[൪] സ യ ഏവം വിദുഷ ഉപദ്രഷ്ടാ ഭവതി പ്രാണം രുണദ്ധി
ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ അറിവുള്ളവരിൽ മേൽനോട്ടക്കാരനാകുന്നു; അവൻ ശ്വാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.
[൫] ന ച പ്രാണം രുണദ്ധി സര്വജ്യാനിം ജീയതേ
പക്ഷേ, അവൻ ശ്വാസത്തെ നിയന്ത്രിക്കാറില്ല; അവൻ എല്ലാ ജീവികളെയും കടന്നുപോകുന്നു.
[൬] ന ച സര്വജ്യാനിം ജീയതേ പുരൈനം ജരസഃ പ്രാണോ ജഹാതി
പക്ഷേ, അവൻ എല്ലാ ജീവികളെയും കടന്നുപോകുന്നില്ല; അതിന് മുമ്പ്, വൃദ്ധാവസ്ഥയിൽ ശ്വാസം അവനെ വിട്ടുപോകുന്നു.
11.4(൧൧.൬) പ്രാണായ നമോ യസ്യ സര്വമിദം വശേ । യോ ഭൂതഃ സര്വസ്യേശ്വരോ യസ്മിന്ത്സര്വം പ്രതിഷ്ഠിതമ്
ശ്വാസനാഥായ നമസ്കാരം; എല്ലാം അവന്റെ അധികാരത്തിലാണ്. അവൻ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെ ഇശ്വരനാണ്; എല്ലാം അവനിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ്.
നമസ്തേ പ്രാണ ക്രന്ദായ നമസ്തേ സ്തനയിത്നവേ । നമസ്തേ പ്രാണ വിദ്യുതേ നമസ്തേ പ്രാണ വര്ഷതേ
ശ്വാസനാഥാ, ഗർജ്ജനക്കാരനേ, നിനക്ക് നമസ്കാരം. ഇടിമുഴക്കമുള്ളവനേ, നിനക്ക് നമസ്കാരം. മിന്നലായ ശ്വാസനാഥാ, നിനക്ക് നമസ്കാരം. മഴയായ ശ്വാസനാഥാ, നിനക്ക് നമസ്കാരം.
യത്പ്രാണ സ്തനയിത്നുനാഭിക്രന്ദത്യോഷധീഃ । പ്ര വീയന്തേ ഗര്ഭാന് ദധതേഽഥോ ബഹ്വീര്വി ജായന്തേ
ശ്വാസൻ ഇടിമുഴക്കത്തോടെ ഔഷധികളെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, അവ വളരുന്നു, ഗർഭം ധരിക്കുന്നു, അനേകം പുത്രന്മാർ ജനിക്കുന്നു.
യത്പ്രാണ ഋതാവാഗതേഽഭിക്രന്ദത്യോഷധീഃ । സര്വം തദാ പ്ര മോദതേ യത്കിം ച ഭൂമ്യാമധി
ശ്വാസൻ ঋതുക്കളിൽ ഔഷധികളെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, ഭൂമിയിലെ എല്ലാം ആനന്ദിക്കുന്നു; ഭൂമിയിൽ എന്ത് ഉണ്ടോ അതെല്ലാം സന്തോഷിക്കുന്നു.
യദാ പ്രാണോ അഭ്യവര്ഷീദ്വര്ഷേണ പൃഥിവീം മഹീമ് । പശവസ്തത്പ്ര മോദന്തേ മഹോ വൈ നോ ഭവിഷ്യതി
ശ്വാസൻ മഴയോടെ വിശാലമായ ഭൂമിയിൽ മഴ പെയ്യുമ്പോൾ, മൃഗങ്ങൾ ആനന്ദിക്കുന്നു; മഹത്വം നമുക്ക് ലഭിക്കും.
അഭിവൃഷ്ടാ ഓഷധയഃ പ്രാണേന സമവാദിരന് । ആയുര്വൈ നഃ പ്രാതീതരഃ സര്വാ നഃ സുരഭീരകഃ
മഴകൊണ്ടു നന്നായി നനഞ്ഞ ഔഷധികൾ ജീവന്റെ കൂടെ ഉയർന്നു. ജീവൻ തന്നെയാണ് നമ്മുക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവൻ. എല്ലാം നമ്മുക്ക് സുഗന്ധമായിരിക്കട്ടെ.
നമസ്തേ അസ്ത്വായതേ നമോ അസ്തു പരായതേ । നമസ്തേ പ്രാണ തിഷ്ഠത ആസീനായോത തേ നമഃ
നീ അടുത്തുവരുമ്പോഴും നമസ്കാരം, നീ വിട്ടുപോകുമ്പോഴും നമസ്കാരം. ജീവനേ, നീ നില്ക്കുമ്പോഴും ഇരിക്കുമ്പോഴും നിനക്ക് നമസ്കാരം.
നമസ്തേ പ്രാണ പ്രാണതേ നമോ അസ്ത്വപാനതേ । പരാചീനായ തേ നമഃ പ്രതീചീനായ തേ നമഃ സര്വസ്മൈ ത ഇദം നമഃ
ശ്വാസമേ, നീ അകത്തേക്ക് വരുമ്പോൾ നിനക്ക് നമസ്കാരം, പുറത്തേക്ക് പോകുമ്പോഴും നിനക്ക് നമസ്കാരം. നീ പുറത്തേക്കും അകത്തേക്കും പോകുമ്പോഴും നിനക്ക് നമസ്കാരം. എല്ലായിടത്തും നിനക്ക് നമസ്കാരം.
യാ തേ പ്രാണ പ്രിയാ തനൂര്യോ തേ പ്രാണ പ്രേയസീ । അഥോ യദ്ഭേഷജം തവ തസ്യ നോ ധേഹി ജീവസേ
ശ്വാസമേ, നിന്റെ പ്രിയ രൂപവും ഏറ്റവും ഇഷ്ടപ്പെട്ടതും, കൂടാതെ നിന്റെ ഔഷധം എന്താണോ അതും, അതെല്ലാം ഞങ്ങൾക്കു ജീവിക്കാൻ തരേണം.
പ്രാണഃ പ്രജാ അനു വസ്തേ പിതാ പുത്രമിവ പ്രിയമ് । പ്രാണോ ഹ സര്വസ്യേശ്വരോ യച്ച പ്രാണതി യച്ച ന
ശ്വാസം സന്തതിയെ പിന്തുടരുന്നു, അച്ഛൻ മകനെ സ്നേഹിക്കുന്നതുപോലെ. ശ്വാസം എല്ലാറ്റിനും യജമാനനാണ്—ശ്വാസമുള്ളതിലും ഇല്ലാത്തതിലും.
{൧൧} പ്രാണോ മൃത്യുഃ പ്രാണസ്തക്മാ പ്രാണം ദേവാ ഉപാസതേ । പ്രാണോ ഹ സത്യവാദിനമുത്തമേ ലോക ആ ദധത്
ശ്വാസം മരണമാണ്, രോഗവുമാണ്; ദേവന്മാർ ശ്വാസത്തെ ആരാധിക്കുന്നു. സത്യവാദിയെ ശ്വാസം ഉന്നത ലോകത്തിൽ എത്തിക്കുന്നു.
പ്രാണോ വിരാട്പ്രാണോ ദേഷ്ട്രീ പ്രാണം സര്വ ഉപാസതേ । പ്രാണോ ഹ സൂര്യശ്ചന്ദ്രമാഃ പ്രാണമാഹുഃ പ്രജാപതിമ്
ശ്വാസം രാജാവാണ്, വഴികാട്ടിയാണ്; എല്ലാവരും ശ്വാസത്തെ ആരാധിക്കുന്നു. ശ്വാസം സൂര്യനും ചന്ദ്രനുമാണ്, ശ്വാസം പ്രജാപതിയാണെന്ന് പറയുന്നു.
പ്രാണാപാനൌ വ്രീഹിയവാവനഡ്വാന് പ്രാണ ഉച്യതേ । യവേ ഹ പ്രാണ ആഹിതോഽപാനോ വ്രീഹിരുച്യതേ
ശ്വാസവും അപാനവും അരിയും യവവും എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. യവത്തിൽ ശ്വാസം നിലകൊള്ളുന്നു, അപാനം അരിയെന്നു പറയുന്നു.
ബ്രഹ്മചാരീഷ്ണംശ്ചരതി രോദസീ ഉഭേ തസ്മിന് ദേവാഃ സംമനസോ ഭവന്തി । സ ദാധാര പൃഥിവീം ദിവം ച സ ആചാര്യം തപസാ പിപര്തി
ബ്രഹ്മചാരിയും ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ അവനിൽ മനസ്സോടെ ഒന്നിക്കുന്നു. അവൻ ഭൂമിയും ആകാശവും താങ്ങുന്നു, തപസ്സിലൂടെ ഗുരുവിനെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മചാരിണം പിതരോ ദേവജനാഃ പൃഥഗ്ദേവാ അനുസംയന്തി സര്വേ । ഗന്ധര്വാ ഏനമന്വായന് ത്രയസ്ത്രിംശത്ത്രിശതാഃ ഷട്സഹസ്രാഃ സര്വാന്ത്സ ദേവാംസ്തപസാ പിപര്തി
പിതാക്കന്മാരും ദൈവങ്ങൾക്കും മറ്റും ദേവന്മാർക്കും ഓരോരുത്തരും ബ്രഹ്മചാരിയെ പിന്തുടരുന്നു. ഗന്ധർവ്വന്മാർ, മുപ്പത്തിമൂന്നു, ആറ് ആയിരം പേരെല്ലാം അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. അവൻ തപസ്സിലൂടെ ദേവന്മാരെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
ആചാര്യ ഉപനയമാനോ ബ്രഹ്മചാരിണം കൃണുതേ ഗര്ഭമന്തഃ । തം രാത്രീസ്തിസ്ര ഉദരേ ബിഭര്തി തം ജാതം ദ്രഷ്ടുമഭിസംയന്തി ദേവാഃ
ഗുരു ബ്രഹ്മചാരിയെ ഉപനയനം ചെയ്യുമ്പോൾ അവനെ ഗർഭത്തിൽ ഇടുന്നു. മൂന്നു രാത്രികൾ അവനെ ഉള്ളിൽ വഹിക്കുന്നു. അവൻ ജനിച്ചപ്പോൾ ദേവന്മാർ അവനെ കാണാൻ കൂടുന്നു.
ഇയം സമിത്പൃഥിവീ ദ്യൌര്ദ്വിതീയോതാന്തരിക്ഷം സമിധാ പൃണാതി । ബ്രഹ്മചാരീ സമിധാ മേഖലയാ ശ്രമേണ ലോകാംസ്തപസാ പിപര്തി
ഈ സമിതാണ് ഭൂമി, രണ്ടാമത്തേത് ആകാശം, അന്തരീക്ഷം സമിതുകൊണ്ട് നിറയുന്നു. ബ്രഹ്മചാരി സമിതും മേഖലയും പരിശ്രമവും കൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ തപസ്സിലൂടെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
പൂര്വോ ജാതോ ബ്രഹ്മണോ ബ്രഹ്മചാരീ ഘര്മം വസാനസ്തപസോദതിഷ്ഠത്। തസ്മാജ്ജാതം ബ്രാഹ്മണം ബ്രഹ്മ ജ്യേഷ്ഠം ദേവാശ്ച സര്വേ അമൃതേന സാകമ്
ബ്രഹ്മത്തിൽ നിന്നു ആദ്യം ജനിച്ച ബ്രഹ്മചാരി, വിശേഷ വസ്ത്രം ധരിച്ച് തപസ്സോടെ ഉയർന്നു. അവനിൽ നിന്നാണ് ബ്രാഹ്മണനും, പ്രഥമ ബ്രഹ്മയും, ദേവന്മാരും അമൃതത്തോടുകൂടി ജനിച്ചത്.
ബ്രഹ്മചാര്യേതി സമിധാ സമിദ്ധഃ കാര്ഷ്ണം വസാനോ ദീക്ഷിതോ ദീര്ഘശ്മശ്രുഃ । സ സദ്യ ഏതി പൂര്വസ്മാദുത്തരം സമുദ്രം ലോകാന്ത്സംഗൃഭ്യ മുഹുരാചരിക്രത്
ബ്രഹ്മചാരി സമിതിൽ അഗ്നി തെളിയിച്ച് കറുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച് ദീക്ഷിതനായി ദീർഘമായ മുടിയോടെ, ഉടനെ തന്നെ മുൻ സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് പിന്നത്തെ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ലോകങ്ങളെ പിടിച്ചു കൊണ്ടു പോകുന്നു.
ബ്രഹ്മചാരീ ജനയന് ബ്രഹ്മാപോ ലോകം പ്രജാപതിം പരമേഷ്ഠിനം വിരാജമ് । ഗര്ഭോ ഭൂത്വാമൃതസ്യ യോനാവിന്ദ്രോ ഹ ഭൂത്വാസുരാംസ്തതര്ഹ
ബ്രഹ്മചാരി ബ്രഹ്മവും ജലവും ലോകവും പ്രജാപതിയെയും പരമേശ്വരനെയും വിരാജിനെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അവൻ അമൃതത്തിന്റെ ഗർഭമായി, ഇന്ദ്രനായി, അസുരന്മാരെ ജയിച്ചു.
ആചാര്യസ്തതക്ഷ നഭസീ ഉഭേ ഇമേ ഉര്വീ ഗമ്ഭീരേ പൃഥിവീം ദിവം ച । തേ രക്ഷതി തപസാ ബ്രഹ്മചാരീ തസ്മിന് ദേവാഃ സംമനസോ ഭവന്തി
ഗുരു ഈ വിശാലവും ആഴമുള്ള ഭൂമിയും ആകാശവും രൂപപ്പെടുത്തി. ബ്രഹ്മചാരി തപസ്സിലൂടെ അവയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അവനിൽ ദേവന്മാർ മനസ്സോടെ ഒന്നിക്കുന്നു.
ഇമാം ഭൂമിം പൃഥിവീം ബ്രഹ്മചാരീ ഭിക്ഷാമാ ജഭാര പ്രഥമോ ദിവം ച । തേ കൃത്വാ സമിധാവുപാസ്തേ തയോരാര്പിതാ ഭുവനാനി വിശ്വാ
ഭിക്ഷയോടെ ബ്രഹ്മചാരി ആദ്യം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും കൈവശമാക്കി. അതിനുശേഷം സമിതുകൊണ്ട് ആരാധിക്കുന്നു. അവയിൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളും സ്ഥാപിതമാണ്.
അര്വാഗന്യഃ പരോ അന്യോ ദിവസ്പൃഷ്ഠാദ്ഗുഹാ നിധീ നിഹിതൌ ബ്രാഹ്മണസ്യ । തൌ രക്ഷതി തപസാ ബ്രഹ്മചാരീ തത്കേവലം കൃണുതേ ബ്രഹ്മ വിദ്വാന്
ഒന്ന് അടുത്തതും മറ്റൊന്ന് ദൂരത്തും, ആകാശത്തിലെ രഹസ്യമായ നിധികൾ ബ്രാഹ്മണനിൽ നിക്ഷേപിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മചാരി തപസ്സിലൂടെ അവയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മം അറിയുന്നവൻ അതിനെ മാത്രം സ്വന്തമാക്കുന്നു.
{൧൪} അര്വാഗന്യ ഇതോ അന്യഃ പൃഥിവ്യാ അഗ്നീ സമേതോ നഭസീ അന്തരേമേ । തയോഃ ശ്രയന്തേ രശ്മയോഽധി ദൃഢാസ്താന് ആ തിഷ്ഠതി തപസാ ബ്രഹ്മചാരീ
ഇവിടെ രണ്ട് അഗ്നികൾ ഉണ്ട്: ഒന്നു സമീപത്തുനിന്നും വരുന്നു, മറ്റൊന്ന് ഭൂമിയിൽ നിന്നുമാണ്, ആകാശത്തിന്റെ നടുവിൽ ഇവ ചേർന്നിരിക്കുന്നു. അവയുടെ ദൃഢമായ കിരണങ്ങൾ ഇവയിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മചാരിയും തന്റെ തപസ്സുകൊണ്ട് അവയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
അഭിക്രന്ദന് സ്തനയന്ന് അരുണഃ ശിതിങ്ഗോ ബൃഹച്ഛേപോഽനു ഭൂമൌ ജഭാര । ബ്രഹ്മചാരീ സിഞ്ചതി സാനൌ രേതഃ പൃഥിവ്യാം തേന ജീവന്തി പ്രദിശശ്ചതസ്രഃ
ഗർജിച്ച്, ഇടിമുഴക്കത്തോടെ, ചുവപ്പായി, വെള്ളയറ്റംകൊണ്ടു, ദീർഘമായ ജ്വാലകളോടെ അഗ്നി ഭൂമിയെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മചാരി ഉച്ചിയിൽ വിത്ത് ഒഴിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഭൂമിയിലെ നാലു ദിക്കുകളും ജീവിക്കുന്നു.
അഗ്നൌ സൂര്യേ ചന്ദ്രമസി മാതരിശ്വന് ബ്രഹ്മചാര്യപ്സു സമിധമാ ദധാതി । താസാമര്ചീംഷി പൃഥഗഭ്രേ ചരന്തി താസാമാജ്യം പുരുഷോ വര്ഷമാപഃ
അഗ്നിയിൽ, സൂര്യനിൽ, ചന്ദ്രനിൽ, വായുവിൽ ബ്രഹ്മചാരി വെള്ളത്തിൽ സമിദ് വെക്കുന്നു. അവയുടെ ജ്വാലകൾ വേറിട്ടു ചലിക്കുന്നു, തമ്മിൽ കലരുന്നു; അവയിൽ നിന്ന് മനുഷ്യന് നെയ്യും മഴയും വെള്ളവും ലഭിക്കുന്നു.
ആചാര്യോ മൃത്യുര്വരുണഃ സോമ ഓഷധയഃ പയഃ । ജീമൂതാ ആസന്ത്സത്വാനസ്തൈരിദം സ്വരാഭൃതമ്
ആചാര്യൻ തന്നെയാണ് മരണം, വരുണൻ, സോമൻ, ഔഷധികൾ, പാൽ; മേഘങ്ങൾ ജീവികൾ ആണ്. ഇവകൊണ്ടാണ് ഈ പ്രകാശം നിറഞ്ഞ ലോകം നിലനിൽക്കുന്നത്.