प्राचीन काळी, ऋषीमुनींनी आणि देवांनी एक अद्भुत यज्ञ केला, ज्यामध्ये वृषभाची आणि मेंढ्याची निर्मिती आणि त्यांचे महत्त्व सांगितले गेले. या वृषभाच्या आतड्या सिनीवालीची मानली गेली, तर त्याची त्वचा सूर्येची आहे असे म्हणले गेले. वृषभ उभा राहावा म्हणून यज्ञकर्त्यांनी "त्याला एक पाऊल मिळू दे" असे उच्चारले. त्याचे कमरेचे भाग जामिशंसाचा, तर मूत्राशय सोमाचा आहे, असे मानले गेले. देवांनी एकत्र येऊन हा वृषभ पूर्णपणे घडवला. त्याचे खुर सरामेला दिले, नख कासवांना आणि केस कीटक व उंदीर यांना वाटले. वृषभ आपल्या शिंगांनी रक्षण करतो, शेपटीने दूर लोटतो, डोळ्यांनी प्रहार करतो आणि कानांनी शुभ ऐकतो. तो गायींचा आणि अजोड जनावरांचा स्वामी आहे. जो शंभोपदार्थांनी यज्ञ करतो, त्याला अग्नी बाधा देत नाही; वृषभ ब्राह्मणाला दान देणाऱ्याला सर्व देवता प्रसन्न होतात. वृषभ ब्राह्मणांना दिल्यावर त्याचे मन अधिक उत्कृष्ट होते आणि आपल्या गोठ्यात तो गायींची समृद्धी पाहतो. वृषभ दान करणाऱ्याला गायी, संतती व आरोग्य लाभो, अशी प्रार्थना केली जाते आणि सर्व देवता यास संमती देतात. इंद्रासाठी, हा वृषभ गायींच्या कळपाला बुद्धी देतो, दूध देणारी, वासरासह, इच्छेनुसार दूध देणारी, स्वर्गापेक्षा श्रेष्ठ आणि समृद्ध गायी मिळो अशी कामना होते. तांबूस रंगाचा, आकाशातील वाऱ्यांना धारण करणारा, इंद्राची शक्ती असलेला हा वृषभ सर्व रूपांनी आपल्याकडे येतो आणि दीर्घायुष्य, संतती, संपत्ती देतो. यज्ञासाठी वृषभाला आवारात आणा, त्याच्या वीर्य आणि बळासाठी इंद्राला हाक मारा. या तरुण वृषभाला येथे समर्पित करा, तो आपल्या इच्छेनुसार खेळो, वावरू दे. तो आपल्याला सोडू नये, आणि समृद्धी व सौख्य आपल्याजवळ ठेवो. यानंतर, मेंढ्याचा यज्ञ संपन्न होतो. मेंढ्याला योग्य मार्गाने आणा, धरून घ्या आणि तो सज्जनांच्या लोकात जावो. अनेक अंधकार ओलांडून, तो तिसऱ्या स्वर्गात पोहोचो. इंद्रासाठी, यज्ञकर्त्याच्या भागासाठी मेंढ्याला घेऊन जा आणि आपल्यावर द्वेष करणाऱ्यांना पकडा. मेंढ्याचे पाय वाईट कर्माने मळू नयेत, शुद्ध खुरांनी तो पुढे जावो. अंधकार ओलांडून, स्वच्छपणे पाहत, तो तिसऱ्या स्वर्गात पोहोचो. काळ्या कातडीसह मेंढीची कात काढा, पण कोणतीही हानी करू नका; कठोरतेने किंवा द्वेषाने त्याची तयारी करू नका, तो तिसऱ्या स्वर्गात विश्रांती घेईल. मंत्रांनी त्याला पात्रात ठेवा, अग्नीमध्ये, त्याच्यावर पाणी शिंपा. अग्नीने शांत करणारे त्याला वेढो; शिजलेला मेंढा सज्जनांच्या लोकात जावो. कच्चा किंवा शिजलेला असो, तो तिसऱ्या स्वर्गात जावो; अग्नीपासून अग्नी झाला आहे, प्रकाशमय जग जिंकू दे. मेंढा म्हणजे अग्नी, प्रकाश; जिवंत असताना ब्राह्मणाला द्यायचा असतो. तो अंधकार दूर करतो, श्रद्धेने या जगात दिला जातो. पाचधान्ययुक्त अर्पण पाच मार्गांनी, तीन तेजांकडे जावो; सज्जनांच्या लोकाची इच्छा धरून, मध्ये जावो आणि तिसऱ्या स्वर्गात विश्रांती घेईल. मेंढा तिथे पोहोचतो जिथे सज्जनांचे लोक आहेत, जंगली मेंढ्यासारखा, कुठेही अडथळा न येता, कठीण जागा ओलांडून. ब्राह्मणाला दिलेले पाचधान्य अर्पण देणाऱ्याला समाधान मिळवून देतो. मेंढा तिन्ही स्वर्गात, त्रैविष्टपात, आकाशाच्या पाठीवर अर्पण ठेवतो. ब्राह्मणाला दिलेले पाचधान्य अर्पण म्हणजे सर्व रूपांची, सर्व इच्छा पूर्ण करणारी गायी. हे, पितरांनो, तुमचे तिसरे तेज हेच आहे; ब्राह्मणाला दिलेला पाचधान्ययुक्त मेंढा. तो अंधकार दूर करतो, श्रद्धेने या जगात दिला जातो. सज्जनांच्या लोकांची इच्छा धरून, पाचधान्ययुक्त मेंढा ब्राह्मणाला दिला जातो. तो जग जिंकतो, स्वीकारलेला मेंढा आपल्यासाठी मंगल होवो. मेंढा अग्नीच्या उष्णतेतून जन्मला, प्रेरितातून प्रेरित, बलवान, बुद्धिमान. देवांनी इच्छित, पूर्ण, सुव्यवस्थित, वषट् अर्पण योग्य वेळी घडवावे. यज्ञद्रव्य म्हणून अखंड वस्त्र व सोनं द्यावं; त्यामुळे सर्व लोक, स्वर्ग आणि पृथ्वी, प्राप्त होतात. हे सोमदेवा, हे प्रवाह तुझ्याजवळ येवोत—तुपयुक्त, मधुर, पृथ्वी व आकाश धारण करणारे, स्वर्गशिखरावर, सप्तकिरणांवर. तू अजन्मा आहेस, स्वर्ग आहेस; तुझ्यामुळे अंगिरसांनी जग प्राप्त केले; मीही ते मंगल जग जाणू दे. अग्नी, तुझ्यामुळे हजारो वस्तू वाहतात, तुझ्यामुळे सर्व वेद; आमचा हा यज्ञ तू वाह, जेणेकरून आम्ही स्वर्गीय लोकात पोहोचू. शिजलेला मेंढा, पाचधान्य अर्पणासह, स्वर्गात स्वतःला स्थापन करतो, नाश दूर करतो; त्यामुळे आम्ही सूर्यलोक जिंकू. ब्राह्मणात, गावात, आणि मेंढ्याच्या पाचधान्य अर्पणातील ओल, हे अग्नी, सज्जनांच्या लोकात, मार्गांच्या संगमावर तू आमच्यासाठी ओळख. हा मेंढा, अग्नी, पुढे गेला; त्याचा वरील भाग आकाश झाला, मध्ये मध्यप्रदेश, बाजू दिशा, आणि गर्भ समुद्र. सत्य व ऋत त्याचे डोळे; सर्व काही सत्य, श्रद्धा त्याचा श्वास; तेज त्याचे मस्तक; हेच अमर्याद यज्ञ, पाचधान्ययुक्त मेंढा. जो हे पाचधान्ययुक्त मेंढा प्रकाशयज्ञ म्हणून दान करतो, तो अमर्याद यज्ञ आणि अमर्याद जग प्राप्त करतो. त्याच्या हाडांना तडा देऊ नये, मज्जा काढू नये; पूर्ण मेंढा अर्पण करावा. हेच त्याचे रूप होते; त्याने हेच पाळावे; जो पाचधान्ययुक्त मेंढा प्रकाशयज्ञ म्हणून देतो त्याला पोषण व बळ मिळते. पाच सोन्याच्या वस्तू, पाच नवे वस्त्र, पाच इच्छा पूर्ण करणाऱ्या गायी, हे सर्व त्याला मिळतात जो पाचधान्ययुक्त मेंढा प्रकाशयज्ञ म्हणून देतो. पाच सोन्याच्या वस्तू त्याला प्रकाश देतात; कवच व वस्त्रे त्याचे रक्षण करतात; तो स्वर्गीय जग प्राप्त करतो. जिचा पहिला पती गेला व तिला दुसरा मिळाला, आणि जिला पाचधान्ययुक्त मेंढा दिला जातो, ती आपल्या पतीपासून दूर जात नाही. जो पाचधान्ययुक्त मेंढा प्रकाशयज्ञ म्हणून देतो, तो दुसऱ्या पतीसह समान जगात जन्म घेतो. गायी व वासरू, बैल, आसन, वस्त्र आणि सोनं दान देणारे सर्वात उच्च स्वर्गात जातात. अशा प्रकारे, या यज्ञकथेतून वृषभ व मेंढा यांची दिव्यता, त्यांचे दान, त्याचे फळ आणि त्यातील श्रद्धेचे महत्त्व प्रकट होते. देवता, ऋषी आणि यज्ञकर्ते यांचे जीवन, समृद्धी, संतती व स्वर्गप्राप्ती यासाठी हे सर्व यज्ञ व दान सांगितले गेले आहेत.