बृहस्पतीने देवतांच्या रक्षणासाठी असुरांपासून जो रत्न बांधले होते, ते दिव्य रत्न माझ्याकडे आले—ते तांदूळ आणि ज्वारीसह, वैभव आणि समृद्धीसह आले. त्याच रत्नाने, बृहस्पतीने देवांसाठी असुरांपासून रक्षण म्हणून बांधलेले, माझ्याकडे मध, तुपाचा प्रवाह आणि सारासह, त्या रत्नासहित आले. हेच रत्न, दही, दूध, संपत्ती आणि सौंदर्यासह माझ्याकडे आले. हेच रत्न तेज, प्रभा, कीर्ती आणि यश यांच्यासह माझ्याकडे आले. हेच रत्न सर्व सामर्थ्यांसह माझ्याकडे आले. देवतांनी मला हे रत्न पोषणासाठी द्यावे—जे विजयी होते, राज्य वाढवते आणि शत्रूंना पराभूत करते. ब्रह्मतेज आणि तेज यांच्या सामर्थ्याने मी आपल्या कल्याणासाठी शुभ गोष्टी स्वीकारतो. माझे शत्रू नष्ट व्हावेत, मी कुणाच्याही स्पर्धेत न येणारा असावा. हे देवजन्मी रत्न, मला माझ्या शत्रूंवर श्रेष्ठत्व प्राप्त करून देईल. तीनही लोक, ज्यांचे दूध मिळावे म्हणून सर्व जण इच्छितात, ते या रत्नाभोवती फिरतात. हे रत्न माझ्या डोक्यावर, माझ्या श्रेष्ठत्वासाठी चढावे. हे रत्न, ज्यावर देव, पितर आणि मानव नेहमी निर्वाह करतात, ते माझ्या डोक्यावर चढून मला उत्कृष्टता प्रदान करो. जसे सुपीक जमिनीत बीज पेरल्यावर ते नांगरल्यावर वाढते, तसेच माझ्यात संतती, पशुधन आणि अन्न वाढो. ज्याला तू, यज्ञवर्धक रत्न, शुभत्व दिलेस, त्याला, शतदान रत्ना, तू श्रेष्ठत्व प्रदान कर. अग्नी, या सज्ज इंधनात तुझा आनंद होवो, तू ते समिधांसह स्वीकार. हे जातवेदस, यजमानाने प्रज्वलित केलेल्या तुझ्यात आम्ही शुभता, संतती, दृष्टी आणि पशुधन स्थापन करू. आता एक गूढ प्रश्न उपस्थित होतो—या पुरुषाच्या कोणत्या भागात तपश्चर्या वास करते? सत्य कुठे स्थिर आहे? नियम कुठे वास करतो, श्रद्धा कुठे उभी आहे, आणि त्याचे सत्य कोणत्या भागात आहे? त्याच्यापासून अग्नी कुठून प्रकटतो? मातरिश्वान कुठून वाहतो? चंद्र कुठून मोजला जातो, जसे स्कंभाचा महान अवयव मोजला जातो? पृथ्वी त्याच्यावर कुठे स्थिर आहे? वायुमंडल कुठे आहे? आकाश कुठे स्थिर आहे? आणि सर्वोच्च स्वर्ग कुठे आहे? जिथे आकांक्षा असते, तिथे वरती अग्नी कुठे प्रज्वलित होतो? आकांक्षेने मातरिश्वान कुठे वाहतो? आकांक्षेने नद्या कुठे एकत्र येतात? मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? पक्ष, महिने, ऋतू आणि त्यांचे कालखंड वर्षासोबत कुठे जातात? मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? दिवस आणि रात्र, हे दोन तरुण, वेगळ्या रूपातील, एकत्र कुठे धावतात? प्रवाही जल कुठे एकत्र होते? मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? ज्याच्यात प्रजापतीने सर्व जग स्थापन केले, तो स्कंभ कोण आहे? जे सर्वोच्च, अधम आणि मध्यम आहे, ते सर्व प्रजापतीने विविध रूपांत साकारले—त्यात किती स्कंभ प्रवेशला आणि किती उरला? जे झाले आणि जे होणार आहे त्यात स्कंभाचा किती अंश प्रवेशला? जेव्हा त्याने एक अवयव हजार भागांत विभागला, तेव्हा त्यात स्कंभाचा किती अंश गेला? जिथे लोक जग, आवरणे, जल आणि ब्रह्म जाणतात; जिथे अस्तित्व आणि अनस्तित्व भेटतात—मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? जिथे तपश्चर्येने परिपूर्ण होऊन नियम स्थिर होतो; जिथे सत्य, श्रद्धा, जल आणि ब्रह्म एकत्र येतात—मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? ज्याच्यात पृथ्वी, वायुमंडल, आकाश स्थिर आहेत; जिथे अग्नी, चंद्र, सूर्य आणि वारा स्थिर आहेत—मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? ज्याच्या एका अवयवात सर्व त्रैत्रिंशत् (३३) देवता एकत्र आहेत—मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? जिथे आद्य ऋषी, ऋच, साम, यजुस्, आणि महान पृथ्वी स्थिर आहेत; जिथे एकमेव ऋषी स्थिर आहे—मला स्कंभाविषयी सांग, तो देव कोण आहे? ज्या पुरुषात अमरत्व आणि मृत्यू दोन्ही स्थिर आहेत, ज्याच्या नाड्या समुद्रासारख्या एकत्र आहेत—मला सांगा, स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याच्यात चारही दिशांना मुख्य नाड्या आहेत, जिथे यज्ञ प्रगत झाला आहे—मला सांगा, स्कंभ कोणता देव आहे? जे ब्रह्म पुरुषात जाणतात, तेच परमेश्वराला जाणतात; जो परमेश्वराला आणि प्रजापतीला जाणतो, तेच ब्राह्मण स्कंभाला खरेच जाणतात. ज्याचे शिर वैश्वानर झाले, डोळे अंगिरस, अवयव यातव—मला सांगा, स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याचे तोंड ब्रह्म, जीभ मधुर, बुध्दि विराज—मला सांगा, स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याच्यापासून ऋच, यजुस्, साम (केस), आणि तोंड अथर्वांगिरस प्रकटले—मला सांगा, स्कंभ कोणता देव आहे? काही लोक त्या अव्यक्त शाखेला सर्वोच्च मानतात; तर काही, जे खालच्या स्तरावर आहेत, ती शाखा खरी मानून तिची पूजा करतात. जिथे आदित्य, रुद्र, वसू स्थिर आहेत; भूत, भविष्य आणि सर्व जग स्थिर आहेत—मला सांगा, स्कंभ कोणता देव आहे? ज्याचा खजिना त्रैत्रिंशत् देवता नेहमी जपतात—आज कोण जाणतो तो खजिना जो देव जपतात? जिथे ब्रह्म जाणणारे देव सर्वात प्राचीन ब्रह्माची पूजा करतात—जो त्यांना प्रत्यक्ष जाणतो, तोच खरा ब्रह्मज्ञ आहे. जे बृहंत देव अनस्तित्वातून उत्पन्न झाले, लोक म्हणतात की अनस्तित्व हे स्कंभाचे एक अंग आहे. जिथे स्कंभाने संतती निर्माण करताना प्राचीनाला बाजूला केले, लोक त्या प्राचीनाला स्कंभाचे एक अंग मानतात. ज्याच्या एका अवयवात त्रैत्रिंशत् देवांनी शरीराचे विभाग केले—काही ब्रह्मज्ञ त्या त्रैत्रिंशत् देवांना जाणतात. लोक सुवर्ण बीज (हिरण्यगर्भ) हेच सर्वोच्च, अद्वितीय मानतात; स्कंभाने प्रथम ते सुवर्ण या जगात ओतले. अशा प्रकारे, या रत्नाच्या प्राप्तीपासून ते विश्वाच्या गूढ रहस्यांपर्यंत, देव, यज्ञ, ब्रह्म आणि स्कंभ या सर्वांचे अद्भुत संबंध या मंत्रांमध्ये प्रकट होतात. हे विश्व, त्यातील प्रत्येक गोष्ट, सर्व देवता, ऋषी, वेद आणि अगदी अस्तित्व-अनस्तित्व—या सर्वांचे मूळ, आधार आणि गूढ स्कंभच आहे.