एका प्राचीन ऋषींच्या संकल्पनांमध्ये, सृष्टीचे गूढ आणि यज्ञातील अन्नधान्याचा महिमा विलक्षण रीतीने उलगडला जातो. यात दिती ही उडदणी (वाळवणाची टोपली) आहे, तर अदिती ती टोपली धरून ठेवणारी आहे; वारा हा त्या धान्याला फुंकर घालणारा आहे. घोडे म्हणजे धान्याचे कण, गायी म्हणजे तांदूळ, आणि डास म्हणजे त्याची साले. काब्रु हे शेंगा तयार करणारे आहेत, आणि बाण म्हणजे मेघ आहे. या यज्ञरुपी अन्नाचे मांस काळ्या धातूपासून बनले आहे, आणि त्याचे रक्त लाल आहे. त्यात टिन, राख, हिरवा रंग आणि कमळाचा सुगंध आहे. ओसरी, भांडे, मुसळ, पाटा आणि बैल बांधायची जागा—ही सर्व त्यात आहेत. आतडी, जबडे, गुदद्वार, आणि स्नायू—हेही त्यात समाविष्ट आहेत. ही पृथ्वीच तांदूळ शिजवण्याचे भांडे बनते आणि आकाश हे त्याचे झाकण आहे. त्याचे सऱ्या, बाजू, वाळू आणि दोन सीमा—हे सर्व त्याच्या अंगात आहेत. सत्य हे हात धुणे आहे, आणि पाण्याची वाहिनी म्हणजे शिंपण आहे. यज्ञाच्या भांड्यावर ऋचा ठेवली जाते, आणि ती यजमानाने पाठवली जाते. ती पवित्र वचनांनी वेढलेली असते, आणि मंत्रांनी तिच्या चारही बाजूंनी रक्षण केले जाते. महान आयवन, रथंतर, आणि समिधा—हे त्याचे भाग आहेत. ऋतू म्हणजे स्वयंपाक करणारे, आणि ऋतुकर्मे अग्नी प्रज्वलित करतात. पंचमुखी यज्ञपात्रात घर्मा त्यास तापवतो. तांदळामुळे यज्ञाशी निगडित असलेली सर्व लोकांची पूर्ती होते. ज्या तांदळात समुद्र, आकाश आणि पृथ्वी—ही तीनही वर आणि खाली स्थापन आहेत, त्यासाठी देवता छपन्न उरलेले अर्पण तयार करतात. ऋषी विचारतात—या तांदळाबद्दल, ज्याचे महात्म्य अगाध आहे, मी तुला विचारतो. जो या तांदळाचे महात्म्य जाणतो, त्याने कधीही 'हे लहान आहे,' किंवा 'यावर शिंपण झालेले नाही,' किंवा 'हे काय आहे?' असे म्हणू नये. देणाऱ्याच्या इच्छेप्रमाणे, त्याने त्याहून जास्त बोलू नये. ब्रह्मज्ञ लोक म्हणतात, 'कोणी तांदूळ बाहेर तोंड करून खातो, तर कोणी आत तोंड करून.' 'तू तांदूळ खाल्लास, तांदूळ तुझ्या अंगात गेला' असेही ते म्हणतात. जो बाहेर तोंड करून खातो, त्याला असे सांगितले जाते—'तुझे प्राण निघून जातील.' जो आत तोंड करून खातो, त्याला सांगितले जाते—'तुझे श्वासोच्छ्वास निघून जातील.' आणि मग म्हणतो—'मी तांदळाचा भक्षक नाही, ना तांदूळ माझा भक्षक आहे. तांदूळ म्हणजे तांदूळच, तसाच तो खावा.' यानंतर, प्राचीन काळी, ऋषींनी दुसऱ्या डोक्याने त्याला तांदूळ खायला लावला; त्या डोक्याने प्राचीन ऋषींनी तांदूळ खाल्ला. 'तुझे अपत्य सर्वात आधी मरेल,' असे त्याला सांगितले गेले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर बृहस्पतीच्या डोक्याने खातो. त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो.' मग दोन वेगळ्या कानांनी त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या कानांनी प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तू बहिरा होशील,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर आकाश आणि पृथ्वीच्या कानांनी खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दोन वेगळ्या डोळ्यांनी त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या डोळ्यांनी प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तू आंधळा होशील,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर सूर्य आणि चंद्राच्या डोळ्यांनी खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या तोंडाने त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या तोंडाने प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तुझे अपत्य तोंडाने मरेल,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर ब्रह्माच्या तोंडाने खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या जिभेने त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या जिभेने प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तुझी जीभ मरेल,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर अग्नीच्या जिभेने खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या दातांनी त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या दातांनी प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तुझे दात पडतील,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर ऋतूंच्या दातांनी खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या श्वासांनी त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या श्वासांनी प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तुझे प्राण निघून जातील,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर सप्तर्षींच्या श्वासांनी खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या तालव्याने त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या तालव्याने प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'राजरोग तुला होईल,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर मध्यलोकाच्या तालव्याने खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या पाठीने त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या पाठीने प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'विजेचा प्रहार तुला होईल,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर दिवसाच्या पाठीने खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या मज्जेतून त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या मज्जेतून प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तुला शेतात अन्न मिळणार नाही,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर पृथ्वीच्या मज्जेतून खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या पोटाने त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या पोटाने प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तुला पोटाचा आजार होईल,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर सत्याच्या पोटाने खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. मग दुसऱ्या मूत्राशयाने त्याला तांदूळ खायला लावले; त्या मूत्राशयाने प्राचीन ऋषींनी खाल्ला. 'तू पाण्यात मरेशील,' असे सांगितले. पण तो म्हणतो, 'मी ना खाली, ना बाहेर, ना आत तोंड करून खातो, तर समुद्राच्या मूत्राशयाने खातो.' त्याच्याने मी तांदूळ घेतला, त्याच्याने मी त्याला प्राप्त झालो. हा तांदूळ सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तोही सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्ण होतो. अशा प्रकारे, या तांदळाच्या यज्ञाचे, त्याच्या अंगोपांगाचे, आणि त्याच्या महात्म्याचे गूढ ऋषींनी उलगडले. जो या तांदळाचे खरे स्वरूप जाणतो, तो स्वतः सर्व अंग, सांधे, शरीरात पूर्णत्व पावतो—हेच या प्राचीन ऋचांमध्ये सांगितले आहे.