ऋषींनी विचारले, "कोणता तो देव आहे, ज्याचे मुख ब्रह्म आहे, ज्याची जीभ मधुर आहे, ज्याची बुद्धी विराज आहे? तो स्कंभ कोण आहे?" कारण त्याच्यापासून ऋचांचा उद्गार झाला, यजुर्गाथा प्रकटल्या, ज्याचे केस म्हणजे सामगान आहेत, ज्याचे मुख अथर्वण व अंगिरस आहेत—तो स्कंभ कोणता? लोक उच्चतम अशाश्वत शाखेला श्रेष्ठ मानतात, तर काही खालच्या स्तरावरील लोक त्याच शाखेला सत्य समजून तिची पूजा करतात. जिथे आदित्य, रुद्र, वसु स्थिर आहेत, जिथे भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि सर्व लोक वसले आहेत, तो स्कंभ कोणता? ज्याचा धनाचा कोष त्र्यत्त्रिंश (३३) देव नेहमी जपत असतात—आज कोण त्या कोषाचे ज्ञान करतो, ज्याचे रक्षण देव करतात? जिथे ब्रह्मज्ञानी देव सर्वश्रेष्ठ ब्रह्माची पूजा करतात—जो त्यांना प्रत्यक्ष जाणतो, तोच खरा ब्रह्मज्ञ. जे बृहंत देव अस्तित्वात नसताना उत्पन्न झाले—लोक म्हणतात, अस्तित्वात नसलेले हे स्कंभाचे एक अंग आहे. जिथे स्कंभाने संतती निर्माण केली, प्राचीन गोष्टी मागे सोडल्या—लोक त्या प्राचीनाला स्कंभाचे एक अंग मानतात. ज्याच्या एका अंगात त्र्यत्त्रिंश देवांनी शरीराचे विभाजन केले—काही ब्रह्मज्ञ त्या त्र्यत्त्रिंश देवांना जाणतात. लोक सुवर्ण बीजाला सर्वोच्च मानतात; स्कंभानेच प्रथम जगात ते सुवर्ण ओतले. स्कंभामध्ये सर्व लोक, तप, आणि धर्म स्थिर आहेत; "हे स्कंभा, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो—तुझ्यातच इंद्र, सर्व काही स्थिर आहे." तसेच, "इंद्रामध्ये लोक, तप, धर्म आहेत; इंद्रा, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो—सर्व काही स्कंभामध्ये स्थिर आहे." त्याने पूर्वी नावाला नावाने हाक मारली—सूर्यापासून, उषेपासून; जेव्हा अजन्मा प्रथम प्रकट झाला, त्याने त्या शब्दसामर्थ्याचे राज्य मिळवले, ज्यापलीकडे काहीही श्रेष्ठ नाही. ज्याच्याकडे पृथ्वी, विशाल अंतराळ, आणि गर्भ आहे, ज्याने आकाशाला आपले शिर केले—त्या प्राचीन ब्रह्माला मी वंदन करतो. ज्याचे डोळे सूर्य, चंद्र नेहमी नूतन, ज्याने अग्नीला आपले मुख केले—त्याला वंदन. ज्याचा श्वास वायू आहे, ज्याचे श्वासोच्छ्वास अंगिरस आहेत, ज्याने दिशा आपली बुद्धी केली—त्याला वंदन. स्कंभानेच आकाश व पृथ्वी, विशाल अंतराळ, सहा दिशा स्थिर केल्या आणि सर्व जगात प्रवेश केला. जो तप व उष्णतेतून जन्मला, सर्व लोकांत सम आहे, ज्याने सोमाला निर्माण केले—त्या प्राचीन ब्रह्माला वंदन. "वारा स्थिर का होत नाही? मन आनंद का मानत नाही? पाणी सत्य शोधताना का स्थिर राहत नाही?" जगाच्या मध्यभागी, तपात स्थिर असलेला, जलावर विराजमान असलेला तो महालोकीश्वर—त्याच्यावर सर्व देव झाडाच्या फांद्यांसारखे आधार घेतात. ज्याला देव हात, पाय, वाणी, कान, डोळ्यांनी नेहमी अर्पण करतात—त्या मोजता न येणाऱ्या, अमाप स्कंभाचे स्वरूप कोणते? त्याच्यापासून अंधार दूर होतो, दुष्टतेने नष्ट होतो; त्याच्यामध्ये सर्व प्रकाश—तीनही—या प्रजापतीमध्ये आहेत. जो जलातील सुवर्ण काडी जाणतो, तोच प्रजांचा गूढ स्वामी आहे. काही जण दोन तरुण, सहा किरणे विणतात; एक पुढे धागे ओढतो, ठेवतो, दुसरा त्यांना काढत नाही, ना शेवट गाठतो. त्यांच्यात जो नाचतो, त्यातील कोण श्रेष्ठ, हे मला ठाऊक नाही; माणूस याचे स्तवन करतो, आणि तोच स्वर्गात त्यास वागवतो. हे किरण आकाश धरतात, त्यांनी संगीत निर्माण केले, सर्व वाऱ्यासाठी. जो सर्व भूत, भविष्य आणि स्वर्गाचा स्वामी आहे, त्याला वंदन. स्कंभामुळेच हे सर्व स्थिर आहे—आकाश, पृथ्वी, श्वास, पापणी, गतीमान व स्थिर सर्व काही. तीन संतती पुढे गेल्या, इतर सर्व बाजूंनी सूर्यात विलीन झाल्या; विशाल तो उभा राहिला, प्रदेशाचा माप, सुवर्ण अश्वींमध्ये प्रवेश केला. बारा आरे, एक चाक, तीन नाभ्या—हे कोण समजू शकेल? तिथे तीनशे साठ खिळे आहेत, साठ स्थिर आहेत. हे जाण, हे सविता: सहा एकत्र जन्मतात, एकच स्वतंत्र जन्मतो; त्यातच सर्व विसावा घेतात. तो प्रकट असूनही गूढ आहे, प्राचीन, महान स्थान; तिथेच हे सर्व स्थिर, गतीमान, श्वास घेत, आणि आधारलेले आहे. एकच चाक, एकच कडा, हजार आरे, पुढे-पुढे, मागे-मागे फिरते; त्याच्या अर्ध्या भागाने सर्व जग निर्माण केले—दुसरा अर्धा कुठे गेला? पाचांनी ओढले जाते, त्यातील अग्रस्थ नेले जाते; जुवा बांधलेल्या, एकामागोमाग एक; त्याचा मार्ग अदृश्य, गेलेला नाही, जाणेही दिसत नाही—एक जवळ नाही, दुसरा दूर नाही. करंडा उलटा, त्याचा तळ वर; त्यातच तेज ठेवले, विविध रूपात; तिथेच सात ऋषी एकत्र बसले, ज्यांनी त्याच्या महिमेचे रक्षण केले. जे पुढे, मागे, चहुबाजूंनी, सर्वत्र जो जुंपलेला—ज्यामुळे यज्ञ विस्तारतो—त्यातले कोणसे मंत्र, हे विचारतो. जे काही गतीमान, उडते, स्थिर, श्वास घेते किंवा नाही, पापणी हलते किंवा नाही—ही पृथ्वी, विविध रूपांची, त्यानेच धरली आहे; सर्व एकत्र येऊन एकरूप होते. अंतहीन, अनेक ठिकाणी पसरलेले, अनंत, पण सर्व बाजूंनी सीमित—तो स्वर्गाचा रक्षक, ज्ञानी, भूत-भविष्य शोधतो. प्रजापती गर्भात फिरतो, अदृश्य, पण अनेक रूपात जन्मतो; त्याच्या अर्ध्या भागाने सर्व जग निर्माण झाले—दुसऱ्या अर्ध्याचा चिन्ह कोणते? तो वरती पाणी नेतो, जणू पात्राने; सर्वजण त्याला डोळ्यांनी पाहतात, पण मनाने सर्वजण ओळखत नाहीत. असा हा स्कंभ—सर्व विश्वाचा आधार, सर्व देवांचा स्तुतीचा विषय, सर्व ज्ञानाचा मूळ, प्राचीन ब्रह्म—ज्याच्यात सर्व जग स्थिर आहे, ज्याच्यामुळे सर्व काही अस्तित्वात आहे, त्याला वंदन.