एका प्राचीन दिव्य कथेमध्ये, ती अद्भुत शक्तीमयी स्त्री आपल्या गूढ प्रवासाला आरंभ करते. ती पुढे पाऊल टाकते आणि आहुतीच्या अग्नित प्रवेश करते. जो कोणी हे जाणतो, त्याच्याकडे देवगण येतात, तो देवांना प्रिय होतो. ती पुन्हा पुढे पाऊल टाकते आणि दक्षिण अग्नित प्रवेशते; हे जाणणाऱ्यास यज्ञदक्षिणा योग्य होते, तो आदरातिथ्याला पात्र ठरतो. ती पुढे जाऊन सभेत प्रवेशते; हे जाणणाऱ्याकडे सभा येते, तो सभेत श्रेष्ठ ठरतो. नंतर ती समितीत शिरते; हे जाणणाऱ्याकडे समिती येते, तो समितीत अग्रगण्य बनतो. ती पुढे सल्लामसलतीत प्रवेशते; हे जाणणाऱ्याकडे सल्लामसलत येते, तो त्यातही श्रेष्ठ ठरतो. यानंतर ती चार प्रकारे उन्नत होऊन, मध्याकाशात उभी राहते. देव आणि मानव म्हणतात, “हीच ती आहे जिला आपण सर्वजण आधार मानतो; चला, तिला येथे बोलावूया.” त्यांनी तिला हाक मारली—“ये, हे पोषण! ये, हे अंतर्निहित सामर्थ्य! ये, हे सुंदर वचन! ये, हे ताजेपणाने परिपूर्ण असणारी!” तिच्यासाठी इंद्र वत्स बनतो, गायत्रीचा घोष करतो, सर्वत्र संचारतो, पण दूर जात नाही. तिच्या दोन स्तनांपैकी एक बृहद् आणि दुसरा रथंतर, तिसरे यज्ञायज्ञिय आणि चौथे वामदेव. देवांनी रथंतराने वनस्पती, बृहद् ने तेज, वामदेवाने जल आणि यज्ञायज्ञियाने यज्ञाचे दूध काढले. वनस्पती रथंतराने, तेज बृहद् ने मिळाले. जो वामदेव रूपाने जल आणि यज्ञायज्ञिय रूपाने यज्ञ जाणतो, तो हे सर्व प्राप्त करतो. ती पुढे झाडांकडे जाते; झाडे तिला मारतात, ती वर्षात एकरूप होते. म्हणून झाडांमध्ये जे तोडले जाते, ते पुन्हा वर्षात वाढते; हे जाणणाऱ्याचा शत्रू प्रिय राहत नाही. ती पुन्हा पाऊल टाकते आणि पितरांकडे जाते; पितर तिला मारतात, ती महिन्यात एकरूप होते. म्हणून पितरांकडून महिन्यात उपमास दिला जातो; हे जाणणारा पितरांचा मार्ग जाणतो. ती देवांकडे जाते; देव तिला मारतात, ती पक्षात (पंधरवड्यात) एकरूप होते. म्हणून देवांसाठी पंधरवड्यात वषट् केला जातो; हे जाणणारा देवांचा मार्ग जाणतो. नंतर ती माणसांकडे येते; माणसे तिला मारतात आणि ती तत्क्षणी प्रकट होते. म्हणून मानवी समाजात, हे जाणणारे तिला दिवस-रात्र जवळ आणतात, ती घरात पूजनासाठी येते. त्यानंतर ती असुरांकडे जाते; असुर तिला हाक मारतात, “ये, हे मायावी!” तिच्यासाठी विरोचन प्रह्लाद वत्स बनतो, भांडे कच्च्या मातीचे असते. दोन तोंडाचा पुरोहित तिला खाली दूध काढतो, आणि फक्त माया मिळते. असुर त्याच मायेत जगतात; हे जाणणारा मायावान होतो. ती पुन्हा पितरांकडे जाते; ते तिला “ये, हे स्वधा!” म्हणतात. यम राजा वत्स, चांदीचे भांडे, आणि मृत्युपुत्र अंतक दूध काढतो, फक्त स्वधा मिळते. पितर त्यावर जगतात; हे जाणणारा स्वधावान होतो. ती माणसांकडे येते; माणसे तिला “ये, हे समृद्धी!” म्हणतात. मनु वैवस्वत वत्स, पृथ्वी भांडे, पृथु वेण्य दूध काढतो, शेती व धान्य मिळते. मानव स्वधा, शेती व धान्यावर जगतो; हे जाणणारा समृद्धी प्राप्त करतो. ती सप्तर्षींकडे जाते; ते तिला “ये, हे ब्रह्मविद्या!” म्हणतात. सोम राजा वत्स, छंद भांडे, बृहस्पती अंगिरस दूध काढतो, ब्रह्मविद्या व तप मिळते. सप्तर्षी त्यावर जगतात; हे जाणणारा ब्रह्मतेज प्राप्त करतो. ती देवांकडे येते; देव तिला “ये, हे बल!” म्हणतात. इंद्र वत्स, चमचा भांडे, सविता देव दूध काढतो, फक्त बल मिळते. देव त्यावर जगतात; हे जाणणारा बलवान होतो. ती गंधर्व व अप्सरांकडे जाते; ते तिला “ये, हे सुवास!” म्हणतात. चित्ररथ वत्स, निळ्या कमळाचे पान भांडे, वसुरुचि दूध काढतो, शुद्ध सुवास मिळतो. गंधर्व-अप्सरा त्यावर जगतात; हे जाणणारा सुवासित होतो. ती इतर प्राण्यांकडे जाते; ते तिला “ये, हे गुप्तता!” म्हणतात. कुबेर वत्स, फास भांडे, चांदीच्या आरीचा कुबेर दूध काढतो, गुप्तता मिळते. इतर प्राणी व पितर त्यावर जगतात; हे जाणणारा गुप्तता प्राप्त करतो आणि सर्व दुष्टत्व रोखले जाते. ती सर्पांकडे जाते; ते तिला “ये, हे विष!” म्हणतात. तक्षक वत्स, दोडका भांडे, धृतराष्ट्र ऐरावत दूध काढतो, फक्त विष मिळते. सर्प त्यावर जगतात; हे जाणणारा विषाचा स्वामी होतो. आकाश, पृथ्वी, अंतरिक्ष, समुद्र, अग्नि आणि वायूपासून मधुकाष्ठाचा जन्म होतो. अमरत्वाच्या वस्त्रांनी परिधान केलेली, सर्व प्राणी तिच्यात मनाने आनंद मानतात. या महासागराचे दूध महान आहे, सर्व रूपांचे आहे; त्याचे बीजही तेथेच आहे. जिथून मधुकाष्ठ समृद्धी घेऊन प्रकट होते, तेच प्राण आहे, तेच अमरत्वाचे केंद्र आहे. मानव तिच्या कार्याचा पृथ्वीवर शोध घेतात, वेगवेगळ्या मार्गांनी तपासतात. मधुकाष्ठ अग्नि व वायूपासून जन्मली, मरुतांची तेजस्वी संतान. ती आदित्यांची माता, वसूंची कन्या, प्राण, अमरत्वाचा केंद्रबिंदू, सुवर्णवर्णी, मधुकाष्ठ, साजूक तुपात न्हालेली, ती महान तेजस्वी पृथ्वीवर वावरते. देवांनी मधुपासून मधुकाष्ठ निर्माण केली; तिचे गर्भ रूप सर्व रूपांनी व्यापले आहे. माता आपल्या बाळाला जन्मानंतर पोसते, आणि तो जन्मल्यानंतर सर्व लोकांना पाहतो. कोण खरेच त्याला जाणतो, कोण त्याला पाहतो, ज्याचे मन सोमाने परिपूर्ण आहे, त्याचे पात्र अखंड आहे? ज्ञानी ब्राह्मणाने त्यात आनंद मानावा. तोच त्यांना खरोखर जाणतो, त्यांना पाहतो, ज्याचे दोन स्तन हजार धारांनी अखंड आहेत. ते नेहमी पोषण देतात, कधीही कमी पडत नाहीत. ती गर्जना करणारी, सामर्थ्य देणारी, मोठ्याने बोलणारी, व्रतस्थ आहे. तिने तीन आहुती मोजून, आयुष्य वाढवते, आपल्या दूधाने पोषण करते. पाण्यांनी ती फुगते, शक्वरी, तेजस्वी वृषभ तिच्याकडे येतात. ते पाऊस पाडतात; हे जाणणाऱ्याच्या इच्छा व पोषण पूर्ण होते. तुझा गडगडाट हे वाणी आहे, हे प्रजापती; वृषभासारखा तू तुझी ताकद पृथ्वीवर टाकतोस. अग्नि व वायूपासून मधुरजिभा जन्मली, मरुतांची प्रचंड संतान. सकाळच्या सोमप्रेसनात अश्विनांसाठी सोम प्रिय आहे, तसेच तुमच्यामुळे, हे अश्विन, तेज माझ्यात प्रस्थापित होवो. दुसऱ्या प्रेसनात इंद्र व अग्नीसाठी सोम प्रिय आहे, तसेच तुमच्यामुळे, हे इंद्र व अग्नि, तेज माझ्यात प्रस्थापित होवो. तिसऱ्या प्रेसनात ऋभूंसाठी सोम प्रिय आहे, तसेच तुमच्यामुळे, हे ऋभू, तेज माझ्यात प्रस्थापित होवो. ही कथा त्या दिव्य स्त्रीच्या प्रवासाची आहे, जी सर्वत्र पोषण, सामर्थ्य, विद्या, समृद्धी, गुप्तता आणि विष या रूपांनी प्रकट होते, आणि ज्याला हे ज्ञान प्राप्त होते, तो त्या-त्या गुणांचा लाभार्थी व श्रेष्ठ बनतो.