कथेची सुरुवात एका पवित्र यज्ञरत्नाने होते, जो यज्ञात वाढ करणारा आहे. ज्या भक्ताला हे रत्न शुभत्व प्रदान करते, त्याच्यावर हे शतदायक रत्न श्रेष्ठत्वाचा वर्षाव करो, अशी प्रार्थना होते. यज्ञामध्ये अग्नीला समर्पित केलेल्या समिधेचा आनंद घेणाऱ्या, यज्ञाच्या पुरोहिताने प्रज्वलित केलेल्या जातवेद अग्नीला आम्ही नम्रतेने आमच्या सर्व शुभकामना, संतती, तेज, आणि संपत्ती समर्पित करतो. पुढे एक गूढ प्रश्न उभा राहतो—या विश्वाचा आधार असणाऱ्या त्या महान तत्त्वामध्ये (स्कंभ) तपश्चर्या कुठे वास करते? सत्य कुठे स्थिर आहे? व्रतपालन, श्रद्धा आणि प्रामाणिकपणा कुठे आहेत? त्या महान मूळातून अग्नी कोणत्या भागातून प्रकटतो? मातरिश्वान (वायू) कुठून वाहतो? चंद्र कशापासून मोजला जातो, जसे स्कंभाच्या एका विशाल अंगाचा अंश मोजला जातो? ही पृथ्वी कुठल्या भागावर टेकलेली आहे? वातावरण कुठे स्थिर आहे? आकाश कुठे आहे? आणि सर्वोच्च स्वर्ग कुठे स्थित आहे? वरच्या दिशेने धावणारा अग्नी कुठे प्रज्वलित होतो? मातरिश्वान कुठे वाहतो? नद्या कुठे एकत्र येतात? हे सर्व स्कंभाचेच कार्य आहे—तो कोणता देव आहे? अर्धमास, मास, ऋतू आणि त्यांच्या कालावधी हे सर्व वर्षात कुठे विलीन होतात? दिवस आणि रात्र, ही दोन वेगवेगळ्या रूपे, कुठे एकत्र येतात? वाहणाऱ्या पाण्यांचे संगम कुठे होतात? या सर्वांचा आधार असणारा स्कंभ कोण आहे? पुढे सांगितले जाते की, ज्या स्कंभात प्रजापतीने सर्व जगते स्थापन केली, तो कोणता देव? जे काही उच्च, नीच, मध्य आहे, ते प्रजापतीने विविध रूपांत घडवले; त्यात स्कंभाचा किती अंश प्रवेशला आणि किती बाहेर राहिला? जे काही भूत आणि भविष्य आहे, त्यात स्कंभाचा किती अंश आहे? जेव्हा त्याने एका अंगाचे हजार भाग केले, तेव्हा किती स्कंभ त्यात होता? जिथे लोक जग, आवरणे, पाणी आणि ब्रह्म जाणतात; जिथे अस्तित्व आणि अनस्तित्व एकत्र येतात—तो स्कंभ कोण? जिथे तपश्चर्येने व्रतपालन टिकवले जाते, जिथे सत्य, श्रद्धा, पाणी आणि ब्रह्म एकत्र येतात—तो स्कंभ कोण? याच स्कंभात पृथ्वी, वातावरण, आकाश स्थिर आहेत; अग्नी, चंद्र, सूर्य, वारा याच्यात आहेत. त्याच्या एका अंगात सर्व त्रैत्रिंशती (३३) देवता एकत्र आहेत. जिथे ऋषी, ऋच, साम, यजुः, आणि पृथ्वी स्थिर आहेत, जिथे एकमेव ऋषी आहे—तो स्कंभ कोण? ज्याच्या आत अमरत्व आणि मृत्यू दोन्ही आहेत, ज्याच्या नाड्या समुद्रासारख्या एकत्र आहेत—तो स्कंभ कोण? ज्याच्यात चार दिशा मुख्य नाड्यांसारख्या आहेत, जिथे यज्ञ प्रगत झाला—तो स्कंभ कोण? जे ब्रह्म आत्म्यात जाणतात, तेच परमेश्वराला जाणतात; जे परमेश्वर आणि प्रजापतीला जाणतात, तेच ब्राह्मण स्कंभाला खऱ्या अर्थाने जाणतात. ज्याचे मस्तक वैश्वानर, डोळे अंगिरस, आणि अवयव यातव आहेत—तो स्कंभ कोण? ज्याचे मुख ब्रह्म, जिभ ह्या मधुरतेची, ज्याचे मन विराज आहे—तो स्कंभ कोण? ज्याच्यापासून ऋच, यजुः, साम, आणि अथर्वण-आंगिरस प्रकटले—तो स्कंभ कोण? लोक ज्या अवास्तव शाखेला श्रेष्ठ मानतात, काहीजण त्यालाच खरे मानून पूजतात. जिथे आदित्य, रुद्र, वसु, भूत-भविष्य आणि सर्व जग आहेत—तो स्कंभ कोण? ज्याचा खजिना त्रैत्रिंशती देवता नेहमी राखतात, आज कोण तो खजिना जाणतो? जिथे ब्रह्म जाणणारे देव सर्वात प्राचीन ब्रह्माची पूजा करतात, जो त्यांना प्रत्यक्ष जाणतो तोच खरा ब्रह्मज्ञ आहे. जे बृहंत देव अनस्तित्वातून उत्पन्न झाले, लोक म्हणतात की अनस्तित्व स्कंभाचा एक अंश आहे. जिथे स्कंभाने संतती उत्पन्न करून प्राचीनत्व मागे टाकले, लोक त्याला स्कंभाचा प्राचीन अंश म्हणतात. ज्याच्या एका अंगावर त्रैत्रिंशती देवतांनी शरीराचे विभाजन केले, काही ब्रह्मज्ञांना हे ज्ञात आहे. लोक सुवर्णबीज (हिरण्यगर्भ) श्रेष्ठ मानतात; प्रारंभी स्कंभाने हे सुवर्ण जगात ओतले. स्कंभातच जग, तप, आणि ऋत (नियम) आहेत; स्कंभ, मी तुला प्रत्यक्ष जाणतो—तुझ्यातच इंद्र स्थिर आहे. इंद्रातही जग, तप, आणि ऋत आहेत; इंद्र, मी तुला प्रत्यक्ष जाणतो—स्कंभात सर्व काही स्थिर आहे. त्याने पूर्वी नावाला नावाने हाक मारली, सूर्य आणि उषेपासून; जेव्हा अजन्मा प्रथम प्रकट झाला, त्याने त्या शब्दाच्या साम्राज्यावर अधिकार मिळवला, ज्यापलीकडे काहीच नाही. ज्याच्याजवळ पृथ्वी, विशाल अंतराळ आणि गर्भ आहेत, ज्याने आकाशाला आपले मस्तक केले—त्या आद्य ब्रह्माला मी नमस्कार करतो. ज्याचे डोळे सूर्य, चंद्र नित्य नवीन, ज्याने अग्नीला आपले मुख केले—त्या आद्य ब्रह्माला नमस्कार. ज्याचा श्वास वारा, श्वसन अंगिरस, ज्याने दिशा आपले ज्ञान केले—त्या आद्य ब्रह्माला नमस्कार. स्कंभाने स्वर्ग आणि पृथ्वी, विशाल वातावरण, सहा दिशा सांभाळल्या; स्कंभाने सर्व सृष्टीत प्रवेश केला. जो श्रम आणि तपातून जन्मला, जो सर्व जगात सम आहे, ज्याने सोमाला एकटा निर्माण केले—त्या आद्य ब्रह्माला नमस्कार. पुढे विचारले जाते—वारा कसा स्थिर राहत नाही? मन आनंद का पावत नाही? पाणी, सत्य शोधताना, कधीच स्थिर का राहत नाही? जगाच्या मध्यभागी, तपश्चर्येने स्थिर असलेला तो महालॉर्ड, पाण्याच्या पृष्ठभागावर विराजमान आहे—त्याच्यावर सर्व देव झाडाच्या फांद्यांसारखे स्थिर आहेत. अशा रीतीने, या मंत्रांनी स्कंभ, आद्य ब्रह्म, आणि विश्वाचे रहस्य, त्यातील देवता, जग, सत्य, आणि सर्व सृष्टीचे गूढ यथार्थपणे उलगडले जाते.