स्कंभामध्ये सर्व जग आहेत, तपश्चर्या आहे, आणि धर्माचाही आधार आहे. मी स्कंभाला प्रत्यक्ष ओळखतो—हे इंद्रा, तुझ्यामध्ये सर्व काही स्थिर आहे. तसेच, इंद्रामध्येही हेच सर्व आहे—जग, तपश्चर्या, धर्म; पण हे इंद्रा, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो—सर्व काही स्कंभामध्येच दृढ आहे. पूर्वी, त्याने नावाला त्याच्याच नावाने हाक मारली, सूर्यापासून आणि उषेपासून. जेव्हा अजन्मा प्रथम प्रकट झाला, तेव्हा त्याने त्या शब्दाच्या सार्वभौमत्वाला प्राप्त केले, ज्यापलीकडे काहीच श्रेष्ठ नाही, काहीच अस्तित्वात नाही. ज्याच्याकडे पृथ्वी, विस्तीर्ण अंतराळ आणि गर्भ आहे, ज्याने आकाश आपले शिर केले—त्या प्राचीन ब्रह्माला मी नमस्कार करतो. ज्याचे डोळे सूर्य आहेत आणि चंद्र नेहमी नव्याने प्रकटतो, ज्याने अग्नीला आपला मुख केले—त्या प्राचीन ब्रह्माला नमस्कार. ज्याचा श्वास म्हणजे वायू आहे, ज्याचा श्वासोच्छ्वास म्हणजे अंगिरस आहेत, ज्याने दिशा आपली प्रज्ञा केली—त्या प्राचीन ब्रह्माला नमस्कार. स्कंभाने आकाश व पृथ्वी धारण केली; स्कंभाने विस्तीर्ण अंतराळ सांभाळले; स्कंभाने सहा दिशांना आधार दिला; स्कंभाने या सर्व सृष्टीमध्ये प्रवेश केला. जो परिश्रम व तापातून जन्मला, जो सर्व जगात सम आहे, ज्याने सोमाचा एकटा निर्माण केला—त्या प्राचीन ब्रह्माला नमस्कार. वारा स्थिर का राहत नाही? मन आनंद का घेत नाही? आणि पाणी, सत्य शोधत, कधीच स्थिर का राहत नाही? सृष्टीच्या मध्यभागी जो तपश्चर्येमध्ये स्थित आहे, पाण्याच्या पृष्ठभागावर, त्या महालोकीवर सर्व देव विश्रांती घेतात, जणू झाडाच्या बुंध्याभोवती फांद्या. ज्याला हात, पाय, वाणी, कान, डोळे—या सर्वांनी देव नेहमी अर्पण करतात—तो मोजता न येणारा, मोजलेला स्कंभ कोणता देव आहे, हे सांग. त्याच्यामध्ये अंधार दूर होतो, दुष्टतेने नष्ट होतो; त्याच्यामध्ये सर्व प्रकाश, तीन प्रकारचे, प्रजापतीमध्ये आहेत. जो पाण्यात उभ्या असलेल्या सुवर्ण काडीला ओळखतो, तोच प्रजापतींचा गूढ स्वामी आहे. काही जण वस्त्र विणतात, दोन तरुण जवळ येतात, सहा किरणे फिरवतात; एक पुढे धागे पसरतो, ठेवतो, दुसरा ते काढत नाही, ना त्याचा शेवट गाठतो. त्या दोघांपैकी कोण पुढे आहे, हे मला ठाऊक नाही; माणूस याचे स्तवन करतो, आणि खरोखरच तो त्याला स्वर्गात वागवतो. हे किरण आकाशाला आधार देतात, तेच संगीत निर्मितात, सर्व वाऱ्यासाठी. जो सर्व भूतकाळ व भविष्यकाळ धारण करतो, आणि जो एकटाच स्वर्गाचा स्वामी आहे—त्या प्राचीन ब्रह्माला नमस्कार. स्कंभामुळे हे सर्व आधारलेले आहे: आकाश व पृथ्वी स्थिर आहेत; स्कंभ हेच सर्व आहे—जे काही श्वास घेतं, डोळे मिचकावतो, हालचाल करतो. तीन संतती पुढे गेल्या, इतर सर्व बाजूंनी सूर्याच्या दिशेने गेल्या; विशाल अस्तित्व उभे राहिले, राज्याचे प्रमाण, आणि सुवर्ण घोड्यांमध्ये प्रवेश केला. बारा तिरक्या, एक चाक, तीन नाभ्या—हे कोण समजू शकतो? तिथे तीनशे साठ खिळे रोवले आहेत, साठ मात्र स्थिर आहेत. हे जाण, हे सविता: सहा एकत्र जन्मले, एक एकटा जन्मला; त्या एकट्यातच सर्वजण विश्रांती शोधतात. हे सर्व प्रकट आहे, तरीही गूढात लपलेले आहे, ते प्राचीन, ते महान स्थान; तिथेच हे सर्व स्थिर आहे, हालते, श्वास घेते, आणि टिकून आहे. एकच चाक, एकच कडा, हजार तिरक्या, पुढे मागे फिरते; त्याच्या अर्ध्या भागातून सृष्टी निर्माण केली—दुसरा अर्धा कुठे गेला? पाचांनी ओढले जाते, त्यातील प्रमुख पुढे नेतो; जुवे बांधली आहेत, एकामागून एक; त्याचा मार्ग अदृश्य आहे, गेलेले नाही, जातानाही दिसत नाही—एक जवळ नाही, दुसरा दूर नाही. कुंडी वाकडी आहे, तिचा पाया वर आहे; त्यातच तेज ठेवले आहे, अनेक रूपांनी; तिथे सात ऋषी एकत्र बसले, आणि त्याच्या महिमेचे रक्षक झाले. जे पुढे जुंपले, मागे जुंपले, सर्व बाजूंनी जुंपले, आणि सर्वत्र जुंपले—ज्यामुळे यज्ञ पुढे नेला जातो—त्यातले पवित्र मंत्र कोणता आहे, हे मला सांग. जे काही हलते, उडते, स्थिर आहे, श्वास घेते किंवा घेत नाही, डोळे मिचकावते किंवा होते—ही पृथ्वी, अनेक रूपांची, त्याने धारण केली आहे; सर्व एकत्र येऊन एकच झाले आहे. अंतहीन, अनेक ठिकाणी पसरलेला, अनंत, तरीही सर्व बाजूंनी मर्यादित—तो स्वर्गाचा रक्षक, दोन्ही—जे झाले आणि जे होईल—शोधत फिरतो. प्रजापती गर्भात फिरतो, अदृश्य, पण अनेक रूपात जन्मतो; त्याच्या अर्ध्या भागातून सर्व सृष्टी निर्माण केली—दुसऱ्या अर्ध्याचा चिन्ह कोणते? तो जणू पाण्याचा कलश घेऊन पाणी वर नेत असतो; सर्वजण डोळ्यांनी पाहतात, पण सर्वजण मनाने ओळखत नाहीत. तो दूर राहतो, परिपूर्णतेसह, पण अभावाने तो लहान होतो; जगाच्या मध्यभागी तो महालोक, त्याला लोकांचे अधिपती अर्पण करतात. जिथून सूर्य उगवतो आणि जिथे मावळतो—हेच मी सर्वात मोठं मानतो; त्यापेक्षा काहीच श्रेष्ठ नाही. जे वर्तमान, मध्यम किंवा प्राचीन ज्ञान सांगतात, सर्वच सूर्याला प्रथम, अग्नीला दुसरे, आणि त्रिपक्षी हंसाला घोषित करतात. हजार दिवसांनी, त्या वेगवान हंसाच्या दोन पंखांनी, तो आकाशातून स्वर्गात उडतो; तो सर्व देवांना आपल्या उरावर ठेवून, सर्व जगात जातो. तो सत्याने वर झळकतो, मंत्राने खाली पाहतो; श्वासाने आडवा जातो, ज्याच्यात सर्वात मोठे स्थिर आहे. जो तुझे दोन अरणी ओळखतो, ज्यातून धन निर्माण होते—तो ज्ञानी असावा, आणि तोच महान ब्राह्मण जाणावा. प्रथम, तो पायांशिवाय जन्मला, मग सुरुवातीला शब्द धारण केला; नंतर तो चार पायांचा झाला, उपभोगासाठी योग्य, आणि सर्व अन्न त्याने स्वतःचे केले. तो उपभोगासाठी योग्य झाला, आणि मग विपुल अन्न दिले; जो त्या सनातन, परात्पर देवाची उपासना करतो, तो त्याला प्राप्त होतो. त्याला शाश्वत म्हणतात, तरीही आज तो पुन्हा नवीन होऊ शकतो; दिवस आणि रात्र, प्रत्येक वेगळ्या रूपात जन्मतात. शंभर, हजार, दहा हजार, शंभर कोटी—असंख्य त्याचे स्वतःचे भाग त्याच्यामध्ये स्थिर आहेत; हे पाहून, ते त्याच्यावर प्रहार करतात, म्हणूनच देव तेजस्वी होतो—हेच ते आहे.