जो मनुष्य या ज्ञानाला जाणतो, तो ज्ञात्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वांचा निरीक्षक बनतो आणि तो प्राणावर संयम ठेवतो. पण तो केवळ प्राणावर संयम ठेवत नाही; तो सर्व प्राण्यांपेक्षा अधिक काळ जगतो. तरीही, तो सर्व प्राण्यांपेक्षा अधिक काळ जगत नाही; कारण त्याआधी प्राण त्याला सोडून वृद्धत्वाकडे नेतात. सर्व जग ज्याच्या आधीन आहे, जो सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे, ज्यामध्ये सर्व काही स्थिर आहे, त्या प्राणाला आम्ही वंदन करतो. हे प्राण! वज्रासारखा, गडगडणारा, वीजेसारखा, पर्जन्यासारखा असलेल्या तुझ्या विविध रूपांना आम्ही नमस्कार करतो. जेव्हा प्राण गडगडाटासह वनस्पतींना हाक देतो, तेव्हा त्या वाढतात, फुलतात आणि त्यांच्या संततीला जन्म देतात. जेव्हा ऋतूच्या आगमनावेळी प्राण वनस्पतींना जागृत करतो, तेव्हा सारे विश्व आनंदित होते; पृथ्वीवरील सर्व काही हर्षाने भरते. जेव्हा प्राण पृथ्वीवर पाऊस पाडतो, तेव्हा पशुधन आनंदित होते; हे खरे की, त्यात आपली महानता आहे. पावसाने सिंचित झालेल्या औषधी वनस्पती प्राणासोबत फुलतात; खरंच, प्राण आपला सगळ्यात प्रिय सखा आहे—सर्व काही आपल्यासाठी सुगंधित होवो, हीच प्रार्थना. प्राणाच्या आगमनास, जाण्यास, उभे राहण्यास आणि बसण्यास आम्ही नमस्कार करतो; त्याच्या प्रत्येक हालचालीला आम्ही वंदन करतो. श्वास आत घेताना, बाहेर सोडताना, आत-बाहेर फिरताना—प्राणाच्या प्रत्येक रूपाला आम्ही नमस्कार करतो. हे प्राण! तुझे ते प्रिय रूप, तुझ्या सर्वात प्रिय वस्तू, आणि तुझे औषध—हे सर्व आमच्या जीवनासाठी आम्हाला प्रदान कर. प्राण आपल्या संततीच्या मागे वडिलाप्रमाणे असतो; खरंच, प्राण हा सर्वांचा स्वामी आहे—श्वास घेणाऱ्यांचा आणि न घेणाऱ्यांचाही. प्राण हा मृत्यू आहे, प्राण हा रोग आहे; देवताही प्राणाची पूजा करतात; प्राण सत्य बोलणाऱ्याला सर्वोच्च लोकात स्थान देतो. प्राण हा राजाही आहे, मार्गदर्शकही आहे; सर्वजण प्राणाची पूजा करतात; प्राणाला सूर्य, चंद्र, प्रजापती असेही म्हणतात. प्राण आणि अपान यांना तांदूळ आणि जव असे म्हणतात; जवामध्ये प्राण स्थिर आहे, तांदळात अपान. विद्येचा विद्यार्थी पृथ्वी आणि स्वर्ग यातून प्रवास करतो; त्याच्यामध्ये देवतांचे मन एकरूप होते. तो पृथ्वी आणि आकाश यांना धारणा देतो, आणि तपस्येने आपल्या गुरूचे पालन करतो. पितर, दिव्य प्राणी, आणि सर्व देवता वेगळ्या वेगळ्या प्रकारे त्या विद्यार्थ्याच्या मागे जातात; गंधर्व, त्र्यस्त्रींशती, आणि सहा हजारही त्याच्या मागे असतात—तो आपल्या तपस्येने देवतांचे पालन करतो. गुरू जेव्हा शिष्याला दीक्षा देतो, तेव्हा तो त्याला गर्भात घेतो; तीन रात्री तो त्याला गर्भात ठेवतो, आणि शिष्याचा जन्म झाल्यावर सर्व देवता त्याला पाहायला येतात. समिधा म्हणजे पृथ्वी, दुसरी समिधा म्हणजे आकाश, आणि वायुमंडल इंधनाने भरलेले असते; शिष्य समिधा, मेखला आणि परिश्रमाने तपस्येने लोकांचे पालन करतो. विद्येचा शिष्य ब्रह्मातून प्रथम जन्म घेतो, पवित्र वस्त्र परिधान करतो, आणि तपस्येने उन्नत होतो; त्याच्यापासून ब्राह्मण, ब्रह्मा—सर्वात ज्येष्ठ—आणि सर्व देवता अमरत्वासह प्रकट होतात. समिधा घेऊन, काळ्या वस्त्रात, दीक्षित, जटाधारी असा शिष्य एकाच वेळी एका किना-यावरून दुसऱ्या किना-यावर जातो आणि एका क्षणात सर्व लोकांना आपल्या कवेत घेतो. हा शिष्य विद्येचा, जल, पृथ्वी, प्रजापती, परमेश्वर आणि राजाही निर्माण करतो; तो अमरत्वाच्या गर्भात गर्भस्थ होतो, इंद्र होतो, आणि मग असुरांवर विजय मिळवतो. गुरूने हे विशाल आणि गहन पृथ्वी-आकाश निर्माण केले; शिष्य तपस्येने त्यांचे रक्षण करतो; त्याच्यामध्ये देवतांचे मन एकरूप होते. भिक्षुक म्हणून शिष्य प्रथम पृथ्वी आणि आकाश घेतो; त्यानंतर तो समिधेने पूजा करतो—त्यांच्यावर सर्व लोक स्थिर आहेत. एक धन जवळ आहे, दुसरे दूर, जे सर्वोच्च स्वर्गात लपलेले आहे—ही दोन धनाची ठिकाणे ब्राह्मणामध्ये आहेत; शिष्य तपस्येने त्यांचे रक्षण करतो, आणि ब्रह्मज्ञानी तेच आपले मानतो. इथे दोन अग्नी आहेत: एक इकडून येणारा, दुसरा पृथ्वीवरून, दोघे आकाशाच्या मध्यभागी एकत्र येतात. त्यांचे स्थिर तेज त्यावर विसावले आहे; शिष्य आपल्या तपस्येने त्यावर उभा राहतो. गडगडणारा, तडतडणारा, लाल, पांढऱ्या ज्वाळांनी, दूरवर पसरलेल्या जिव्हांनी, तो पृथ्वीवर अधिराज्य करतो. शिष्य शिखरावर बी पेरतो; त्याने पृथ्वीच्या चारही दिशा जिवंत होतात. अग्नीत, सूर्य, चंद्र आणि वाऱ्यात, शिष्य जलात समिधा ठेवतो. त्यांच्या ज्वाळा स्वतंत्रपणे पसरतात, एकमेकांत मिसळतात; त्यांच्यापासून माणसाला तुप, पाऊस आणि पाणी मिळते. गुरू म्हणजे मृत्यू, वरुण, सोम, वनस्पती आणि दूध; मेघ म्हणजे प्राणी. या सर्वांनी हा प्रकाशमान जग टिकून आहे. घरी गुरू शुद्ध तुप बनवतो; वरुण झाल्यावर, सर्व प्राण्यांमध्ये जे काही त्याला हवे होते, ते शिष्याने, मित्र म्हणून, स्वतःला अर्पण केले. गुरू म्हणजे शिष्य; शिष्य म्हणजे प्रजापती. प्रजापती तेजाने प्रकट होतो; राजा इंद्र होतो, स्वामी बनतो. विद्येच्या शिस्तीने आणि तपस्येने राजा आपल्या राज्याचे रक्षण करतो. गुरू शिष्याच्या शिस्तीने शिष्य शोधतो. शिष्याच्या शिस्तीने कन्या तरुण पती मिळवते; शिष्याच्या शिस्तीने वळू गवत शोधतो, आणि घोडा चारा शोधतो. शिष्याच्या शिस्तीने आणि तपस्येने देवतांनी मृत्यूला दूर केले; खरंच, शिष्याच्या शिस्तीने इंद्राने देवतांना प्रकाशमान जग मिळवून दिले. वनस्पती, भूतकाळ-भविष्य, रात्र-दिवस, झाडे, वर्ष आणि ऋतू—हे सर्व शिष्यापासून जन्म घेतात. पृथ्वीवरील आणि स्वर्गातील प्राणी, जंगली आणि पाळीव, पंख नसलेले आणि पंख असलेले—हे सर्व शिष्यापासून जन्मतात. प्रजापतीच्या सर्व प्राण्यांनी आपापल्या शरीरात प्राण ठेवला आहे; हे सर्व शिष्याने भरलेले असून ब्रह्म्याने त्यांचे रक्षण केले आहे. हेच देवतांमध्ये सर्वश्रेष्ठ, अगम्य, तेजस्वी आहे; त्यापासून देवता आणि सर्व अमर, ब्राह्मणासह जन्मले; ब्रह्मा सर्वात ज्येष्ठ आहे. शिष्य तेजस्वी ब्रह्म धारण करतो; त्याच्यामध्ये सर्व देवता एकत्र येतात. तो प्राण, अपान, व्यान, वाणी, मन, हृदय, ब्रह्म आणि विद्या निर्माण करतो. अशा प्रकारे, प्राण आणि विद्येचा शिष्य—या दोघांतूनच सृष्टीचा, देवत्वाचा आणि अमरत्वाचा प्रवाह अखंड चालू राहतो.