एका अद्भुत रहस्यांनी भरलेल्या विश्वात, एक अत्यंत लहान मूल आहे, आणि दुसरे असे आहे जे दिसतच नाही; पण त्या दोघांपेक्षा अधिक सर्वत्र व्यापणारी एक देवी आहे, जी मला अत्यंत प्रिय आहे. ही शुभ्र, वृद्धत्वरहित देवी, मरणाच्या घरात अमरतेचे अस्तित्व घेऊन वावरते. जिने तिला निजवले, आणि ज्याने तिला निर्माण केले, तो स्वतः थकून जातो. तीच देवी स्त्री आहे, तीच पुरुष आहे; तीच मुलगा आहे, तीच मुलगी आहे. तीच काठी घेऊन चालणारा वृद्ध आहे; तीच सर्व दिशांना चेहऱ्यांनी जन्म घेते. तीच त्यांच्या वडिलांसारखी आहे, किंवा त्यांच्या मुलासारखी आहे; तीच त्यांच्या मध्ये सर्वांत मोठी किंवा सर्वांत लहान आहे. एकच देव, मनात प्रवेश करून, सर्वांत पहिला जन्मतो; तो गर्भातही आहे. पूर्णतेतूनच पूर्णता उत्पन्न होते; पूर्णता पूर्णतेने भरते. आज आपण जाणून घ्यावे, ते पूर्णत्व कुठून ओतले जाते. हीच एक, प्राचीन असूनही नेहमी नवीन, पुन्हा पुन्हा जन्म घेते; तिने सर्व काही व्यापले, तीच प्राचीन आहे. ही महान देवी, उषा, तेजाने चमकते आणि प्रत्येकाला, ज्याला पाहण्याची दृष्टी आहे, त्याला ती दिसते. अविरवै हे त्या देवीचे नाव आहे, जिला सर्व काही वेढून राहिले आहे; तिच्या रूपामुळे हे वृक्ष हिरवेगार, हिरव्या माळांनी सजलेले आहेत. ती जवळ असणाऱ्याला कधीच सोडत नाही, पण तरीही तिला जवळचा दिसत नाही. हा देवाचा अद्भुत चमत्कार पहा: ती न मरते, न कधी वृद्ध होते. अपूर्व प्रेरणेतून प्रेरित होऊन, ते जणू योग्य तसे शब्द बोलतात; जिथे जिथे ते जातात, ते बोलणारेच महान ब्राह्मण समजले जातात. जिथे देव आणि माणसं, चाकाच्या नाभीसारखी, एकत्र स्थिर आहेत, मी तुझ्यापाशी विचारतो, जलपुष्पा, ती जागा कुठे आहे, जी मायेनं स्थापन केलेली आहे? ज्यांनी वाऱ्याला वाहायला प्रवृत्त केले, जे पाच दिशांना एकत्र देतात; जे स्वतःला यज्ञसंपन्न समजतात, तेच देव, पाण्यांचे अधिपती—ते कोण होते? यातील एक पृथ्वीवर राहतो, एक आकाशात वावरतो; एक आकाश देतो, जो सर्व व्यवस्था करतो; बाकीचे सर्व दिशा राखतात. जो त्या ताणलेल्या सूताला जाणतो, ज्यात ही सर्व सृष्टी विणली आहे; जो त्या सूताच्या सूताला जाणतो, तोच महान ब्राह्मण जाणतो. मी त्या ताणलेल्या सूताला जाणतो, ज्यात ही सृष्टी विणली आहे; मी त्या सूताच्या सूताला जाणतो, म्हणूनच मी महान ब्राह्मण जाणतो. आकाश आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये, अग्नि प्रज्वलित असतो, सर्व दहनशील गोष्टी भस्मसात करतो; जिथे तो एका पत्नीबरोबर स्थिर होता, त्या पलीकडे—मातरिश्वान कुठे होता? मातरिश्वान पाण्यात शिरला; देवही पाण्यात शिरले. तो महान एक धुळीच्या प्रमाणासारखा उभा राहिला, शुद्ध करणारा हिरव्यात प्रवेशला. तो अमर गायत्रीच्या उत्तरेस वर गेला; जे सामन जाणतात, त्यांनी त्या दिशेला पाहिले—ती कुठे आहे? निवास, धनाचा संगम, जणू सावितृसारखा, धर्मात सत्य; इंद्र संपत्तीच्या स्पर्धेत उभा राहिला नाही. नऊ द्वारांनी युक्त कमळ, तीन गुणांनी वेढलेले—त्याच्या आत, जर अधिपती आत्मा आहे, तर तोच ब्रह्मज्ञानी जाणतो. इच्छा नसलेला, स्थिर, अमर, स्वयंभू, साराने तृप्त, कुठूनही काहीही उणीव नसलेला—फक्त त्याला जाणून, माणूस मृत्यूला घाबरत नाही: तो आत्मा, अचल, वृद्धत्वरहित, नेहमी तरुण. आमचे तोंड वाईट बोलू नये; वज्र आमच्या प्रतिस्पर्ध्यांवर जावो. पहिला, शंभर आहार घेणारा, इंद्राने दिलेला, शत्रूंचा संहार करणारा, तो यज्ञकर्त्याचा मार्ग आहे. तुझी कातडी यज्ञवेदी होवो, तुझे केस कुशा होवोत. हे बांधणारे पट्टा मी तुझ्यासाठी घेतो; हा दगड तुझ्यावर नाचो. तुझे पिल्लू पवित्र जलप्रक्षेपक होवोत; जीभ शुद्ध करो, हे अभेद्य देवी. तू शुद्ध, यज्ञास योग्य, स्वर्गात जा, हे शंभर आहार घेणारी. जो इच्छेने शंभर आहार घेणाऱ्या गायीचे शिजवतो, तोच योग्य आहे; त्याच्यासाठी सर्व ऋत्विज प्रसन्न होतात आणि योग्य ते करतात. जो यज्ञ करून शंभर आहार घेणारी गायी अर्पण करतो, तो स्वर्गात, देवांच्या शांत जगात पोहोचतो. जो सुवर्ण तेजाने यज्ञ करतो आणि गायी अर्पण करतो, तो सर्व लोकांना—दैवी आणि पार्थिव—प्राप्त करतो. हे देवी, तुझे कसाई, तुझे स्वयंपाकी, तुझे लोक—हे सर्व तुझे रक्षण करतील; आमच्यापासून घाबरू नकोस, हे शंभर आहार घेणारी. वसूंनी तुला दक्षिणेकडून, मरुतांनी उत्तरेकडून, आदित्यांनी मागून रक्षण करावे. अग्निष्टोमासह धाव. देव, पितर, मानव, गंधर्व, अप्सरा—हे सर्व तुझे रक्षण करतील. सातिरात्रासह धाव. जो शंभर आहार घेणारी गायी अर्पण करतो, तो सर्व लोक—आकाश, स्वर्ग, पृथ्वी, आदित्य, मरुत, दिशा—प्राप्त करतो. तूप शिंपडून, ही कृपाळू देवी देवांकडे जाईल. हे अभेद्य, स्वयंपाक्याला इजा करू नकोस; स्वर्गात जा, हे शंभर आहार घेणारी. स्वर्गात, आकाशात, पृथ्वीवर जे जे देव राहतात, त्यांना तू नेहमी दूध, तूप, मध दे. तुझे जे डोके, तोंड, दोन्ही कान, जबडा—ते मिळवणाऱ्याला दूध, तूप, मध देऊ देत. तुझे ओठ, नाकपुड्या, शिंगे, डोळे—हे मिळवणाऱ्याला दूध, तूप, मध देऊ देत. तळी, हृदय, फुफ्फुसे, घसा—हे मिळवणाऱ्याला दूध, तूप, मध देऊ देत. जन्म घेणाऱ्या तुला नमस्कार; जन्मलेल्या तुला नमस्कार. तुझ्या वासरांना, तुझ्या खुरांना, तुझ्या रूपाला नमस्कार, हे अभेद्य देवी. जो सात प्रवेशद्वारे, सात निर्गमद्वारे, यज्ञाचा शिरोभाग जाणतो—तोच गायीला स्पर्श करू शकतो. मी सात प्रवेशद्वारे, सात निर्गमद्वारे, यज्ञाचा शिरोभाग जाणतो; मी तिच्यात ठेवलेला सोम पाहतो. ज्याने आकाश, पृथ्वी, या जलांचे रक्षण केले—त्या हजार प्रवाहांच्या गायीने आपण ब्रह्माचे आशीर्वाद मागतो. शंभर भांडी, शंभर दुधारे, शंभर रक्षक तिच्या पाठीवर आहेत; तिच्यात श्वास घेणारे देवच गायीला ओळखतात. अशा रीतीने, या गूढ आणि दिव्य शक्ती सर्व विश्वात व्यापून आहे, प्रत्येक रूपात, प्रत्येक कृतीत, प्रत्येक यज्ञात, आणि प्रत्येक प्राणी, वनस्पती, देव, मानव यांच्यामध्ये तीच अद्वितीय, अमर, पूर्णता आहे.