अग्न्यायनाच्या या दिव्य सूक्तांत, एक विलक्षण कथा उलगडते. एकदा, देवाचा तेजस्वी ध्वज घेऊन तो महान देवता पुढे आला. त्याने अंधार दूर लोटला आणि प्रकाशाचे दर्शन घडवले. आकाशातील तो दिव्य पक्षी, अदितीचा वीर पुत्र, सर्व जग प्रकट करतो. तो उगवतो, आपल्या किरणांना विस्तारतो आणि सर्व सृष्टीचे पोषण करतो. त्याच्या इच्छेने तो दोन्ही महासागरांवर प्रकाश पसरवतो आणि आपल्या तेजाने सर्व जग व्यापून राहतो. दोन अद्भुत संतती, आपल्या मायावी शक्तीने, समुद्राभोवती फिरत खेळतात—त्यातील एक सर्व लोकांना पाहतो, तर दुसरा सुवर्ण अश्वांद्वारे ओढला जातो. आकाशात, हे सूर्यदेवा, तू तिप्पट स्थापन झालेला आहेस, महिन्याचे मापन करतोस. अशा प्रकारे, तू समर्थपणे, तेजाने उजळून, सर्व प्राणिमात्रांना आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून देतोस. तू दोन्ही मातांसोबत वास करणाऱ्या वासरासारखा सर्व काही सहन करतोस. हे गूढ ज्ञान, देवांनी पूर्वीच जाणले होते. समुद्रापलीकडे जे स्थापन झाले आहे, ते सूर्य जाणून घेण्याचा प्रयत्न करतो. त्याचा मार्ग विशाल आहे, पूर्वीचे आणि नंतरचे दोन्ही व्यापणारा. आपल्या प्रयत्नांनी तो त्या अवस्थेला पोहोचतो जिथून परत येणे नाही. त्यामुळे तो देवांना अमरत्वाचा अन्न वंचित करत नाही. त्याच्या तेजस्वी किरणांनी जाटवेदस, त्या देवतेला, सूर्याला वर नेले जाते, सर्वांसमोर प्रकट होतो. जसे पक्षी उडून जातात, तसे त्या किरणा रात्रींसह पसरतात—सर्वदर्शी सूर्याकरिता. त्याचे तेजस्वी किरण, लोकांमध्ये जणू ज्वालासारखे चमकतात. हे सर्वदर्शी, वेगवान सूर्यदेवा, तू प्रकाशाचा निर्माता आहेस; सर्व लोकांवर तू प्रकाश टाकतोस. देवांच्या संमेलनांकडे, मानवांच्या सभांकडे, आणि सर्व तेजस्वी लोकांच्या दिशेने तू वळतोस, सर्वांना दर्शन देतोस. त्या तेजस्वी डोळ्याने, हे प्रज्वलित सूर्य, तू सर्व प्राणिमात्रांचे निरीक्षण करतोस; वरुणा, तू सर्व काही पाहतोस. हे सूर्यदेवा, तू व्यापक आकाशातून आपल्या प्रकाशासह दिवसांमध्ये फिरतोस आणि सर्व जन्मांना पाहतोस. सात हिरव्या घोड्यांनी, अग्निमान्यांसह, तुझे दिव्य रथ ओढले जाते. या सात वेगवान कुमारी, सूर्यरथाच्या संतती, तुझ्या रथाला जुंपल्या जातात; त्यांच्याद्वारे तू आपल्या इच्छेने प्रवास करतोस. तो रक्तवर्णी, तपस्येने तपस्वी, स्वर्गात आरोहण करतो; गर्भात प्रवेश करतो, पुन्हा जन्म घेतो आणि देवांचा अधिपती बनतो. जो सर्व लोकांत फिरतो, सर्व दिशांना तोंड देतो, सर्वत्र हात पसरतो, तो दोन भुजांनी, पंखांनी, एकमेव देव स्वर्ग आणि पृथ्वीची निर्मिती करतो. एका पायाने तो द्विपादांपेक्षा अधिक लांब पाऊल टाकतो; द्विपादांपासून तो त्रिपादांजवळ जातो; पुन्हा द्विपादांपासून षट्पादांपेक्षा अधिक लांब टाकतो; एकपाद असलेले आपले शरीर रचतात. तो न थकता, पुढे सरकत, जेव्हा तो पिंगट रंगाचा तेजस्वी आपले स्थान घेतो, तेव्हा दोन रूपे निर्माण करतो. ध्वजाने सजलेला, उगवणारा, आकाशात ठाम उभा राहतो आणि सर्व सूर्यमार्ग उजळवतो. हे सूर्य, तू महान आहेस, हे आदित्य, तुझी महानता अपार आहे. स्वर्गात, अंतरिक्षात, पृथ्वीवर, पाण्यात—सर्वत्र तू प्रकाशमान आहेस. दोन्ही महासागरांत आपले तेज पसरवतोस, हे देव, तू बलशाली वृषभ आहेस, प्रकाशाचा अधिपती आहेस. दूरवरून जवळ येणारा, मार्गावर वेगाने, ज्ञानाने भरलेला, उडणारा पक्षी—विष्णू, अनेकदृष्टी असलेला, सामर्थ्याने उभा राहून, ध्वजासह सर्व गतिमान गोष्टी सहन करतो. तेजस्वी, बुद्धिमान, पंखांनी शोभिवंत, तो स्वर्ग, पृथ्वी, अंतरिक्ष उजळवतो; दिवस आणि रात्र सूर्याला वस्त्रासारखे घालतो, आणि आपली वीरता सर्व दिशांना पसरवतो. तो तीक्ष्ण, तेजस्वी, आपल्या रूपाने सज्ज, अगम्य, तो प्रवाह सोडतो; पंखधारी, बलवान, पक्ष्यांचा नेता, सर्व दिशांमध्ये आपले स्थान घेतो, त्या दिशा सुव्यवस्थित करतो. देवतांचा ध्वज अद्भुत आहे—तेजस्वी सूर्याचे मुख, दिशांमध्ये उगवते. तो दिवसाचा निर्माता, तेजस्वीपणात श्रेष्ठ, सर्व अंधकार आणि क्लेश दूर करतो. देवांमध्ये तो अद्भुत मुख उगवतो, मित्र, वरुण आणि अग्नीचे नेत्र; हे सूर्य, तू स्वर्ग, पृथ्वी, अंतरिक्ष भरून राहिलास, तू स्थावर-जंगम सर्वाचा आत्मा आहेस. आम्ही तुला, हे सविता, उंच उडणारा, रक्तवर्णी, तेजस्वी पंख असलेला, आकाशमध्यभागी चमकणारा बघतो; ज्याला अमोघ प्रकाश म्हणतात, जो तिघांनी शोधला. स्वर्गशिखरावर धावत असलेला, तेजस्वी पंख असलेला, अदितीपुत्र, तुझ्या रक्षणासाठी मी, भयभीत होऊन, येतो. हे सूर्य, आम्हाला दीर्घायुष्याच्या पार ने, आम्ही नष्ट होऊ नये, तुझ्या कृपेने राहू दे. हजार दिवसांनी, वेगवान हंसाचे पंख स्वर्गाकडे उडतात; तो सर्व काही पाहतो, सर्व जगांना गाठतो, सर्व देवांना आपल्या हृदयात ठेवतो. तो रक्तवर्णी काळ बनतो, तोच प्रथम प्रजापती; तोच यज्ञाचा मुख, तोच स्तोत्र वाहक. रक्तवर्णी सूर्य जग बनतो, स्वर्गालाही मागे टाकतो; त्याच्या किरणांनी पृथ्वी आणि महासागरांवर फिरतो. रक्तवर्णी स्वर्गाचा अधिपती, सर्व दिशांना फिरतो; स्वर्ग, महासागर, पृथ्वी आणि सर्व प्राणिमात्रांचे रक्षण करतो. उगवणारा तेजस्वी, महान, न थकणारा, दोन रूपे निर्माण करतो; अद्भुत, ज्ञानी, बलशाली, वाऱ्याने वाहणारा, जितके जग आहेत तितक्या सर्वांवर चमकतो. सर्व बाजूंनी वेढला गेलेला, तो महाबलवान, दिवस-रात्रीने मोजला गेलेला, आम्ही मागे न राहता, त्या सूर्याला, क्षेत्रातील, मार्ग जाणणाऱ्याला हाक मारतो. तो महाबलवान, पृथ्वीचा पुत्र, मागे पडत नाही; त्याचे दृष्टिकोन सर्व व्यापून राहतात. सर्व पाहणारा, योग्य मार्गदर्शक, यज्ञाला पात्र—तो माझे निवेदन ऐकू दे. त्याची महानता पृथ्वी आणि महासागर व्यापून राहते, तेजाने आकाश आणि अंतरिक्ष वेढते. सर्व पाहणारा, योग्य मार्गदर्शक, यज्ञाला पात्र—तो माझे निवेदन ऐकू दे. अग्नी लोकांमध्ये प्रज्वलित झाला, उषा जणू गायीसारखी पसरली. वेगवान तेजस्वी उठले, किरण स्वर्गशिखराकडे धावले. ज्याने हे स्वर्ग आणि पृथ्वी निर्माण केली, विस्तार केला आणि जग व्यापले, ज्याच्यात सहा दिशा आणि उडणारा सूर्य निवास करतात—त्या देवाचा कोप येतो तेव्हा, जो हा ज्ञान असलेला ब्राह्मण जिंकतो, त्याचे हे अपराध. ज्याच्यापासून वारे योग्य वेळी वाहतात, महासागर भरतात—त्या देवाचा कोप येतो तेव्हा, जो हा ब्राह्मण जिंकतो, त्याचे हे अपराध. रोहित, हे पाप झटकून टाक, ब्रह्महत्येच्या बंधनातून मुक्त कर. जो मृत्यु देतो, जो जीवन देतो, ज्याच्यामुळे सर्व प्राणी जगतात—त्या देवाचा कोप येतो तेव्हा, जो हा ज्ञान असलेला ब्राह्मण जिंकतो, त्याचे हे अपराध. रोहित, हे पाप झटकून टाक, ब्रह्महत्येच्या बंधनातून मुक्त कर. अशा प्रकारे, या सूक्तांत सूर्यदेवाची, त्याच्या तेजाची, सर्वव्यापकतेची आणि त्याच्या दिव्य कार्यांची, तसेच धर्मसंरक्षणाची गूढ आणि तेजस्वी गाथा साकार होते.