बृहस्पतीने एक दिव्य रत्न वायू आणि अश्वासाठी बांधले होते. हे रत्न सदैव वाहणाऱ्या, थांबू न शकणाऱ्या पाण्यांमध्ये आहे, आणि त्याच्याद्वारे अमरत्व मिळवले गेले. हे रत्न, दररोज आणि उद्याही, शत्रूंना पराभूत करण्यासाठी वापरले जाते. बृहस्पतीने बांधलेल्या या रत्नाला राजा वरुणाने मुक्त केले, आणि त्यातून सत्य प्रकट झाले; हे रत्न शत्रूंवर वारंवार विजय मिळवण्यासाठी वापरले जाते. देवतांनी हे रत्न युद्धात सर्व जग जिंकण्यासाठी वाहिले आणि त्यातून त्यांनी विजय प्राप्त केला. देवतांनी हे शुभ रत्न मुक्त केले आणि त्यातून सर्व काही मिळवले. ऋतू आणि ऋतुपतींनी हे रत्न बांधले; वर्षाने हे रत्न बांधून सर्व जीवांची रक्षा केली. मध्यप्रदेश आणि दिशांनी हे रत्न बांधले; प्रजापतीने निर्माण केलेले हे रत्न माझ्या शत्रूंचा नाश आणि समृद्धी देते. अथर्वणांनी हे रत्न बांधले; अंगिरसांनी याच्याद्वारे दस्यूंच्या किल्ले उद्ध्वस्त केले; हे रत्न शत्रूंना पराभूत करण्यासाठी वापरले जाते. सृष्टीकर्त्याने हे रत्न मुक्त केले आणि प्राणी व्यवस्था केली; हे रत्न शत्रूंवर विजय मिळवण्यासाठी वापरले जाते. बृहस्पतीने देवांसाठी, असुरांपासून संरक्षण म्हणून बांधलेले हे रत्न, शक्ती आणि तेजाने माझ्याकडे आले. हेच रत्न, गायी, शेळ्या, अन्न, संततीसह माझ्याकडे आले. हेच रत्न, तांदूळ, ज्वारी, मोठेपणा आणि समृद्धीसह माझ्याकडे आले. हेच रत्न, मध, तुपाची धार, सार आणि रत्नासह माझ्याकडे आले. हेच रत्न, दही, दूध, संपत्ती आणि सौंदर्यासह माझ्याकडे आले. हेच रत्न, तेज, प्रकाश, कीर्ती आणि प्रसिद्धीसह माझ्याकडे आले. हेच रत्न सर्व शक्तींसह माझ्याकडे आले. देवतांनी हे रत्न मला पोषणासाठी द्यावे; हे रत्न विजय मिळवते, राजसत्ता वाढवते आणि प्रतिस्पर्ध्यांना पराभूत करते. ब्रह्मणशक्ती आणि तेजाने, मी शुभ गोष्टी स्वतःसाठी मुक्त करतो; माझ्या शत्रूंचा नाश होवो, मी स्पर्धकविना राहो. देवांनी जन्माला घातलेले हे रत्न माझ्या शत्रूंवर श्रेष्ठता मिळवून देईल; तीन जग, ज्यांचे दूध मागितले जाते, हे रत्न सेवितात; हे रत्न माझ्या डोक्यावर श्रेष्ठतेसाठी उगवो. ज्या रत्नावर देव, पितर आणि मानव सदैव टिकून आहेत, ते रत्न माझ्या डोक्यावर उत्कृष्टतेसाठी उगवो. जसे सुपीक जमिनीत पेरलेले बीज नांगरल्यावर वाढते, तसे संतती, गायी आणि अन्न माझ्यात वाढो. ज्या व्यक्तीला तू, यज्ञ वाढवणारे रत्न, शुभत्व दिले आहेस—हे शंभर दानांचे रत्न, त्याला श्रेष्ठता दे. हे अग्नी, तयार केलेल्या इंधनात आनंद घे, यज्ञाच्या आहुती स्वीकार; जाठवेदास, पुरोहिताने प्रज्वलित केलेल्या तुझ्यात, आम्ही शुभत्व, संतती, दृष्टी आणि गायी स्थापित करू. आता, एक गूढ प्रश्न उपस्थित होतो: कोणत्या भागात तपश्चर्या टिकते? कोणत्या भागात सत्य स्थिर आहे? कुठे नियम राहतो, कुठे श्रद्धा उभी आहे, आणि कोणत्या भागात त्याची सत्यता स्थिर आहे? त्याच्या कोणत्या भागातून अग्नी प्रज्वलित होतो? कोणत्या भागातून मातरिश्वान वाहतो? कोणत्या भागातून चंद्र मोजला जातो, जसे स्कंभाचा मोठा अवयव मोजला जातो? कोणत्या भागात पृथ्वी स्थिर आहे? कोणत्या भागात वायुमंडळ उभे आहे? कोणत्या भागात आकाश स्थिर आहे? कोणत्या भागात सर्वोच्च स्वर्ग आहे? कुठे, आकांक्षेने, वरच्या अग्नीचा ज्वाळा प्रज्वलित होतो? कुठे मातरिश्वान वाहतो? कुठे नद्या एकत्र वाहतात? स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? पंधरादिवस, महिने, वर्षासोबत कुठे जातात? ऋतू आणि त्यांचे कालखंड कुठे जातात? स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? दिवस-रात्र, दोन वेगळ्या, तरुण रूपे, कुठे एकत्र धावतात? वाहणारे पाणी कुठे एकत्र येते? स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? ज्यात प्रजापतीने सर्व जग स्थिर केले, स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? जे सर्वोच्च, तळ आणि मध्यस्थ आहे, प्रजापतीने सर्व रूपात घडवले, त्यात स्कंभ किती उतरला, आणि किती बाहेर राहिला? स्कंभ किती अतीत आणि भविष्यात प्रवेशला, त्याच्या मागे? जेव्हा त्याने एक अंग हजारात बदलले, त्यात स्कंभ किती उतरला? जिथे लोक जग, आवरण, पाणी आणि ब्रह्मण जाणतात; जिथे अस्तित्व आणि अनस्तित्व एकत्र येतात—स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? जिथे तपश्चर्येने नियम टिकतो; जिथे सत्य, श्रद्धा, पाणी आणि ब्रह्मण एकत्र येतात—स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? ज्यात पृथ्वी, वायुमंडळ, आकाश स्थिर आहेत; जिथे अग्नी, चंद्र, सूर्य आणि वारा आहेत—स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? ज्याच्या अंगात सर्व त्र्यस्त्रीश देव एकत्र आहेत—स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? जिथे प्रथम जन्मलेले ऋषी, ऋच, साम, यजुस आणि महान पृथ्वी आहेत; जिथे एकच ऋषी स्थिर आहे—स्कंभबद्दल सांगा—तो देव कोण आहे? जिथे अमरत्व आणि मृत्यू व्यक्तीत स्थिर आहेत, ज्याच्या नाड्या समुद्रासारख्या व्यक्तीत एकत्र आहेत—तो स्कंभ कोणता देव आहे? ज्यात चार दिशांनी प्रमुख नाड्या आहेत, जिथे यज्ञ पुढे गेला—तो स्कंभ कोणता देव आहे? जे ब्रह्मण व्यक्तीत जाणतात, ते परमेश्वर जाणतात; जो परमेश्वर ओळखतो, जो प्रजापती ओळखतो—ज्येष्ठ जाणणारे ब्राह्मण स्कंभ खरे जाणतात. ज्याचे डोके वैश्वानर झाले, ज्याचे डोळे अंगिरस झाले, ज्याचे अंग यातव झाले—तो स्कंभ कोणता देव आहे? या प्रकारे, रत्नाची कथा आणि स्कंभचे गूढ, विश्वाच्या गाभ्यातील दिव्य शक्ती आणि सर्वोच्च तत्त्व, या मंत्रांमध्ये प्रकट होते.