सावितृदेवते, हे जाण, की सहा एकत्र जन्म घेतात आणि एकटाच एकटा जन्म घेतो; सर्वजण त्या एकट्या जन्मलेल्या ठिकाणी विश्रांती घेऊ इच्छितात. तो प्रकट आहे, पण गूढतेने लपलेला आहे, तो प्राचीन आणि महान स्थान आहे; तिथे हे सर्व स्थिर आहे, हालचाल करते, श्वास घेते आणि टिकून राहते. एकच चाक, एका कड्यासह, हजारो आऱ्यांनी सज्ज आहे, ते पुढे-मागे फिरते; त्याच्या अर्ध्या भागातून सर्व सृष्टी निर्माण झाली—मग त्याचे दुसरे अर्धे कुठे गेले? पाचांनी ओढलेले, त्यातील अग्रगण्य वाहिले जाते; जूते जोडलेले आहेत, एकामागोमाग एक; त्याचा मार्ग कुणाला दिसत नाही, गेलेलेही दिसत नाही—एक जण जवळ नाही, दुसरा दूर नाही. काटा वाकडा ठेवलेला आहे, त्याचा पाया वर आहे; त्यात अनेक रूपांची प्रभा ठेवलेली आहे; तिथे सात ऋषी एकत्र बसले, आणि त्यांनी त्याच्या महानतेचे रक्षण केले. समोर, मागे, सर्व बाजूंनी, आणि प्रत्येक ठिकाणी जे जुंपले आहे—यामुळे यज्ञ पुढे नेला जातो—त्यातले प्रत्यक्ष ऋच कोणते आहे, हे मी विचारतो. जे काही हलते, उडते, स्थिर आहे, श्वास घेते किंवा घेत नाही, डोळा मिचकावते किंवा अस्तित्वात येते—ही पृथ्वी, अनेक रूपांची, तोच धारण करतो; सर्व एकत्र येऊन एकच होतात. अंतहीन, अनेक ठिकाणी पसरलेले, अनंत, तरीही सर्व बाजूंनी मर्यादित—तो स्वर्गरक्षक, ज्ञानी, या सर्वाच्या भूतकाळ व भविष्याचा शोध घेत फिरतो. प्रजापती गर्भात फिरतो, अदृश्य, पण अनेक रूपांनी जन्म घेतो; त्याच्या अर्ध्या भागातून सर्व जग निर्माण झाले—मग त्याच्या दुसऱ्या अर्ध्याचे चिन्ह कोणते? तो जल वर नेतो, जणू काही पात्राने ओढतो; सर्वजण त्याला डोळ्यांनी पाहतात, पण मनाने सर्वजण त्याला ओळखत नाहीत. तो दूर राहतो पूर्णतेसह, पण अपूर्णतेने तो क्षीण होतो; जगाच्या मध्यभागी तो महान प्रभू आहे, त्याला राज्यकर्ते आपली वाहने अर्पण करतात. जिथून सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो—तेच मी सर्वात महान मानतो; त्याहून काहीही श्रेष्ठ नाही. जे वर्तमान, मध्यम किंवा प्राचीन ज्ञान सांगतात, सगळीकडे—हे सर्व सूर्याला प्रथम, अग्नीला दुसरा, आणि त्रैपक्षिक हंस असे घोषित करतात. हजार दिवसांमध्ये, त्या वेगवान हंसाच्या दोन पंखांनी तो आकाशातून स्वर्गाकडे उडतो; तो, सर्व देवांना आपल्या छातीवर ठेवून, पाहत सर्व लोकांकडे जातो. सत्याने तो वर झळकतो, मंत्राने खाली पाहतो; श्वासाने तो आडवा फिरतो, ज्याच्यात सर्वात महान स्थिर आहे. तुझ्या त्या दोन अरण्यांना जो जाणतो, ज्यातून धन प्राप्त होते—तो ज्ञानी, सर्वात महान जाणावा; तो महान ब्राह्मण समजावा. प्रथम, तो पायांशिवाय जन्मला, मग त्याने आरंभात ध्वनी धारण केला; चारपायांचा होऊन, उपभोगास योग्य झाला आणि सर्व अन्न त्याने स्वतःचे केले. उपभोगास योग्य होऊन, त्याने विपुल अन्न दिले; जो सनातन देवाची उपासना करतो, जो परे आहे, तो त्याला प्राप्त होतो. त्याला सनातन म्हणतात, पण आज तो पुन्हा नवीन होऊ शकतो; दिवस आणि रात्र, प्रत्येक वेगळ्या रूपात जन्मतात. शंभर, हजार, दहा हजार, कोट्यवधी—त्याचे असंख्य अंगे त्याच्यातच स्थिर आहेत; हे पाहून, ते त्याच्यावर प्रहार करतात, म्हणून तो देव प्रकट होतो—हेच ते आहे. एक बालक, एक अत्यंत लहान, आणि एक अजिबात दिसत नाही; ती देवी, या सर्वांपेक्षा व्यापक, मला प्रिय आहे. ही शुभ, वय न पाडणारी, मृत्युलोकातील अमरत्व आहे; जिने तिच्यासाठी शयन केले, तिला निर्माण करणारा थकतो. तू स्त्री आहेस, तू पुरुष आहेस; तू मुलगा आणि मुलगी आहेस. तू काठी घेऊन चालणारा वृद्ध आहेस; तू सर्व दिशांना चेहऱ्यांनी जन्म घेतो. तू त्यांचा पिता किंवा पुत्र आहेस; त्यात तू ज्येष्ठ किंवा कनिष्ठ आहेस. एक देव, मनात प्रवेश करून, प्रथम जन्म घेतो; तो गर्भात आहे. पूर्णतेतून पूर्णता उत्पन्न होते; पूर्णतेने पूर्णता भरली जाते. आज आपण जाणू या, ते कुठून ओतले जाते. हीच प्राचीन, नेहमी नवीन, पुन्हा पुन्हा जन्म घेणारी; तिने सर्व काही झाले, तीच प्राचीन. ती महान देवी, उषा, प्रकट होते, आणि प्रत्येक वेळी ती ऋषीला दिसते. अविर्वै हे देवीचे नाव आहे, जिने सर्व काही वेढले आहे; तिच्या रूपामुळे हे वृक्ष हिरवे आहेत, हिरव्या माळांनी सुशोभित. ती जवळ असणाऱ्याला सोडत नाही, तरीही जवळच्याला पाहत नाही; या देवाचे आश्चर्य पहा: ती ना कधी मरते, ना कधी म्हातारी होते. अपूर्व प्रेरणेने, ते योग्य शब्द बोलतात; जिथे कुठे ते जातात, बोलणारे ते महान ब्राह्मण म्हणवतात. जिथे देव आणि मानव, चाकाच्या मध्यभागी आऱ्यांसारखे स्थिर आहेत, मी विचारतो, जलपुष्पा, ते कुठे आहे, मायेमुळे स्थापित? ज्यांनी वाऱ्याला वाहायला प्रवृत्त केले, जे पाच दिशा देतात; जे स्वतःला यज्ञभागी मानतात, तेच देव, जलांचे अधिपती—ते कोण होते? त्यातील एक पृथ्वीवर वास करतो, एक आकाशात फिरतो; एक त्यांना आकाश देतो, जो सर्वांचे व्यवस्थापक आहे; इतर सर्व दिशा राखतात. जो विस्तारलेला धागा जाणतो, ज्यात ही सृष्टी विणली आहे; जो धाग्याचा धागा जाणतो, तोच महान ब्राह्मण जाणतो. मी तो विस्तारलेला धागा जाणतो, ज्यात ही सृष्टी विणली आहे; मी धाग्याचा धागा जाणतो, आणि म्हणून महान ब्राह्मणही. स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्या मध्ये, अग्नी जळतो, सर्व भस्म करता येणारे भस्म करतो; जिथे तो एका पत्नीसमवेत उभा होता, त्यापलीकडे—मातरिश्वान कुठे होता? मातरिश्वान पाण्यात प्रवेशला; देवही पाण्यात गेले. तो महान धुळीचे प्रमाण ठरवून उभा राहिला, शुद्ध करणारा हिरव्यात प्रवेशला. त्याने अमर गायत्रीच्या वर उत्तर दिशेला पाऊल टाकले; सामाने सामाने जाणणाऱ्यांना ती दिशा दिसली—ती कुठे? ते निवासस्थान, धनाचा संमेलनस्थळ, सावितृसारखे, सत्यधर्मयुक्त; इंद्र धनाच्या स्पर्धेत उभा राहिला नाही. नऊ दारांचे कमळ, तीन गुणांनी वेढलेले—त्यात जर स्वामी आत्मा असेल, तर तो ब्रह्मज्ञांना ज्ञात असतो. इच्छाशून्य, स्थिर, अमर, स्वयंभू, साराने तृप्त, कुठूनही काही नको—त्याला एकटा जाणून, माणूस मृत्यूला घाबरत नाही: तो आत्मा, ठाम, वृद्धत्वरहित, सदैव तरुण.