या विश्वात कोणत्या अद्भुत शक्ती आहेत, ज्यांच्या इच्छेने वाऱ्याला वेग मिळतो, पाचही दिशा एकत्रितपणे आपले स्थान घेतात? हेच ते देव आहेत, पाण्यांचे अधिपती, यज्ञाच्या हव्यासाने प्रेरित झालेले—हे कोण होते? त्यांपैकी एक पृथ्वीवर वास करतो, एक आकाशात संचार करतो, तिसरा त्यांना गगन देतो, तोच सर्वांचे नियोजन करणारा आहे; आणि इतर देव सर्व दिशांचे रक्षण करतात. जो त्या अदृश्य धाग्याला जाणतो, ज्यात ही सर्व सृष्टी विणलेली आहे; जो त्या धाग्याच्या धाग्याचेही ज्ञान ठेवतो, तोच महान ब्राह्मण जाणतो. मी जाणतो तो धागा, ज्यात ही सर्व सृष्टी विणली आहे; मी जाणतो त्या धाग्याचा धागा, आणि यामुळेच मला महान ब्राह्मणाचे ज्ञान आहे. स्वर्ग आणि पृथ्वीच्या मध्ये अग्नी प्रज्वलित आहे, सर्व जळणाऱ्या वस्तूंचे दहन करतो; जिथे तो एका पत्नीसमवेत उभा होता, त्या पुढे—मातरिश्वान कुठे होता? मातरिश्वान पाण्यात प्रवेश करतो; देवतासुद्धा पाण्यात प्रवेश करतात. तो महान एक धुळीचे प्रमाण ठरवतो, शुद्ध करणारा हिरव्या रंगात प्रवेश करतो. तो अमर गायत्रीच्या वरती उत्तर दिशेला पाऊल ठेवतो; जे सामनाच्या द्वारे सायमन जाणतात, त्यांनी ती दिशा पाहिली—ती कुठे आहे? तेच स्थान, खजिन्यांचे निवासस्थान, देव सावितृसारखे, सत्य आणि धर्माने युक्त; त्या धनाच्या स्पर्धेत इंद्र उभा राहिला नाही. नऊ दरवाजांची कमळासारखी रचना, तीन गुणांनी वेढलेली—त्यात जर स्वामी आत्मा वास करत असेल, तर तोच ब्रह्मज्ञांना ज्ञात होतो. जो इच्छा नसलेला, स्थिर, अमर, स्वयंभू, साराने तृप्त, कुठूनही काहीच उणीव नाही—त्याला जो जाणतो, त्याला मृत्यूची भीती राहत नाही: तो आत्मा दृढ, वृद्धत्वरहित, सदैव तरुण. आपल्या मुखातून कधीही वाईट बोलू नये; वज्र आपल्या शत्रूंवरच जावो. पहिला, शंभरांना अन्न देणारा, इंद्राने दिलेला, शत्रूंचा संहार करणारा—तोच यज्ञमार्ग आहे. तुझे कातडे हे वेदी होवो, तुझे केस कुशा होवोत. हे बांधणारे पट्टे मी तुझ्यासाठी घेतो; हा दगड तुझ्यावर नाचो. तुझे पिल्लू हे अभिषेक करणारे होवोत; तुझी जीभ शुद्ध करो, हे अघात्ये. तू पवित्र आणि यज्ञसिद्ध आहेस, स्वर्गात जा, हे शंभरांना अन्न देणारे. जो इच्छेने शंभरांना अन्न देणारे शिजवतो, तोच योग्य आहे; त्याच्यासाठी सर्व ऋत्विज संतुष्ट होतात आणि योग्य मार्गाने पुढे जातात. जो यज्ञ करून शंभरांना अन्न देणारे दान करतो, तो स्वर्गात, देवांच्या शांत लोकात पोहोचतो. जो सुवर्णप्रकाशाने युक्त यज्ञ करून शंभरांना अन्न देणारे दान करतो, तो सर्व लोक—दैवी आणि भौम—प्राप्त करतो. हे देवी, तुझे कसाई, तुझे स्वयंपाकी, तुझे लोक—हे सर्व तुझे रक्षण करतील; आम्हाला घाबरू नकोस, हे शंभरांना अन्न देणारे. वसू तुला दक्षिणेत, मरुत्स उत्तर दिशेला, आदित्य मागून रक्षण करो; अग्निष्टोमासह पुढे धाव. देव, पितर, मानव, गंधर्व, अप्सरा—हे सर्व तुला रक्षण करतील. सातिरात्रासह पुढे धाव. जो शंभरांना अन्न देणारे दान करतो, तो वायुमंडल, स्वर्ग, पृथ्वी, आदित्य, मरुत्स, सर्व दिशा—हे सर्व लोक प्राप्त करतो. तुपाचा अभिषेक करून, कृपाळू देवी देवांकडे जाईल. हे अघात्ये, स्वयंपाक्याला इजा करू नकोस; स्वर्गात जा, हे शंभरांना अन्न देणारे. स्वर्ग, वायुमंडल आणि पृथ्वीवर जे जे देव आहेत, त्यांना नेहमीच तू दूध, तुप, मध देत जा. तुझे डोके, तुझे तोंड, तुझे दोन कान, तुझे जबडे—हे सर्व लाभार्थ्याला दूध, तुप, मध देत राहो. तुझे ओठ, तुझे नाकपुड्या, तुझे शिंग, तुझे दोन डोळे—हे सर्व लाभार्थ्याला दूध, तुप, मध देत राहो. तुझे प्लीहा, तुझे हृदय, तुझे फुफ्फुसे, तुझे घसा—हे सर्व लाभार्थ्याला दूध, तुप, मध देत राहो. ज्या जन्मत आहेस, तुझ्यास वंदन; जी जन्मली आहेस, तुझ्यास वंदन. तुझ्या वासरांना, तुझ्या खुरांना, तुझ्या रूपाला वंदन, हे अघात्ये. जो सात प्रवेशद्वारे जाणतो, सात निर्गम जाणतो, यज्ञाचे शिर जाणतो—तोच गाय हाताळू शकतो. मी सात प्रवेशद्वारे जाणतो, सात निर्गम जाणतो; मी यज्ञाचे शिर जाणतो आणि तिच्यात सोम ठेवलेला पाहतो. ज्यांनी स्वर्ग, पृथ्वी, पाणी यांचे रक्षण केले—त्या हजारधारे असलेल्या गायीला आम्ही ब्रह्माचा वर मागतो. शंभर भांडी, शंभर दुग्धदायिनी, शंभर रक्षक तिच्या पाठीवर आहेत; तिच्यात श्वास घेणारे देव गाय एकच आहे हे जाणतात. ती यज्ञमार्ग आहे, दूधासारखी डोळे, स्वधा हा तिचा श्वास, महानतेत वसणारी; पर्जन्याची पत्नी गाय ब्रह्मासह देवांकडे येते. अग्नी तुझ्यात प्रवेशला आहे, सोम तुझ्यात आहे, हे गायी; पर्जन्याने तुला उत्तम स्तन दिला आहे, वीज तुझा उर आहे, हे गायी. तू प्रथम पाणी काढलेस, मग सुपीक भूमीचे दूध काढलेस, मग तिसरे म्हणजे मानव—अन्न आणि दूध तुझ्यात आहे. जेव्हा आदित्यांनी तुला हाक मारली आणि ऋतूंशी तुझ्या सोबत उभी राहिलीस, तेव्हा इंद्राने तुला हजार सोमपात्रे प्यायला लावली, हे गायी. जेव्हा वृषभ, अनुची आणि इंद्रमाने तुला बोलावले, तेव्हा वृत्स्राचा संहार करणारा इंद्र रागावून तुझे दूध घेतले, हे गायी. जेव्हा धनाचा स्वामी रागावून तुझे दूध घेतले, हे गायी, ते आज आकाशातील तीन पात्रांत राखले आहे. ती देवी गाय त्या सोमाला तीन पात्रांत घेते; जिथे अथर्वण, दीक्षित होऊन, सुवर्ण कुशांवर बसला होता. ती सोमासह, सर्व मार्गांसह एकत्र आली; गाय समुद्राच्या मध्यभागी गंधर्व आणि कलींसह उभी राहिली. ती वाऱ्यासह, सर्व पक्ष्यांसह एकत्र आली; गाय समुद्रात ऋच आणि साम घेऊन नाचली. ती सूर्याशी, सर्व दृष्टींनी एकत्र आली; गाय शुभ्र तेज घेऊन समुद्र पार गेली. अशा प्रकारे या मंत्रांमध्ये विश्वाच्या गूढ शक्ती, देवांचे कार्य, यज्ञमार्ग, गायीचे महत्त्व आणि तिच्या माध्यमातून ब्रह्मज्ञानाचे रहस्य उलगडले आहे. हे सर्व जाणणारा, खरेच, मृत्यूच्या पलीकडे अमरत्वाकडे पोहोचतो.