एकदा एक ऋषी, गूढ आणि गहन चिंतनात मग्न, आपल्या अंतःकरणात विश्वातील सर्व शक्तींना वंदन करतो. तो आकाश आणि पृथ्वीला, मध्यलोकाला, आणि मृत्यूलाही आदरपूर्वक नमन करतो. तो उभा राहून वर पाहतो आणि प्रार्थना करतो की, “देवतागण माझे रक्षण करो, मला कोणतीही हानी होऊ नये.” तो चिंतित आहे—कोण हा दुष्ट, हानिकारक शत्रू दूर करील, जो योद्ध्याच्या संपत्तीवर डोळा ठेवतो? कोण, यज्ञाची इच्छा करणारा, किंवा पूर्णत्वाची आकांक्षा बाळगणारा, कोणता देव मला दीर्घायुष्य देईल? त्याच्या मनात एक गूढ गोष्ट येते—तो विचारतो, “वरुणाने अथर्वणास दिलेली, नेहमी वासरू असलेली, मैत्रीला जपणारी ती चित्ताकर्षक गाय ज्याने घेतली, तो आपले शरीर इच्छेप्रमाणे सजवू शकतो. अशा अद्भुत शक्तीची आठवण त्याला होते.” मानवी भाषेपासून दूर जाऊन, तो दिव्य भाषेची निवड करतो आणि आपल्या सर्व मित्रांसह योग्य मार्गदर्शनाने परत येण्याची प्रार्थना करतो. “अग्नी जातवेदस्,” तो म्हणतो, “जाणीवपूर्वक किंवा अजाणतेपणी आम्ही जे काही विसरतो, त्यापासून आम्हाला वाचव. हे बुद्धिमान अग्नी, आम्हाला अमरत्व प्राप्त होऊ दे, उत्तम मित्रांच्या संगतीत.” सूर्याच्या सात किरणांनी दिवसाचा अंधकार दूर केला आहे. महासागराच्या जलप्रवाहांनी त्या वेदनेचा काटा ओढून घेतला आहे. “जो कोणी आम्हाला हानी पोहोचवू इच्छितो, उघडपणे किंवा गुप्तपणे शत्रुत्व बाळगतो, अग्नी, तो आम्हाला ज्ञात असो वा अज्ञात—त्यांना दूर ठेव. त्यांच्या संततीचे अस्तित्व राहू नये.” “जो कोणी आम्हावर झोपेत किंवा जागेपणी, उभा किंवा चालताना हल्ला करतो, हे जातवेदस्, वैश्वानरासह, त्यांना समोरून जाळून टाक.” नंतर, तो जुगाराच्या द्यूतासमोर नम्रतेने झुकतो—त्या कठोर, भगव्याला, स्वतःवर नियंत्रण ठेवणाऱ्याला वंदन करतो. “तुपाने मी हरलेल्या फेकाला शांत करतो; तो आम्हावर कृपादृष्टी ठेवो.” “अग्नी, द्यूतावरील धूळ, वाळू, कण तुपाने अप्सरांसाठी दूर ने. जसे देवता आनंदाने आपापला यज्ञभाग स्वीकारतात, तसे ते दोन्ही प्रकारच्या अर्पणात आनंद मानो.” अप्सरा, सूर्य आणि आपल्यामध्ये ठेवलेल्या अर्पणात सहभागी होतात, आनंद साजरा करतात. “त्या माझ्या हातांना तुपाने एकत्र आणोत आणि कपटी जुगाऱ्याचा पराभव करोत.” “नवीन आणि परतणारे यश तुपासह आमच्यावर ओता. जो विरोध करतो, त्याला कुऱ्हाडीने झाड तोडावे तसे पाडा.” “जो दिवसा आमच्यासाठी संपत्ती निर्माण करतो, जो द्यूताचा विजय-पराजय ठरवतो—तो देवता हे अर्पण स्वीकारून आमच्या गंधर्वांसह आनंदात सहभागी होऊ दे.” “‘संवसव’ हे तुमचे नाव आहे, हे कठोर द्यूत, राज्याचे अधिपती; आम्ही त्यांना अर्पण करतो—आम्ही धनाचे स्वामी होऊ दे.” “जेव्हा मी आधार शोधतो, जेव्हा मी संयम पाळतो, जेव्हा मी हे भगवे द्यूत उचलतो—तेव्हा त्या आम्हावर कृपा करो.” “अग्नी आणि इंद्रा, भक्तासाठी तुम्ही शत्रूंना पराभूत केले; तुम्ही दोघेही शत्रुनाशक आहात.” “ज्यांनी जग जिंकले, सर्व प्राण्यांची स्थापना केली—हे बलवान, दीर्घबाहु, शत्रुनाशक अग्नी आणि इंद्रा, मी तुम्हाला आवाहन करतो.” “तुमच्यासाठी देवतेने समिधा घेतली, हे इंद्रा, बृहस्पति; स्तुतीसह या, हे इंद्रा, अर्पण करणाऱ्या भक्तासाठी.” “तुम्ही इंद्राचा उदर, सोमाचे आसन, देव-मानवांचा आत्मा आहात; येथे संतती उत्पन्न होऊ दे, जे येथे आहेत आणि जे दूर आहेत, त्यांना येथे आनंद मिळो.” “हे आकाश आणि पृथ्वी, तेजस्वी, श्रेष्ठ व्रती, महान नियमांचे पालन करणारे, सात दिव्य जलप्रवाह वाहू लागले आहेत—ते आमचे दुःख दूर करो.” “ते मला शापांपासून, वरुणाच्या रागापासून, यमाच्या बंधनातून, प्रत्येक दिव्य अपराधापासून मुक्त करो.” “हे तृष्णे, हे तृष्णानाशक, ती तृष्णा दूर कर; जसे पाप करणाऱ्याला बांधतात, तसे तिला बांधून ठेव.” “तू तृष्णा आहेस, तू तृष्णानाशक आहेस, तू विष आहेस, तू विषनाशक आहेस; जसे वळण वळवून बैलाला सोडतात, तसे मला सोड.” “तुला माझ्या बाजूंपासून, हृदयापासून, मुखाच्या तेजापासून देतो—या सर्व प्रकाशाचा मी तुला अर्पण करतो.” “रोग दूर जावोत, वाईट शब्द दूर होवोत; अग्नी वाईटांचा नाश करो, सोम दुष्टांचा नाश करो.” “वाईट चिन्ह गळून पडो, नष्ट होवो; लोखंडाच्या खूणाने मी तुला तुझ्या शत्रूशी जोडतो.” “दुर्भाग्य, दारिद्र्य, वाईट इच्छा—हे सगळे माझ्यावर आले असेल, तर वेल झाडावरून गळते तसे, हे सुवर्णहस्त सविता, ते आमच्यापासून दूर ने.” “शंभर प्रकारचे दुर्भाग्य माणसाच्या शरीरासोबत जन्म घेतात; त्यातले सर्वात पापी, विनाशकारी आम्ही दूर करतो—हे जातवेदस्, आम्हाला शुभत्व दे.” “गायींच्या कळपात गायी निवडतात तसे, मी शुभत्व वेगळे करतो; शुभ लाभ येथे नांदो, वाईट दूर जावोत.” “रूरा, गतीशील, प्रेरक, धाडसी यांना नमस्कार; थंड, प्राचीन इच्छांची पूर्ती करणाऱ्याला नमस्कार.” “कोणत्याही दिवशी, जो ही बेडकाकडे येतो—तो व्रतहीन असो, येऊ दे.” “इंद्रा, तुझ्या मोरपिसांनी सजवलेल्या रम्य भगव्या घोड्यांसह ये; तुला कोणी रोखू नये, बांधू नये—सरळ बाणासारखा येथे ये.” “तुझ्या जीवनस्थळी मी कवच घालतो; सोमराज तुला अमरत्वाने अभिषेक करो; वरुण तुला विशाल छाती देओ; देवता तुला विजयी करो आणि तुझ्यात आनंद मानो.” मग, मृत्यूलाही वंदन करतो—त्याला, संहारकाला. “तुझे प्राण आणि श्वास येथेच राहो; हा पुरुष येथेच, सूर्याच्या भागात, अमरत्वाच्या लोकात जिवंत राहो.” “भग, सोम, मरुतगण, इंद्र आणि अग्नी—हे सर्व त्याला उन्नत करो, कल्याणासाठी.” “हे तुझे श्वास, हे तुझे जीवन, हे तुझे मन—देवतांच्या वचनांनी आम्ही तुझा निरृतीच्या फंदातून मुक्त करतो.” “उठ, हे मानव, मृत्यूच्या मार्गाने जाऊ नकोस; त्या प्रशस्त घरात जाऊ नकोस, या जगातून, अग्नी आणि सूर्याच्या दर्शनातून दूर जाऊ नकोस.” “मातरीश्वान, तुझ्यासाठी वारा वाहो; अमर जल तुझ्यासाठी वृष्टी करो; सूर्य तुझ्या शरीरावर कल्याणाचा प्रकाश पाडो; मृत्यू तुझ्यावर दयाळू असो—तू दूर जाऊ नकोस.” “तुझ्यासाठी मी परत येण्याचा मार्ग, जगण्याची नौका, आणि सामर्थ्य देतो; या अमर, सुखद रथावर बस, आणि स्पष्ट वाणीने बोल.” “तुझे मन तिकडे जाऊ नये, ते नाहीसे होऊ नये; जिवंतांपासून दूर जाऊ नकोस, पितरांकडे जाऊ नकोस; सर्व देवता येथे तुझे रक्षण करो.” अशा प्रकारे, ऋषीचे मन विश्वातील शक्ती, देवता, आणि जीवनाच्या रहस्यांशी संवाद साधते—आशा, रक्षण, आणि कल्याणासाठी अखंड प्रार्थना करतो.