एका काळी, यज्ञाच्या पवित्र कार्यात सहभागी होणारे ऋषी आणि यजमान आपल्या मन, वाणी आणि कर्म शुद्ध ठेवण्याचा संकल्प करतात. ते प्रार्थना करतात की त्यांच्या तोंडातून कधीही वाईट बोलले जाऊ नये आणि इंद्राच्या वज्राने त्यांच्या शत्रूंवरच प्रहार व्हावा. इंद्राने दिलेली, शंभरांना पोसणारी गायीची ही यज्ञमार्गाची पहिलीच ओळख आहे. या गायीच्या कातडीवर यज्ञवेदी उभारली जाते; तिच्या केसांमध्ये कुशाची पवित्र जागा निर्माण होते. तिच्या बांधणीसाठी पट्टा घेतला जातो आणि तिच्या अंगावर यज्ञशिला नृत्य करते. तिची पिल्ले म्हणजे यज्ञातील अभिषेक करणारे; तिची जिभ म्हणजे शुद्धीकरण करणारी. ही गायी, जी कधीही इजा न घेणारी आहे, पवित्र आणि यज्ञासाठी योग्य आहे, ती स्वर्गाकडे प्रस्थान करते. जो कोणी या शंभरांना पोसणाऱ्या गायीचे यज्ञामध्ये पाककर्म करतो, तोच यज्ञाला पात्र ठरतो. त्याच्यासाठी सर्व ऋत्विज संतुष्ट होतात आणि यज्ञाची सर्व क्रिया योग्य रीतीने पार पडतात. जो हा यज्ञ करून, शंभरांना पोसणारी गायी देतो, तो स्वर्ग, देवांचे शांत स्थान प्राप्त करतो. अशा प्रकारे, जो सुवर्णप्रकाशाने यज्ञ करतो व गायीचे दान करतो, तो सर्व पृथ्वीवरील आणि स्वर्गातील लोकांना प्राप्त करतो. हे देवी, तुझे कापणारे, तुझे स्वयंपाक करणारे, तुझे लोक—हे सर्व तुझे रक्षण करतील; म्हणून, या शंभरांना पोसणाऱ्या गायी, आमच्यापासून घाबरू नकोस. वसु देव दक्षिणेकडून, मरुत उत्तर दिशेने, आणि आदित्य मागून तुझे रक्षण करो, अशी प्रार्थना होते. तू अग्निष्टोम यज्ञासह धाव घे. देव, पितर, मानव, गंधर्व, अप्सरा—हे सर्व तुझे रक्षण करतील. तू सातिरात्र यज्ञासह पुढे जा. जो शंभरांना पोसणारी गायी दान करतो, तो वायुमंडल, स्वर्ग, पृथ्वी, आदित्य, मरुत, सर्व दिशा—सर्व जग प्राप्त करतो. गायीवर तुपाचा अभिषेक केला जातो आणि ती कृपावंत देवी देवांकडे जाते. या कधीही इजा न होणाऱ्या गायी, ती स्वयंपाक करणाऱ्याला इजा करू नकोस; स्वर्गात जा, शंभरांना पोसणाऱ्या गायी. स्वर्ग, वायुमंडल आणि पृथ्वीवर जे जे देव आहेत, त्यांना तू नेहमी दूध, तुप आणि मध देत जा. तुझे डोके, तोंड, कान, जबडा—हे सर्व प्राप्तकर्त्याला दूध, तुप, मध देऊ देत. तुझे ओठ, नासिका, शिंगे, डोळे—हेही दूध, तुप, मध देऊ देत. तुझे प्लीहा, हृदय, फुप्फुस, घसा—हेही दूध, तुप, मध देऊ देत. गायीच्या जन्माला, जन्मलेल्या गायीला, तिच्या वासरांना, खुरांना, रूपाला नमस्कार केला जातो. कोणाला गायीचे सात प्रवेशद्वार, सात निर्गम, आणि यज्ञाचे शिर ठाऊक आहे, तोच गायीला स्पर्श करावा. मी या सात प्रवेशद्वारांना, सात निर्गमांना, यज्ञशिराला जाणतो आणि तिच्यात ठेवलेला सोम मी पाहतो. ज्याने आकाश, पृथ्वी, आणि या पाण्यांचे रक्षण केले, त्या हजार प्रवाहांच्या गायीने आम्ही ब्रह्माचे आशीर्वाद मागतो. तिच्या पाठीवर शंभर भांडी, शंभर दूध देणाऱ्या, शंभर रक्षक आहेत; तिच्यात वास करणारे देव गायीला एकच ओळखतात. ती यज्ञाचा मार्ग आहे, दूधासारख्या डोळ्यांनी, स्वधा तिचा श्वास आहे, आणि ती महत्तेने वास करते; पर्जन्याची पत्नी असलेली गायी ब्रह्मासह देवांकडे येते. अग्नी तिच्यात प्रवेशला आहे, सोम तिच्यात आहे; पर्जन्याने तिला उत्तम स्तन दिला आहे, तिचे वक्ष वीजेसारखे आहे. सर्वप्रथम तिने पाण्यांना दूध दिले, मग सुपीक भूमीला, आणि तिसऱ्यांदा लोकांना—अन्न आणि दूध तिच्यात आहे. जेव्हा आदित्यांनी तिला पाचारण केले, ऋतूंच्या सान्निध्यात ती उभी राहिली, तेव्हा इंद्राने तिला सोमाचे हजार भांडी प्यायला दिले. बळशाली वृषभाने, अनूची आणि इंद्रमा यांनी तिला बोलावले, तेव्हा वृत्स्राचा संहार करणारा इंद्र रागावून तिचे दूध घेऊन गेला. धनाचा स्वामी रागावून तिचे दूध घेऊन गेला, आणि आज ते दूध आकाशातील तीन भांड्यांमध्ये सुरक्षित आहे. ती देवी-गायी त्या तीन भांड्यांमध्ये सोम घेते, जिथे अथर्वण सुवर्णकुशावर बसला आहे. ती सोमासह, सर्व मार्गांसह एकत्र आली; ती गायी समुद्राच्या मध्यभागी गंधर्व आणि कलींसह उभी राहिली. ती वाऱ्यासह, सर्व पक्ष्यांसह एकत्र आली; ती गायी समुद्रात ऋच आणि साम घेऊन नृत्य करू लागली. ती सूर्याशी, सर्व दृष्टींसह एकत्र आली; ती गायी शुभ तेज घेऊन समुद्र पार गेली. सोनेरी वस्त्रांनी आच्छादित होऊन, ती आदेशानुसार उभी राहिली, तेव्हा घोडा समुद्र झाला आणि तिच्यावर आरूढ झाला. मग पुण्यात्मे, गायी, दात्री आणि स्वधा एकत्र आले, जिथे अथर्वण सुवर्णकुशावर बसला होता. गायी ही राजाची माता आहे, तीच तुझी माता आहे, हे स्वधा; गायीपासून यज्ञाचा उपकरण जन्मला आणि त्यातून मन प्रकट झाले. वरच्या दिशेने जाणारा थेंब ब्रह्माच्या शिखरावर ठेवला गेला; तिथून तू जन्मलीस, गायी, तिथून होतृ जन्मला. तुझ्यासाठी गीतांचा जन्म झाला; उष्णिक छंदांपासून बळ तुझ्या अधीन झाले; पजसाच्या वक्षस्थळापासून यज्ञाचा जन्म झाला, आणि तुझ्या स्तनांपासून किरणांचा. तुझ्या मांडीपासून गती, कंबरेपासून शक्ती, आतड्यांपासून अत्री, आणि पोटापासून वनस्पती जन्मल्या. जेव्हा तू वरुणाच्या पोटात गेलीस, तुझ्या शक्तीखाली, तेव्हा ब्रह्माने तुला हाक मारली, कारण त्याला तुझे डोळे ज्ञात होते. गर्भात सर्वजण थरथरले, जन्मणाऱ्या आणि जन्म देणाऱ्या पासून; तिने जन्म दिला, तिला 'वषा' म्हणून ओळखले गेले, ब्राह्मणांनी यथायोग्य सिद्ध केले, कारण तो तिचा बंधू आहे. एकच जण युद्धात निर्माण करतो, तोच येथे स्वामी आहे; त्याचे यज्ञ तारकासारखे झाले, आणि बळवानाची दृष्टी वषा झाली. वषाने यज्ञ स्वीकारला, वषाने सूर्याला धारणा दिली; वषामध्येच ब्रह्मासह आहुती शुद्ध झाली. अशा प्रकारे, या शंभरांना पोसणाऱ्या गायीच्या यज्ञात, तिच्या प्रत्येक भागातून देव, यज्ञ, ब्रह्म, आणि सर्व सृष्टीचे पोषण, रक्षण आणि कल्याण साधले गेले. गायी ही केवळ अन्नदात्रीच नाही, तर समस्त विश्वाची माता आहे—ती यज्ञाची मूळ प्रेरणा आणि देवतेचा साक्षात्कारी स्वरूप आहे.