पूर्वीपासून आणि भविष्यात काय होईल यामध्ये स्कंभ किती प्रमाणात प्रवेशला होता? त्याचा मागोवा घेत, त्याने एक अवयव हजारो भागांत विभागला, तेव्हा त्या प्रत्येक ठिकाणी स्कंभाचा किती अंश प्रवेशला? जिथे लोक विविध लोकांचे, आवरणांचे, जलांचे आणि ब्रह्माचे ज्ञान घेतात, जिथे अस्तित्व आणि अनस्तित्व एकत्र येतात—मला स्कंभाविषयी सांग, तो कोणता देव आहे? जिथे तपश्चर्येने परमोच्च शिखर गाठले, जिथे व्रतांचे पालन होते; जिथे सत्य, श्रद्धा, जल आणि ब्रह्म एकत्र आहेत—मला स्कंभाविषयी सांग, तो कोणता देव आहे? ज्याच्यात पृथ्वी, आकाशमंडल आणि द्युलोक स्थिर आहेत; जिथे अग्नी, चंद्र, सूर्य आणि वायू स्थान पावतात—मला स्कंभाविषयी सांग, तो कोणता देव आहे? ज्याच्या एका अवयवात त्र्यस्त्रीशत (३३) देवता एकत्र आहेत—मला स्कंभाविषयी सांग, तो कोणता देव आहे? जिथे आद्य ऋषी, ऋच, सामन्, यजुः आणि ही महान पृथ्वी स्थिर आहेत; जिथे एकमेव ऋषी स्थित आहे—मला स्कंभाविषयी सांग, तो कोणता देव आहे? ज्याच्यामध्ये अमरत्व आणि मृत्यू, दोन्ही पुरुषरूपामध्ये स्थित आहेत, ज्याच्या नाड्या समुद्रासारख्या पुरुषात एकत्र आहेत—मला सांगा, तो स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याच्यामध्ये चारही दिशा प्रमुख नाड्यांसारख्या स्थित आहेत, जिथे यज्ञ प्रगत झाला—मला सांगा, तो स्कंभ कोणता देव आहे? जे ब्रह्म पुरुषरूपात ओळखतात, तेच परमेश्वराला ओळखतात; जो परमेश्वराला आणि प्रजापतीला ओळखतो—ते ब्राह्मण जे ज्येष्ठत्व जाणतात, तेच खरे स्कंभ ओळखतात. ज्याचे शिर वैश्वानर झाले, डोळे अंगिरस झाले, आणि अवयव यातव—मला सांगा, तो स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याचे मुख ब्रह्म आहे, जिभेवर मधुरता आहे, बुद्धी विराज आहे—मला सांगा, तो स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याच्यापासून ऋच, यजुः प्रकट झाले; ज्याचे केस सामन् आहेत, ज्याचे मुख अथर्वण आणि अंगिरस आहेत—मला सांगा, तो स्कंभ कोणता देव आहे? लोक ज्याला अमूर्त शाखा मानतात, ते श्रेष्ठ मानतात; परंतु काहीजण, जे खालच्या पातळीवर आहेत, ती शाखा प्रत्यक्ष मानून तिची उपासना करतात. जिथे आदित्य, रुद्र, वसु स्थिर आहेत, जिथे भूतकाळ, भविष्यकाळ, सर्व लोक स्थिर आहेत—मला सांगा, तो स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याचा खजिना त्र्यस्त्रीशत देवता नेहमी जपत असतात—आज कोण ओळखतो हा खजिना, जो तुम्ही देवता रक्षण करता? जिथे ब्रह्म जाणणारे देवता ज्येष्ठ ब्रह्माची उपासना करतात—जो त्यांना प्रत्यक्ष जाणतो, तोच खरा ब्रह्मज्ञ आहे. जे बृहंत देवता अनस्तित्वातून उत्पन्न झाले—लोक म्हणतात स्कंभाचा एक अवयव अनस्तित्व आहे. जिथे स्कंभाने संतती निर्माण करून प्राचीनाला बाजूला केले—लोक तो अवयव प्राचीन मानतात. ज्याच्या एका अंगात त्र्यस्त्रीशत देवता शरीर विभागून राहतात—जे ब्रह्म जाणतात, तेच या त्र्यस्त्रीशत देवतांना ओळखतात. लोक सुवर्ण बीजाला श्रेष्ठ, अद्वितीय मानतात; स्कंभाने प्रथम ते सुवर्ण या जगात प्रवाहित केले. स्कंभात सर्व लोक आहेत, स्कंभात तपश्चर्या आहे, स्कंभातच ऋत आहे; स्कंभ, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो—तुझ्यात, इंद्र, सर्व स्थिर आहे. इंद्रात सर्व लोक आहेत, इंद्रात तपश्चर्या आहे, इंद्रातच ऋत आहे; इंद्र, मी तुला प्रत्यक्ष ओळखतो—स्कंभात सर्व काही स्थिर आहे. त्याने पूर्वी नाव नावाने उच्चारले, सूर्यापासून, उषेपासून; जेव्हा अजन्मा प्रथम प्रकट झाला, त्याने त्या ध्वनीचे अधिपत्य मिळवले, ज्यापलीकडे काहीही श्रेष्ठ नाही, काहीही अस्तित्वात नाही. ज्याच्याकडे पृथ्वी, विशाल मध्यलोक, आणि गर्भ आहे, ज्याने आकाशास आपले शिर केले—त्या ज्येष्ठ ब्रह्मास मी वंदन करतो. ज्याचे डोळे सूर्य आहेत, ज्याचा चंद्र नेहमी नवीन होतो, ज्याचे मुख अग्नी आहे—त्या ज्येष्ठ ब्रह्मास वंदन. ज्याचा श्वास वायू आहे, ज्याचे श्वसन अंगिरस आहेत, ज्याने दिशा आपली बुद्धी केली—त्या ज्येष्ठ ब्रह्मास वंदन. स्कंभाने स्वर्ग आणि पृथ्वी धारण केली; स्कंभाने विशाल आकाश धारण केले; स्कंभाने सहा दिशाही धारण केल्या; स्कंभाने सर्व सृष्टीमध्ये प्रवेश केला. जो परिश्रम व तपश्चर्येतून जन्मला, जो सर्व लोकांत सम आहे, ज्याने सोमाचा निर्माण केला—त्या ज्येष्ठ ब्रह्मास वंदन. वारा कसा स्थिर राहत नाही? मन कसे आनंद पावत नाही? जल सत्याचा शोध घेत, कधीच स्थिर का राहत नाही? सृष्टीच्या मध्यभागी, जलावर तपश्चर्येत स्थित असलेला, तो महान प्रभू—त्याच्यावर सर्व देवता वृक्षाच्या फांद्या खोडाभोवती जशा असतात, तशी स्थिर आहेत. ज्याला देवता नेहमी आपल्या हातांनी, पायांनी, वाणीने, कानांनी, डोळ्यांनी अर्पण करतात—तो मोजता न येणारा, मोजलेला स्कंभ कोणता देव आहे? त्याच्यापासून अंधार दूर होते, दुष्टतेने नष्ट होते; त्याच्यामध्ये सर्व प्रकाश—तीनही—प्रजापतीमध्ये आहेत. जो जलात उभ्या असलेल्या सुवर्ण काडीला ओळखतो, तोच खरा गूढ प्रजापती आहे. काही जण वस्त्र विणतात, दोन तरुण दोरे फिरवतात, सहा किरणे विणतात; एक पुढे तंतू ओढतो, एक ठेवतो, दुसरा काढत नाही, न संपवतो. त्यात दोघे नाचतात, त्यात कोण श्रेष्ठ हे मला ठाऊक नाही; मनुष्य याचे स्तवन करतो, आणि तोच स्वर्गात वागवतो. हे किरण आकाशाला आधार देतात, त्यांनी स्वर निर्माण केले, सर्व वाऱ्यासाठी. जो सर्व भूतकाळ, भविष्यकाळ टिकवतो, आणि जो एकटा स्वर्गाचा अधिपती आहे—त्या ज्येष्ठ ब्रह्मास वंदन. स्कंभाने सर्व काही धारण केले: स्वर्ग आणि पृथ्वी स्थिर आहेत; स्कंभ हेच सर्व आहे, जे काही श्वास घेतं, डोळे उघडतं, हालचाल करतं. तीन संतती पुढे गेल्या, इतर सर्व बाजूंनी सूर्याच्या आत गेल्या; तो विशाल, राज्याचा माप, सुवर्ण अश्वींमध्ये प्रवेशला. बारा आरे, एक चाक, तीन नाभी—हे कोण समजू शकतो? तिथे तीनशे साठ खिळे आहेत, त्यातील साठ स्थिर आणि हलत नाहीत. अशा प्रकारे, स्कंभ—सर्वाचा आधार, सर्वाचा रहस्य, सर्वात प्राचीन आणि सर्वात श्रेष्ठ—या विश्वाच्या प्रत्येक कणात व्यापून आहे. त्याच्यामध्येच सर्व देवता, सर्व ऋषी, सर्व वेद, आणि सर्व लोकांचे अस्तित्व नांदते. Skambha हेच त्या अद्वितीय, अनंत, सर्वव्यापक ब्रह्माचे साक्षात रूप आहे.