या ऋचांमध्ये एक अद्भुत आणि गूढ कथा उलगडते. सर्वव्यापी आणि सर्वत्र उपस्थित असलेल्या रुद्राचे महात्म्य येथे वर्णिले आहे. तो डॉल्फिन, अजगर, कवचधारी प्राणी, मासे आणि पृथ्वीवरील सर्व जीवांना आपल्या धुळीने स्पर्श करतो. त्याच्यासाठी कोणतीही जागा दूर नाही—पूर्व समुद्रापासून पश्चिम समुद्रापर्यंत संपूर्ण पृथ्वी तो एकाच वेळी पाहतो. या सर्वशक्तिमान रुद्राला प्रार्थना केली जाते—'हे रुद्र, ताप, विष किंवा दिव्य अग्नीने आम्हाला हानी पोहोचवू नकोस. तुझी वीज आमच्यापासून दूर फेक.' आकाशात तो भव आहे, पृथ्वीवर तो प्रभु आहे, वायुमंडलात त्याचे सामर्थ्य भरले आहे. त्याच्या जिथे कुठे शक्ती आहे, तिथे नम्र अभिवादन. 'हे भव, राजा, यज्ञ करणाऱ्यांवर कृपा कर. तू पशूंचा स्वामी झालास. जो श्रद्धेने देव आहेत असे म्हणतो, त्याच्या चारपायांच्या व दोनपायांच्या सृष्टीवर कृपा कर.' 'आमच्या मोठ्या माणसाला, आमच्या मुलाला, गरोदर असणाऱ्याला किंवा भविष्यात गरोदर होणाऱ्याला, आमच्या वडिलांना किंवा आईला, किंवा आमच्या स्वतःच्या शरीराला काही हानी पोहोचवू नकोस, हे रुद्र.' रुद्राच्या त्या डरकाळी फोडणाऱ्या रूपांना, जे न उच्चारलेली स्तोत्रे भक्षण करतात, त्या मोठ्या तोंडाच्या, कुत्र्यांना नमस्कार अर्पण केला जातो. गोंगाट करणाऱ्यांना, रांगांमध्ये चालणाऱ्यांना, वंदनीयांना, एकत्र जेवणाऱ्यांना नमस्कार. दैवी सैन्यांना नमस्कार—आमच्यावर कल्याण आणि सुरक्षितता असो. यानंतर, यज्ञात वापरल्या जाणाऱ्या पायसाचा (खीर) एक गूढ विस्तार दिला आहे. त्या पायसाचा प्रमुख बृहस्पती आहे, ब्रह्मण त्याचे तोंड आहे. आकाश आणि पृथ्वी त्याची कानं आहेत, सूर्य आणि चंद्र डोळे आहेत, सप्तर्षी त्याचा श्वास आणि निःश्वास आहेत. मुसळ त्याचे डोळे, इच्छा उखळ आहे. दिती म्हणजे साळसूद, अदिती ती पकडणारी, वारा उडवणारा आहे. घोडे म्हणजे धान्य, गाई म्हणजे तांदूळ, डास म्हणजे साली. कब्रू हे शेंगा बनवणारे, बाण म्हणजे ढग. त्याचे मांस काळ्या धातूचे, रक्त लाल आहे. टिन, राख, हिरवा रंग आणि कमळाचा सुगंध त्यात आहे. ओसरी, पात्र, मुसळ, वळणाचा दगड आणि बैलांसाठी जागा—हे सारे त्यात एकरूप झाले आहेत. आतडी, जबड्यांचा भाग, गुदद्वार, स्नायु हे त्याचे अवयव आहेत. ही पृथ्वीच तांदूळ शिजवण्यासाठी पात्र बनते, आकाश त्याचे झाकण. वाफसा, बाजू, वाळू, दोन काठ हे त्याचे भाग आहेत. सत्य म्हणजे हात धुणे, पाण्याचा कालवा म्हणजे शिंपडणे. यज्ञाचा मंत्र पात्रावर ठेवला जातो, ऋत्विजाने तो पाठवला जातो. पवित्र वचनांनी वेढलेले आणि गाण्यांनी घेरलेले ते आहे. महान अयवन, रथंतर, आणि चमचा—हे त्याचे उपकरण. ऋतु म्हणजे स्वयंपाक करणारे, ऋतुकर्मे अग्नी प्रज्वलित करतात. पंचमुखी यज्ञपात्र, घर्म त्याला तापवतो. तांदुळाने यज्ञाशी संबंधित सर्व जग पूर्ण होतात. त्यात समुद्र, आकाश आणि पृथ्वी—ही तिन्ही वर आणि खाली स्थिरावलेली आहेत. देव त्यासाठी छप्पन्न (८६) उरलेले अन्न तयार करतात. 'मी तुला त्या तांदळाबद्दल विचारतो, ज्याची महती अगाध आहे.' जो त्या तांदळाची महती जाणतो, तो कधी 'हे लहान आहे', 'हे शिंपडले गेले नाही', किंवा 'हे काय आहे?' असे म्हणत नाही. देणाऱ्याच्या इच्छेप्रमाणेच बोलावे, त्यापलीकडे नाही. ब्रह्मज्ञानी म्हणतात, 'कोणी तांदूळ बाहेर वळून खातो, कोणी आत वळून.' 'तू तांदूळ खालास, तांदूळ तुला खाऊन टाकतो,' असेही ते म्हणतात. जो बाहेर वळून खातो, त्याला सांगितले जाते—'तुझे प्राण निघून जातील.' जो आत वळून खातो, त्याला सांगितले जाते—'तुझे श्वास-प्रश्वास निघून जातील.' पण मी ना तांदूळ खाणारा, ना तांदूळ मला खातो. तांदूळ म्हणजे तांदूळच म्हणून तो खावा. पुढे, ऋषींनी दुसऱ्या डोक्याने त्याला खायला लावले; त्या डोक्याने प्राचीन ऋषींनी त्याला खाल्ले. त्याने त्याला शाप दिला—'तुला संतानात मोठा मरणार.' तेव्हा तो म्हणाला—'मी ना खाली वळून, ना बाहेर, ना आत वळून, तर बृहस्पतीच्या डोक्याने खाल्ले. त्याने मी त्याला मिळवले. हा तांदूळ सर्व अवयवांमध्ये, सांध्यांमध्ये, शरीरांमध्ये पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तो सर्व अंगांनी, सांध्यांनी, शरीरांनी पूर्ण होतो.' नंतर, दोन वेगळ्या कानांनी त्याला खायला लावले; त्या कानांनी प्राचीन ऋषींनी त्याला खाल्ले. त्याने त्याला शाप दिला—'तू बहिरा होशील.' तो म्हणाला—'मी खाली, बाहेर, आत वळून नाही, तर आकाश आणि पृथ्वीच्या कानांनी खाल्ले. त्याने मी त्याला मिळवले. हा तांदूळ सर्व अंगांनी, सांध्यांनी, शरीरांनी पूर्ण आहे. जो हे जाणतो, तो सर्व अंगांनी, सांध्यांनी, शरीरांनी पूर्ण होतो.' अशा प्रकारे, या मंत्रांतून रुद्राची सर्वव्यापकता, त्याची कृपा, आणि तांदळाच्या—यज्ञातील पदार्थाच्या—रहस्यपूर्ण महानतेचे दर्शन घडते. हे ज्ञान जो जाणतो, तो खरोखरच सर्वार्थाने पूर्णत्व प्राप्त करतो.