी, कृत्तिका, रोहिणी, मृगशिरा, आर्द्रा, पुनर्वसू, पुष्य, आश्लेषा, उत्तरायण, मघा आणि अन्य नक्षत्रांची कृपा मागितली. पुढे त्याने पूर्वा-उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, राधा, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा, मूळ यांची अनुकूलता प्रार्थिली. पूर्वाषाढा अन्न देईल, उत्तराषाढा बळ देईल, अभिजित पुण्य देईल, श्रवण-श्रविष्ठा पोषण देतील, शतभिषक, प्रोष्टपदा, रेवती, अश्वयुजा, भरणी समृद्धी आणि धन देतील, अशी त्याने प्रार्थना केली. या आकाशातील, अंतरिक्षातील, पाण्यातील, पृथ्वीवरील, पर्वतांवरील, दिशांतील, चंद्राच्या मार्गदर्शनाखाली असलेल्या सर्व ताऱ्यांनी त्याच्यासाठी शुभ व्हावे, अशी त्याने इच्छा केली. अठ्ठावीस शुभ नक्षत्रांनी त्याच्याशी ऐक्य साधावे, अशी त्याची कामना होती. त्याने दिवस-रात्रीला नमस्कार केला. तो म्हणतो, “मला सकाळ, संध्याकाळ, दिवसभर, शुभ शकुन, चांगल्या चिन्हांसह कल्याण लाभो. हे अग्नी, तू आम्हाला कल्याण दे आणि परत येताना आनंद घेऊन ये.” त्याने सर्व द्वेष, निंदा, दोष दूर व्हावा, अशी सवितारदेवतेला प्रार्थना केली. “आम्ही शुद्ध, शुभ, दोषरहित अन्न सेवन करू. हे शुभदेवी, तुझ्या नाकाला कुठलाही दोष लागू नये. सर्व पुण्य आमच्याकडे येऊ दे.” ब्रह्मणस्पती आणि इंद्राला त्याने प्रार्थना केली की, सर्व दिशांना वाहणारे वारे त्याच्यासाठी अनुकूल व्हावेत आणि सर्वोच्च शुभता मिळावी. मग त्याने सर्वांसाठी कल्याण, भयमुक्तता आणि दिवस-रात्रीला अभिवादन प्रकट केले. त्याने प्रार्थना केली, “आकाश, पृथ्वी, हे विशाल अंतरिक्ष, वाहणारे पाणी, वनस्पती सर्व शांत, मंगलमय असाव्यात. भूतकाळातील रूपे, आमची सर्व कर्मे, झालेले आणि न झालेले, भूत आणि भविष्य, सर्व काही शांततेचे असावे.” वाणी, जी ब्रह्ममध्ये स्थिर आहे, जिने भयंकराची निर्मिती केली, तीच आम्हाला शांती देईल. हे परमात्मा, तुझे मन ब्रह्ममध्ये स्थिर आहे, ज्याने भयंकराची निर्मिती केली, तेच आम्हाला शांती देईल. पाच ज्ञानेद्रिये आणि मन, जे ब्रह्माने हृदयात स्थापन केले, तीच शांती देईल. मित्र, वरुण, विष्णु, प्रजापती, इंद्र, बृहस्पती, अर्यमन, विवस्वान, अमंतक—हे सर्व देव, तसेच पृथ्वी-आकाशातील शकुन, ग्रह, सर्वांनी आम्हाला शांती द्यावी. जरी पृथ्वी हलली, उल्का पडली, किंवा गायींनी लाल दूध दिले, तरीही पृथ्वी आणि तिच्या सर्व मार्गांनी आम्हाला शांती लाभो. अशा प्रकारे, त्या साधकाने विश्वातील प्रत्येक घटक, देवता, नक्षत्रे, आणि पृथ्वी-आकाशातील सर्व शक्तींना वंदन करून, दिव्य प्रेरणा, कल्याण, आणि शांतीची प्रार्थना केली.