देवता आपल्या हातांनी, पायांनी, वाणीने, कानांनी आणि डोळ्यांनी नेहमी ज्याला अर्पण करतात, त्या मोजता येणाऱ्या आणि न मोजता येणाऱ्या स्कंभाचा, तो कोणता देव आहे हे सांगावे. त्याच्यामुळे अंधार दूर होतो, दुष्टतेने नष्ट होतो; त्याच्यात सर्व प्रकाश आहेत—ती तीन—जो प्रजापती आहे. जो पाण्यात उभ्या असलेल्या सुवर्ण गवताचा जाणकार आहे, तोच प्रजापतींचा गुप्त स्वामी आहे. काहीजण एक वस्त्र विणतात—दोन तरुण, जवळ येऊन, सहा किरणे विणतात; एक पुढे धागे पसरतो, ठरवतो, दुसरा ते काढत नाही, ना त्याचा शेवट गाठतो. त्या दोघांपैकी कोण पुढे आहे, हे मला ठाऊक नाही; मनुष्य याचा गौरव करतो, आणि तोच आकाशात त्याला उचलतो. या किरणांनी आकाशाला आधार दिला आहे, त्यांनी सुरांना जन्म दिला, हे सर्व वाऱ्यासाठी केले आहे. जो सर्व जे होते आणि जे होईल त्याचा आधार देतो, आणि जो एकटा आकाशाचा स्वामी आहे—त्या आद्य ब्रह्माला नमस्कार आहे. स्कंभाने हे सर्व आधारले आहे: आकाश आणि पृथ्वी स्थिर आहेत; स्कंभ हेच सर्व आहे—जे श्वास घेतं, पापण्या झपाटतात आणि हलतात. तीन संतती पुढे गेल्या, इतर सर्व बाजूंनी सूर्याच्या आत प्रवेश केल्या; विशाल एक उभा राहिला, क्षेत्राचा माप झाला, आणि सुवर्ण अश्वांमध्ये प्रवेश केला. बारा दांड्या, एक चाक, तीन केंद्र—हे कोण समजू शकतं? तिथे तीनशे साठ खिळे मारले आहेत, साठ स्थिर आणि न हलणारे आहेत. हे जाण, हे सविता: सहा एकत्र जन्मतात, एक एकटा जन्मतो; त्यातच सर्व विश्रांती शोधतात, तोच त्यांचा एकटा जन्मलेला आहे. प्रकट, पण गुप्त, प्राचीन, महान जागेत; तिथे हे सर्व स्थिर आहे, हालते, श्वास घेते आणि आधारले जाते. एकच चाक, एकच कडा, हजार दांड्या, पुढे आणि मागे हालते; त्याच्या अर्ध्याने सर्व जगाची उत्पत्ती केली—त्याचे दुसरे अर्धे कुठे गेले? पाचांनी ओढले गेले, त्यातील प्रमुख पुढे नेला जातो; जुवे जोडले आहेत, एकमेकांच्या मागे; त्याचा मार्ग दिसत नाही, गेलेला नाही, ना त्याचे जाणे दिसते—एक जवळ नाही, दुसरा दूर नाही. समिध आडवी ठेवली आहे, तिचा आधार वर आहे; त्यात गौरव ठेवला आहे, विविध रूपांचा; तिथे सात ऋषी एकत्र बसले, तेच तिच्या महानतेचे रक्षक झाले. जे पुढे जोडले, जे मागे, जे सर्व बाजूंनी, आणि जे सर्वत्र जोडले—ज्यामुळे यज्ञ पुढे वाढतो—त्यापैकी कोणता एक, मी विचारतो, पवित्र ऋचा आहे? जे काही हालते, उडते, स्थिर आहे, जे श्वास घेते किंवा घेत नाही, जे पापण्या झपाटतात किंवा होतं—ही पृथ्वी, विविध रूपांची, तो आधार देतो; एकत्र येऊन, ती एकच होते. अंतहीन, अनेक ठिकाणी पसरलेली, अनंत, पण सर्व बाजूंनी मर्यादित—तो आकाशाचा रक्षक, फिरतो, शोधतो, ज्ञानी, जे झाले आणि जे होईल त्याचा विचार करतो. प्रजापती गर्भात हालतो, अदृश्य, पण अनेक रूपांनी जन्मतो; त्याच्या अर्ध्याने सर्व जगाची उत्पत्ती केली—दुसऱ्या अर्ध्याचे कोणते चिन्ह आहे? तो पाणी वर नेतो, जणू पात्राने ओढतो; सर्वजण त्याला डोळ्यांनी पाहतात, पण सर्वजण मनाने ओळखत नाहीत. तो दूर राहतो, पूर्णतेने, पण अपूर्णतेने कमी होतो; जगाच्या मध्यभागी महान स्वामी, त्याला लोकांचे शासक अर्पण करतात. जिथून सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो—तेच मी सर्वात मोठं मानतो; त्यापेक्षा काहीच मोठं नाही. जे वर्तमान, मध्य किंवा प्राचीन ज्ञान सांगतात, सर्व बाजूंनी—हे सर्व सूर्याला प्रथम, अग्नीला दुसरे, आणि त्रैपक्षिक हंसाला घोषित करतात. हजार दिवसांनी, वेगवान हंसाच्या दोन पंखांनी तो आकाशातून उडतो, स्वर्गात जातो; तो सर्व देवांना आपल्या छातीवर ठेवून, पाहतो आणि सर्व लोकांत जातो. सत्याने तो वर प्रकाशतो, पवित्र वचनाने खाली पाहतो; श्वासाने तो आडवा हालतो, ज्यात सर्वात मोठं स्थिर आहे. ज्याला तुझ्या दोन अग्न्याच्या कांड्या माहित आहेत, ज्यांनी धन मिळवलं जातं—तो ज्ञानी, सर्वात मोठ्याचा विचार करावा; त्याने महान ब्राह्मण जाणावा. प्रथम, तो पायांशिवाय जन्मला, मग सुरुवातीला ध्वनी घेतला; चार पायांचा, उपभोगासाठी योग्य, सर्व अन्न स्वतःच्या म्हणून घेतला. तो उपभोगासाठी योग्य झाला, आणि मग भरपूर अन्न दिलं; जो शाश्वत देवाची उपासना करतो, जो पार आहे, तो त्याला प्राप्त होतो. त्याला शाश्वत म्हणतात, पण आज तो पुन्हा नवीन होतो; दिवस आणि रात्र जन्म घेतात, प्रत्येक वेगळ्या रूपात. शंभर, हजार, दहा हजार, शंभर दशलक्ष—असंख्य त्याचे भाग त्यात स्थिर झाले आहेत; हे पाहून, ते त्याला वार करतात, म्हणून देव प्रकाशतो—हेच ते. एक बालक, एक अतिशय लहान, आणि एक अजिबात दिसत नाही; ती देवी, यापेक्षा अधिक आलिंगन करणारी, मला प्रिय आहे. ही शुभ, वृद्धत्वरहित, मृत्यूच्या घरात अमर आहे; जिच्यासाठी ती झोपवली जाते, आणि ज्याने तिला बनवली, तो थकतो. तू स्त्री आहेस, तू पुरुष आहेस; तू मुलगा आणि मुलगी आहेस. तू वृद्ध आहेस, काठीवर चालणारा; तू जन्म घेतो, सर्व दिशांमध्ये चेहरा होतो. तू त्यांचा पिता किंवा पुत्र आहेस; तू त्यांच्यातील सर्वात मोठा किंवा सर्वात लहान आहेस. एक देव, मनात प्रवेश करून, प्रथम जन्मला; तो गर्भात आहे. पूर्णतेतून पूर्णता जन्मते; पूर्णता पूर्णतेने भरते. आज आपण जाणून घेऊ, ते कुठून ओतलं जातं. हा प्राचीन, सदैव नवीन, पुन्हा पुन्हा जन्मतो; ती सर्व झाली, ती प्राचीन आहे. महान देवी, उषा, प्रकाशते, आणि प्रत्येकाला ती ऋषींना दिसते. अविर्वै हे देवीचे नाव आहे, जिने सर्व काही वेढलं आहे; तिच्या रूपाने हे वृक्ष हिरवे आहेत, हिरव्या माळांनी सजले आहेत. ती जवळ असलेल्या व्यक्तीला सोडत नाही, पण ती जवळच्या व्यक्तीला पाहत नाही. देवाचा अद्भुतपणा पाहा: ती ना मरते, ना वृद्ध होते. अद्वितीय प्रेरणेने, ते योग्य शब्द बोलतात; जिथे जिथे ते जातात, बोलणारे महान ब्राह्मण म्हणून ओळखले जातात. जिथे देव आणि मानव, केंद्रातील दांड्यांसारखे, स्थिर आहेत, मी विचारतो, जलफुला, ते कुठे आहे, मायाजालाने स्थिर केलेले?