सात छंद, प्रत्येकास चार अधिक, एकावर एक असे स्थापित झाले आहेत. या छंदांमध्ये स्तोत्रे कशी उभी आहेत, आणि ती स्तोत्रे स्तोमांमध्ये कशी ठेवली आहेत, याचा विचार केला जातो. गायत्री छंद तीन भागांमध्ये कसा विस्तारला, त्रिष्टुप पंधरा भागांमध्ये कसा मांडला, जगती छंद त्रेतीस भागांमध्ये, अनुष्टुप आणि एकविंशा कसे आहेत, याचा शोध घेतला जातो. आठ जीव जन्माला आले, सत्याचे प्रथम जन्मलेले; आठ इंद्राचे दिव्य पुरोहित; अदिती हा आठभागी गर्भ, आठ पुत्रांची माता; आठवी रात्र यज्ञाचा अर्पण स्वीकारते. हे सर्व उत्तम मार्ग मानून, मी तुमच्या सभेत आलो आहे, मैत्रीची इच्छा घेऊन; तुमचा संकल्प एकच जन्माचा आहे, शुभ आहे तुमचा निर्धार; तो जाणणारा, तुमच्यात सर्वत्र वावरू दे. इंद्रासाठी आठ, यमासाठी सहा, ऋषींसाठी सात, सात भाग; पाणी, मानव, वनस्पती—ही पाच त्यावर शिंपडली गेली आहेत. गायीने फक्त इंद्रासाठी पहिल्या वेळेस दूध दिले, गोड सार; नंतर तिने चार, चार प्रकारे तृप्त केले—देव, मानव, असुर आणि ऋषी. गाय कोण आहे? एक ऋषी कोण आहे? निवासस्थान काय आहे? इच्छा काय आहेत? पृथ्वीवरील अद्भुत काय आहे, एकच रूप, एकच कर्ता—तो कोण आहे? एकच गाय, एकच ऋषी, एकच निवासस्थान, एकच इच्छा; पृथ्वीवरील अद्भुत, कर्त्याचे एकच रूप, त्याला कोणी पार करू शकत नाही. सर्वप्रथम विराज अस्तित्वात होती; तिच्या जन्मानंतर तिने सर्व विभाजित केले, विचार केला, 'हेच पुढे होईल.' ती पुढे गेली, तिने गृहाग्नीमध्ये प्रवेश केला; जो हे जाणतो, तो गृहस्थ होतो, घराचा स्वामी होतो. ती पुढे गेली, आहवनीय अग्नीमध्ये प्रवेश केला; जो हे जाणतो, त्याच्या आह्वानाला देव येतात, तो देवांना प्रिय होतो. ती पुढे गेली, दक्षिण अग्नीमध्ये प्रवेश केला; जो हे जाणतो, त्याला यज्ञाची दक्षिणा योग्य मिळते, तो अतिथ्याचा पात्र ठरतो. ती पुढे गेली, सभेत प्रवेश केला; जो हे जाणतो, सभा त्याच्याकडे येते, तो सभेतील प्रमुख ठरतो. ती पुढे गेली, समितीत प्रवेश केला; जो हे जाणतो, समिती त्याच्याकडे येते, तो समितीत प्रमुख ठरतो. ती पुढे गेली, सल्लागार मध्ये प्रवेश केला; जो हे जाणतो, सल्लागार त्याच्याकडे येतो, तो सल्लागारमध्ये प्रमुख ठरतो. ती पुढे गेली, मध्यप्रदेशात उभी राहिली, चार भागांनी पुढे गेली. देव आणि मानव तिला म्हणाले: 'तीच जाणते, ज्यामुळे आपण दोघे टिकून आहोत; तिला येथे बोलावूया.' त्यांनी तिला बोलावले: 'ये, पोषण! ये, अंतःशक्ती! ये, सुंदर वाणी! ये, ताजेतवानेपणाने संपन्न!' तिचा वासर Indra होता, गायत्री उच्चारत, फिरत, पण दूर जात नाही. बृहद आणि रथंतर हे तिचे दोन स्तन, यज्ञायज्ञीय आणि वामदेव हे तिचे आणखी दोन स्तन. देवांनी रथंतराने वनस्पती दूध काढले, बृहदने तेज; वामदेवाने पाणी दूध काढले, यज्ञायज्ञीयाने यज्ञ. वनस्पतींनी रथंतराने त्याच्यासाठी दूध काढले, तेज बृहदने. जो पाणी वामदेव म्हणून जाणतो, यज्ञ यज्ञायज्ञीय म्हणून जाणतो— ती पुढे गेली, झाडांकडे आली; झाडांनी तिला मारले, ती वर्षात एकरूप झाली; म्हणून झाडांमध्ये, जरी काही कापले तरी ते वर्षात पुन्हा वाढते; जो हे जाणतो, त्याचा प्रतिस्पर्धी प्रिय नसतो. ती पुढे गेली, पितरांकडे आली; पितरांनी तिला मारले, ती महिन्यात एकरूप झाली; म्हणून पितरांकडून, महिन्यात उपमास दिला जातो; जो हे जाणतो, पितरांचा मार्ग जाणतो. ती पुढे गेली, देवांकडे आली; देवांनी तिला मारले, ती अर्धमहिन्यात एकरूप झाली; म्हणून देवांसाठी, अर्धमहिन्यात वषट केला जातो; जो हे जाणतो, देवांचा मार्ग जाणतो. ती तिथून निघून माणसांकडे आली; माणसांनी तिला मारले, ती त्वरित प्रकट झाली; म्हणून माणसांमध्ये, जे हे जाणतात, दिवसा-रात्री तिला जवळ आणतात, आणि ती घरात पूजेसाठी आणली जाते. ती तिथून निघून असुरांकडे आली; असुरांनी तिला बोलावले, 'ये, मायावी!' तिच्यासाठी विरोचन प्रह्लाद वासर, पात्र कच्च्या मडक्याचे; दोन डोके असलेल्या पुरोहिताने तिला खाली दूध काढले, फक्त मायावी दूध मिळाले. असुर त्यावर जगतात; जो हे जाणतो, तो मायावीचा धारक होतो. ती तिथून निघून पितरांकडे आली; पितरांनी तिला बोलावले, 'ये, स्वधा!' तिच्यासाठी राजा यम वासर, पात्र चांदीचे; मृत्यूचा पुत्र अंतकाने तिला खाली दूध काढले, फक्त स्वधा दूध मिळाले. पितर त्यावर जगतात; जो हे जाणतो, स्वधाचा धारक होतो. ती तिथून निघून माणसांकडे आली; माणसांनी तिला बोलावले, 'ये, संपत्ती!' तिच्यासाठी मनु वैवस्वत वासर, पात्र पृथ्वी; पृथू वेण्याने तिला खाली दूध काढले, शेती आणि पीक दूध मिळाले. माणसांनी स्वधा, शेती, पीक यावर जगतात; जो हे जाणतो, कृषिसंपत्तीचा धारक होतो. ती तिथून निघून सप्तर्षीकडे आली; सप्तर्षी तिला बोलावले, 'ये, वेदज्ञान!' तिच्यासाठी राजा सोम वासर, पात्र छंद; बृहस्पती अंगिरसाने तिला खाली दूध काढले, वेदज्ञान आणि तप दूध मिळाले. सप्तर्षी वेदज्ञान आणि तपावर जगतात; जो हे जाणतो, ब्रह्मतेजाचा धारक होतो. ती तिथून निघून देवांकडे आली; देवांनी तिला बोलावले, 'ये, शक्ती!' तिच्यासाठी इंद्र वासर, पात्र चमचा; देव सविताने तिला खाली दूध काढले, फक्त शक्ती दूध मिळाले. देव शक्तीवर जगतात; जो हे जाणतो, शक्तीचा धारक होतो. ती तिथून निघून गंधर्व आणि अप्सरांकडे आली; त्यांनी तिला बोलावले, 'ये, सुवास!' तिच्यासाठी चित्ररथ सौर्यवर्चस वासर, पात्र निळ्या कमळाची पान; वसुरुची सौर्यवर्चसाने तिला खाली दूध काढले, फक्त शुद्ध सुवास दूध मिळाले. गंधर्व आणि अप्सरांनी शुद्ध सुवासावर जगतात; जो हे जाणतो, सुवासाचा धारक होतो. ती तिथून निघून अन्य जीवांकडे आली; त्यांनी तिला बोलावले, 'ये, आच्छादन!' तिच्यासाठी कुबेर वैश्रवण वासर, पात्र फास; चांदीच्या आडव्या असलेल्या कुबेरकाने तिला खाली दूध काढले, फक्त आच्छादन दूध मिळाले. अन्य जीव आणि पितर आच्छादनावर जगतात; जो हे जाणतो, आच्छादनाचा धारक होतो, सर्व दुष्टता रोखली जाते. ती तिथून निघून नागांकडे आली; नागांनी तिला बोलावले, 'ये, विष!' तिच्यासाठी तक्षक वैशल्य वासर, पात्र भोपळा; धृतराष्ट्र ऐरावताने तिला खाली दूध काढले, फक्त विष दूध मिळाले. नाग विषावर जगतात; जो हे जाणतो, विषाचा धारक होतो. आकाश, पृथ्वी, वातावरण, समुद्र, अग्नी आणि वायू—यातून मधकांड जन्माला आला. अमरत्वाने झाकलेली, सर्व जीव तिच्यात हृदयाने आनंदित होतात. या समुद्राचे दूध महान आहे, सर्व रूपांचे; त्याचे बीजही तिथे आहे, असे म्हणतात. मधकांड, संपत्ती घेऊन येतो, जिथून बाहेर येतो, ते श्वास आहे, तेच अमरत्व आत स्थिर आहे. पृथ्वीवर तिचा कार्य पाहतात, माणसे विविध प्रकारे तपासतात, प्रत्येक वेगळ्या प्रकारे. मधकांड अग्नी आणि वायूमधून जन्माला आला, मरुतांचा सामर्थ्यवान पुत्र आहे.