सूर्योदयाच्या तेजाने जसा अंधकार नाहीसा होतो, तसाच, मस्तकातील रोग आणि अंगातील वेदना दूर व्हाव्यात, असे प्रार्थना करण्यात आली. या विश्वात एक रहस्यमय वर्णन आहे—एक धूसर, डावीकडील, यज्ञ करणारा, ज्याचा मधला भाऊ अन्नभक्षक आहे आणि तिसरा भाऊ तुपाने पोसलेला आहे. मी येथे त्या कुलपतीला पाहिले, ज्याचे सात पुत्र आहेत. सात जणांनी एकच चाक असलेली रथ जोडली आहे; सात नाव असलेला एक घोडा तो ओढतो. त्या चाकाला तीन नाभ्या आहेत, ते कधीही जुने होत नाही, तुटत नाही, आणि त्यावरच सर्व जग स्थिर आहे. त्या रथावर सात जण उभे आहेत; त्याला सात चाकं आहेत, सात घोडे ओढतात. सात भगिनी एकत्र येतात, जिथे सात गायींची नावे ठेवली आहेत. पहिले कोणत्या जिवाचे जन्म झाले, हाडांशिवाय जो हाडे वहातो, त्याला कोणी पाहिले? आत्मा, पृथ्वीचा कर्ता, तो कुठे आहे? हे जाणणारा कोण आहे, ज्याने हे विचारले? ज्याला माहित आहे, त्याने सांगावे की डावीकडील गोष्ट कुठे ठेवली आहे. गायी तिच्या डोक्यातून दूध काढतात; झाकण घालून त्या पावलांनी पाणी गाठतात. मी माझ्या मनाने विचारतो, देवांसाठी ठरवलेल्या जागांबद्दल मला माहिती नाही. वासरावर, त्या चित्तेदारावर, ऋषींनी सात दोरे ओढले आणि विणले. मला माहित नाही, म्हणून मी विद्वानांना विचारतो; ज्यांना माहीत आहे, त्यांनाही विचारतो. ज्याने अजन्म्य रूपात सहा दिशांना आधार दिला, तो एक कोण आहे? आईने अमृत वडिलांसोबत वाटले; प्रथम तिने मनानेच त्याच्याजवळ गेली. ती तीव्र, गर्भाच्या साराने भरलेली, जिच्यापुढे नतमस्तक झालेले वाणी गाठतात. आई उजवीकडे जुंपली गेली, गर्भ पोटात आहे. वासराने गायींचे मापन केले, तीन संयोगात विश्वरूप पाहिले. तीन मातांमध्ये आणि तीन पितांमध्ये एक उभा आहे, तो कधीही चाकाचा कडा थकवत नाही. ते स्वर्गाच्या मागे संवाद साधतात, सर्व वाणी आणि नावे जाणतात. पाच आरे असलेल्या चाकावर सर्व जग स्थिर आहे. त्याचा अक्ष मोठ्या भाराने तापला आहे; आरंभापासून न तो कापला गेला, न त्याची नाभी. वडिलांना पाच पायांचे, बारा रूपांचे, आकाशाच्या दूरच्या भागात वसणारे म्हणतात. मग इतर वरती दिसतात: सात चाकांचे, सहा आरे असलेले ते म्हणतात. बारा आरे असलेले चाक अमरत्वाच्या आकाशात फिरते, कधीही जुने होत नाही. येथे, अग्नी, तुझे जुळ्या पुत्र, सातशे वीस, उभे आहेत. शंभर आरे असलेले चाक, कधीही जुने न होणारे, फिरते; दहा जुंपलेले ते सरळ नेते. सूर्याचे डोळे धुळीने झाकलेले, त्यावर सर्व जग बसले आहे. त्या स्त्रियांना खरी म्हणतात, पण तिला पुरुषाची मानतात; जो पाहतो तो ज्ञानी, आंधळा अज्ञानी. कवीचा पुत्र हे जाणतो; जो हे जाणतो, तोच वडिलांचा खरा पुत्र. एकत्र जन्मलेल्या सातपैकी सातवा एकटा जन्मतो; सहा देवांकडून जन्मतात, असे ऋषी सांगतात. त्यांची इच्छित रूपे स्थिर आहेत, आपल्या स्थानात तेजस्वी, रूप बदलणारी. एक पाऊल पुढे, एक मागे, गाय वासराला धरून उभी आहे. कद्रूच्या वंशातील ती एक निम्म्याने निघून जाते; ती कुठे बाळंत होते, ते या कळपात नाही. जो आपल्या वडिलांना ओळखतो, तो एक पाऊल पुढे टाकतो; एक मागे टाकून तो पुढे जातो. येथे कोण विचारपूर्वक सांगू शकेल की दैवी मन कुठून जन्मले? जे जवळ आहेत त्यांना दूर म्हणतात; जे दूर आहेत त्यांना जवळ म्हणतात. इंद्र आणि सोमाने या गोष्टी केल्या; अक्षाला जुंपून ते धूळ वहातात. दोन पक्षी, एकत्र मित्र, एकाच झाडावर बसतात. एक गोड फळ खातो, दुसरा न खाताच फक्त पाहतो. ज्या झाडावर मध देणारे पक्षी बसतात, तिथे सर्व देव विश्रांती घेतात. जे गोड फळ शेंड्यावर आहे, ते नष्ट होऊ नये; तो वडिलांना ओळखत नाही. जिथे पक्षी अमरत्वाचे गान करतात, पापणी न हलवता, सभांमध्ये, ते सर्व जगांचे रक्षक आहेत; तिथे ज्ञानी या पिकलेल्या फळात प्रवेश करतात. जे काही गायत्रीवर, गायत्रावर, त्रिष्टुभ किंवा त्रिष्टुभेने, जगती किंवा जगती छंदाने मोजले जाते, ते जाणणाऱ्यांनी अमरत्व प्राप्त केले आहे. गायत्रीने तो ऋचांचा माप करतो; ऋचांनी सामनाचे, त्रिष्टुभेने वाणीचे. वाणीने वाणीचे, द्विपद, चतुष्पद, अक्षरांनी तो सात वाण्यांचे मापन करतो. जगतीने त्याने दिव्य नदीला आधार दिला, आणि रथाच्या मध्यभागी त्याने सूर्य पाहिला. गायत्राच्या तीन प्रज्वलना आहेत, असे म्हणतात; त्याच्या महानतेने त्याची कीर्ती वाढली. मी या गायीला हाक मारतो, जी दूधाने समृद्ध आहे, चांगल्या हातांनी दूध काढणारी आहे. सवितारने आम्हाला उत्तम हविर्दान दिले; तापलेल्या पात्राने हे आम्हाला सांगितले. हंबरत, संपत्तिची मालकीण, वासरासाठी इच्छित, ती मनाने पुढे आली. आपण ही अखंडित गाय अश्विनांसाठी दुहू; ती मोठ्या समृद्धीसाठी वाढो. गाय, वासराचा विचार करून, हंबरत, आईप्रमाणे त्याच्या डोक्याजवळ येते. ती तापलेल्या पात्राची इच्छुक, आयुष्यमान मोजते, दूधाने पोसते. हीच ती, जी शिंपडते, जिच्यामुळे गाय वर्तुळात फिरते, आयुष्य मोजते, धुळीच्या मर्यादेला पोहोचते. ती, विचारांनी, मर्त्यांना घडवते; वीज बनून पसरते. उघडी, वेगवान, सजीव, थरथरणारी, घरांच्या मध्यभागी स्थिर. सजीव मृतांमध्ये आपल्या स्वरूपाने फिरते; अमर मर्त्यांसोबत गर्भात असतो. चंद्र, पाण्याच्या पृष्ठभागावर चमकणारा, तरुण असूनही, पांढरे केस असलेला जागा होतो. हे दैवी आश्चर्य पहा: त्याच्या महानतेने, आज एक मेला, काल जन्मला. ज्याने तिला घडवली, त्याला ती माहित नाही; ज्याने पाहिली, कदाचित त्याला तीने जखमी केले. म्हणून, आईच्या गर्भात लपेटून, निरृति आत शिरली, अनेक संततींनी वेढलेली. मी गवळ्याला पाहिले, जो कुठेही अडथळा न येता फिरतो, जवळच्या आणि दूरच्या वाटांवरून भटकतो. तो सरळ जातो, तिरका जातो, सर्व दिशांनी वेष्टित, जगात फिरतो. आकाश आपले वडील, कर्ता, नाभी, बंध आहे. पृथ्वी आपली आई, तिचे स्तवन करतो. वरच्या पाण्यांमध्ये गर्भ आहे; तिथे वडिलांनी मुलीच्या पोटी गर्भ ठेवला. मी पृथ्वीच्या सर्वांत दूर मर्यादेबद्दल विचारतो; वृषभ, घोड्याच्या बीजाबद्दल विचारतो. सर्व जगाच्या नाभीबद्दल विचारतो; वाणीच्या सर्वोच्च स्थानाबद्दल विचारतो. हे वेदी पृथ्वीची सगळ्यात दूरची मर्यादा आहे; हा सोम वृषभ, घोड्याचे बीज आहे. हा यज्ञ सर्व जगाचा नाभी आहे; हे ब्रह्म वाणीचे सर्वोच्च स्थान आहे. मला माहित नाही मी कोण आहे; जणू काही लपलेला, गुंतलेला, मी मनाने भटकतो. जेव्हा सत्याचा प्रथम-जन्मा माझ्यापर्यंत पोहोचला, तेव्हा मी या वाणीचा भाग मिळवला. तो पुढे-पुढे, मागे-मागे जातो, आपल्या स्वरूपाने धरला, अमर, मर्त्यांसोबत गर्भात. जे नेहमी वेगळे, नेहमी दूर जातात, त्यांनी एकाला ओळखले, दुसऱ्याला नाही. सात, अर्धगर्भ, विश्वाचे बीज, विष्णूच्या दिशांना उभे आहेत, ऋताने स्थिर. त्यांच्या विचारांनी, मनाने, बुद्धीने, त्यांनी सर्व गोष्टी व्यापल्या, वेढल्या. अशा या गूढ, गहन विश्वरचनेच्या, देवता, ऋषी, गाय, वासर, रथ, चाक, आकाश, पृथ्वी आणि अमरत्वाच्या शोधाची ही कथा आहे—जिथे प्रश्न आणि उत्तरं, प्रतीक आणि सत्य, एकमेकांत गुंफली आहेत.