एका काळी, माणसांवर आलेली रोगराई दूर व्हावी म्हणून ऋषी-मुनींनी एक पवित्र अनुष्ठान आरंभले. त्यांनी प्रार्थना केली की, रोग हा जसा पक्षी आपल्या घरट्यातून उडून जातो, तसा शरीरातून निघून जावा. सूर्याने आरोग्य द्यावे आणि चंद्राने व्याधी शोषून घ्यावी. काही रोग फिकट, काही काळे, काही लाल, काही जांभळट रंगाचे असतात—हे सर्व मानवांचा नाश करणारे रोग, त्यांच्या नावाचा उच्चार करून ऋषींनी सांगितले, "हे रोगांनो, दूर व्हा!" कष्टाने व्याकुळ झालेल्या स्त्रीने, गळ्यात सूज आलेल्याने, गंडमाळ्याने त्रस्त असलेल्या व्यक्तीनेही हा रोग दूर करावा, अशी प्रार्थना त्यांनी केली. "हे सर्व देवहो, माझ्या या समर्पणाला स्वीकारा; पूर्ण मनाने मी ही आहुती अर्पण करतो," असे म्हणत त्यांनी यज्ञ केला. नरकाच्या भीतीत ज्या व्यक्ती अडकल्या आहेत, त्यांच्यासाठी ऋषींनी पृथ्वीला उद्देशून म्हणाले, "तुला पृथ्वी म्हणतात, पण मी तुला सर्वत्र निरृती म्हणून ओळखतो." त्यांनी निरृतीला विनंती केली, "तू या यज्ञातून संतुष्ट होऊन, आमच्यावरचे पाप दूर कर, आम्हाला मुक्त कर." त्यांनी यमाला वंदन केले, "यमाने तुला पुन्हा मला दिले; त्या मृत्यूला, त्या यमाला नमस्कार असो." मृत्यूच्या विविध रूपांना—लोखंडी, लाकडी, छिद्रित अशा हजारो मृत्यूंना—यम आणि पितरांसोबत उच्चतम स्वर्गात पोहोचावे, अशी प्रार्थना केली. मग त्यांनी वरुण वृक्षाला, या दिव्य वनराजाला वंदन केले, "जो रोग ह्या शरीरात शिरला आहे, तो देवांनी दूर केला आहे." इंद्र, मित्र, वरुण आणि सर्व देवतांच्या आज्ञेने, ऋषींनी रोग दूर करण्याची प्रार्थना केली. "जसा अग्नीने, वैश्वानराने रोग नष्ट केला, जसा पाण्याने वृत्राला रोखले, तसा हा रोग दूर जावो," असे त्यांनी म्हटले. इंद्र हा स्वर्गाचा वृषभ आहे, पृथ्वीचा वृषभ हा आहे—सर्व जगाचा एकमेव वृषभ तूच हो. सागर हा प्रवाही नद्यांचा स्वामी आहे, अग्नी पृथ्वीचा अधिपती, चंद्र तारकांचा स्वामी—तू त्यांच्यातही एकच वृषभ हो. तू देवांचा राजा, मानवांचा नेता; देवांमध्ये तुझा वाटा आहे—तू एकमेव वृषभ हो. ऋषींनी एका व्यक्तीस आपल्या अंतरातून आणले आणि सांगितले, "इथे स्थिर राहा, हलू नकोस. सर्व लोक तुझी इच्छा करो; तुझे राज्य कधीही गमावू नकोस." "इथेच राहा, जाऊ नकोस, पर्वतासारखा स्थिर उभा रहा; इंद्रासारखा इथे उभा रहा, आपले राज्य टिकव." इंद्रानेही हे स्थिर ठेवले, सोम आणि बृहस्पतीने तसेच सांगितले. "स्वर्ग, पृथ्वी, हे सर्व जग, पर्वते, प्रजांचा राजा—सर्व स्थिर आहेत. तुझा राजा वरुण, बृहस्पती स्थिर आहेत; इंद्र आणि अग्नी तुझे राज्य दृढ ठेवोत. स्थिर, अचल असणाऱ्यांनो, शत्रूंना पराभूत करा, विरोध करणाऱ्यांना वश करा; सर्व दिशा एकत्र येवोत, तुझे सभास्थान दृढ होवो." सोमाने दिलेले हे उत्तम शिर, त्यातून उत्पन्न झालेले सर्व काही, आम्ही तुझ्या हृदयातील दोष जाळून टाकतो. तुझ्या हृदयातील, मनातील जे काही आहे, आम्ही जाळून टाकतो; जसा वारा धुराला पांगवतो, तसा तुझ्या मनातील सर्व दोष माझ्यापासून दूर जावोत. मित्र, वरुण, सरस्वती देवी, पृथ्वीचे दोन्ही टोक—हे सर्व माझ्यासाठी एकत्र येवोत. रुद्राने तुझ्या अंगावरील किंवा हृदयावरील जे बाण सोडले, ते आजच आम्ही दूर करतो. तुझ्या अंगात जे शंभरो बाण आहेत, त्यातील सर्व विषहीन करून आम्ही बाहेर काढतो. रुद्राला, विरोध करणाऱ्याला, मुक्त झालेल्याला, पडलेल्याला नमस्कार असो. आठ आणि सहा मिश्रणांनी बनवलेले हे जौ, त्याने तुझे शरीर स्वच्छ होवो आणि तुझे दोष पश्चिमेला वाहून जावोत. वारा खाली वाहतो, सूर्य खाली तापतो, न दुभत गायीचे दूध खाली येते—तुझे अपवित्रतेही खाली जावोत. पाणीच औषधी आहे, पाणी रोग दूर करते; पाणी सर्वांसाठी औषध आहे—ते पाणी तुला आरोग्य देवो. "हे घोड्या, वाऱ्यासारखा जलद हो, इंद्राच्या प्रेरणेने, मारुतांच्या जोडणीने युद्धासाठी सज्ज हो; त्वष्टा तुझ्या पावलांना वेग देवो." तुझा वेग गुप्त आहे—गरुडात, वाऱ्यात, किंवा इतरत्र; त्या शक्तीने स्पर्धा जिंक, प्रतिस्पर्ध्यांना मागे टाक. तुझ्या मूळ स्वरूपाने तुझे शरीर पुढे ने, आमच्यावर कृपा आणि तुझ्यावर रक्षण येवो; देव मोठ्या आधाराने तुला मदत करो. यम, मृत्यू, अघमारा, निरृती, बभ्रू, शर्व, अस्त, नीलशिखंड—या सर्व दिव्य शक्तींचे समूह जागृत झाले आहेत; ते आमच्या वीरांचे रक्षण करो. मन, आहुती, तुपासह शर्व, अस्त्र आणि राजा भव यांना मी नमस्कार करतो; ते आमच्यापासून अपायकारक शक्तींना दूर करो. सर्व देव, मारुत, अग्नी, सोम, वरुण, वात, पर्जन्य—हे सर्व आम्हाला आपली कृपा लाभो. "तुमचे मन, संकल्प, इच्छाही एकत्रित होवोत; जे दुरावले आहेत, त्यांनाही मी एकत्र करतो. माझ्या मनाने तुमचे मन मी धरतो; माझा विचार तुमच्या विचारात सामावो. तुमची हृदये मी माझ्या अधीन करतो; माझ्या मार्गाने चला." स्वर्ग आणि पृथ्वी माझ्यात गुंफले आहेत, सरस्वती देवी, इंद्र, अग्नी माझ्यात गुंफले आहेत—सरस्वती मला यश देओ. पवित्र उंबर हे देवांचे निवासस्थान आहे, आकाशातील तिसरे स्थान; तिथेच देवांनी अमरत्व देणारी कुंठा औषधी शोधली, अमरत्वाचे दर्शन मिळवले. सोन्याने बांधलेली सोन्याची नौका आकाशात फिरत होती; तिथेच देवांनी अमरत्वाचे फूल, कुंठा औषधी सापडली. अशा प्रकारे, ऋषी-मुनींच्या प्रार्थना, यज्ञ, आणि देवतांच्या कृपेने रोगराई, पाप, अपवित्रता, मृत्यूचे भय दूर झाले. आरोग्य, स्थैर्य, एकता, आणि अमरत्वाचा आशीर्वाद मानवांनी प्राप्त केला.