സംവത്സരോ രഥഃ പരിവത്സരോ രഥോപസ്ഥോ വിരാഡീഷാഗ്നീ രഥമുഖമ് । ഇന്ദ്രഃ സവ്യഷ്ഠാശ്ചന്ദ്രമാഃ സാരഥിഃ
വത്സരം രഥം, അര്ദ്ധവത്സരം രഥത്തിന്റെ ഇരിപ്പിടം, പ്രകാശമുള്ളവരാണ് രഥത്തിന്റെ മുന്നിലെ അഗ്നികള്. ഇന്ദ്രന് ഇടതുവശം, ചന്ദ്രന് സാരഥി.
ഇതോ ജയേതോ വി ജയ സം ജയ ജയ സ്വാഹാ । ഇമേ ജയന്തു പരാമീ ജയന്താം സ്വാഹൈഭ്യോ ദുരാഹാമീഭ്യഃ । നീലലോഹിതേനാമൂന് അഭ്യവതനോമി
ഇവിടെ നിന്നു ജയിക്കൂ, അതിജയിക്കൂ, ഒന്നാകൂ, വിജയിക്കൂ, സ്വാഹാ! ഇവര് ജയിക്കട്ടെ, എന്റെ ശത്രുക്കള് പരാജയപ്പെടട്ടെ, സ്വാഹാ! നീലചുവപ്പനായി അവരെ ഞാന് കീഴടക്കുന്നു.
കുതസ്തൌ ജാതൌ കതമഃ സോ അര്ധഃ കസ്മാല്ലോകാത്കതമസ്യാഃ പൃഥിവ്യാഃ । വത്സൌ വിരാജഃ സലിലാദുദൈതാം തൌ ത്വാ പൃഛാമി കതരേണ ദുഗ്ധാ
അവര് എവിടുനിന്നാണ് ജനിച്ചത്? ഏതാണ് ആ അര്ദ്ധം? ഏത് ലോകത്തില് നിന്നാണ്, ഭൂമിയുടെ ഏത് ഭാഗത്തില് നിന്നാണ്? വിരാജിന്റെ രണ്ടു കാളക്കുട്ടികള് ജലത്തില് നിന്നുയര്ന്നു; അവയെ ആരാണ് പാല്കൊടുത്തത് എന്ന് ഞാന് ചോദിക്കുന്നു.
യോ അക്രന്ദയത്സലിലം മഹിത്വാ യോനിം കൃത്വാ ത്രിഭുജം ശയാനഃ । വത്സഃ കാമദുഘോ വിരാജഃ സ ഗുഹാ ചക്രേ തന്വഃ പരാചൈഃ
ആ മഹത്വത്തോടെ ജലത്തെ നിലവിളിപ്പിച്ചവന്, ഗര്ഭം സൃഷ്ടിച്ച് മൂന്നു വളവുകളോടെ കിടന്നവന്— ആ മനസ്സിലുള്ളത് നല്കുന്ന കാളക്കുട്ടി വിരാജ്, അവന് തന്റെ രൂപങ്ങള് ഒളിപ്പിച്ചു.
യാനി ത്രീണി ബൃഹന്തി യേഷാം ചതുര്ഥം വിയുനക്തി വാചമ് । ബ്രഹ്മൈനദ്വിദ്യാത്തപസാ വിപശ്ചിദ്യസ്മിന്ന് ഏകം യുജ്യതേ യസ്മിന്ന് ഏകമ്
ആ മൂന്നു വലിയവരില് നാലാമന് വാക്ക് വിഭജിക്കുന്നു—വിദ്വാന് ഈ രഹസ്യം തപസ്സും ജ്ഞാനവും കൊണ്ട് അറിയണം; അതില് ഒന്നാണ് ചേര്ന്നിരിക്കുന്നത്, അതിലാണ് ഒന്നുള്ളത്.
ബൃഹതഃ പരി സാമാനി ഷഷ്ഠാത്പഞ്ചാധി നിര്മിതാ । ബൃഹദ്ബൃഹത്യാ നിര്മിതം കുതോഽധി ബൃഹതീ മിതാ
മഹതിന്റെ ചുറ്റും സാമഗാനങ്ങള് ആറില് അഞ്ചു മുകളില് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. വലിയത് വലിയതില് നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; വലിയ ഛന്ദസ്സിന്റെ അളവ് എവിടുനിന്നാണ്?
ബൃഹതീ പരി മാത്രായാ മാതുര്മാത്രാധി നിര്മിതാ । മായാ ഹ ജജ്ഞേ മായായാ മായായാ മാതലീ പരി
വലിയ ഛന്ദസ് അളവിന്റെ അളവിലാണ്, അമ്മയുടെ അളവിന് മുകളില് നിര്മ്മിച്ചിരിക്കുന്നു. മായയില് നിന്ന് മായ ജനിച്ചു; മായയുടെ ചുറ്റും മാതലി ഉണ്ട്.
വൈശ്വാനരസ്യ പ്രതിമോപരി ദ്യൌര്യാവദ്രോദസീ വിബബാധേ അഗ്നിഃ । തതഃ ഷഷ്ഠാദാമുതോ യന്തി സ്തോമാ ഉദിതോ യന്ത്യഭി ഷഷ്ഠമഹ്നഃ
വൈശ്വാനരന്റെ രൂപത്തില് ദ്യു ലോകം ഭൂമിയെയും അന്തരീക്ഷത്തെയും അമര്ത്തി; അഗ്നി അവയെ നിയന്ത്രിച്ചു. ആറാമതില് നിന്ന് സ്തോത്രങ്ങള് പുറപ്പെടുന്നു; ഉദിച്ചവ ആറാമത്തെ ദിവസത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
ഷട് ത്വാ പൃച്ഛാമ ഋഷയഃ കശ്യപേമേ ത്വം ഹി യുക്തം യുയുക്ഷേ യോഗ്യം ച । വിരാജമാഹുര്ബ്രഹ്മണഃ പിതരം താം നോ വി ധേഹി യതിധാ സഖിഭ്യഃ
ആറ് ചോദ്യങ്ങള് ഞങ്ങള് ചോദിക്കുന്നു, കശ്യപമുനിയേ, നീ യോഗ്യനാണ്, യോജിപ്പിക്കേണ്ടതെല്ലാം നീ യോജിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. വിരാജ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പിതാവാണെന്ന് പറയുന്നു; അതു ഞങ്ങള്ക്ക് സ്നേഹിതരായി പങ്കിടാന് അനുവദിക്കണം.
യാം പ്രച്യുതാമനു യജ്ഞാഃ പ്രച്യവന്ത ഉപതിഷ്ഠന്ത ഉപതിഷ്ഠമാനാമ് । യസ്യാ വ്രതേ പ്രസവേ യക്ഷമേജതി സാ വിരാഡൃഷയഃ പരമേ വ്യോമന്
അവള് വിട്ടുപോയാല് യാഗങ്ങള് അവളെ പിന്തുടരുന്നു, സമീപിക്കുന്നവളെ സമീപിക്കുന്നു; അവളുടെ വ്രതത്തിലും പ്രേരണയിലും യക്ഷന് ചലിക്കുന്നു—അവളാണ് പരമാകാശത്തിലെ വിരാജ്, ഋഷികള്.
അപ്രാണൈതി പ്രാണേന പ്രാണതീനാം വിരാട്സ്വരാജമഭ്യേതി പശ്ചാത്। വിശ്വം മൃശന്തീമഭിരൂപാം വിരാജം പശ്യന്തി ത്വേ ന ത്വേ പശ്യന്ത്യേനാമ്
ശ്വാസമില്ലാത്ത അവള് ശ്വാസമുള്ളവരുടെ ശ്വാസത്തോടൊപ്പം പോകുന്നു; വിരാജ്, ആധിപത്യവती, പിന്നെ വരുന്നു. എല്ലാം അവളെ പരിശോധിച്ച് മനോഹരമായ വിരാജിനെ കാണുന്നു—ചിലര് കാണുന്നു, ചിലര് കാണുന്നില്ല.
കോ വിരാജോ മിഥുനത്വം പ്ര വേദ ക ഋതൂന് ക ഉ കല്പമസ്യാഃ । ക്രമാന് കോ അസ്യാഃ കതിധാ വിദുഗ്ധാന് കോ അസ്യാ ധാമ കതിധാ വ്യുഷ്ടീഃ
വിരാജിന്റെ ഇരട്ടത്വം ആര് അറിയുന്നു? അവളുടെ ঋതുക്കള് ആര് അറിയുന്നു, അവളുടെ ക്രമം ആര് അറിയുന്നു? അവളുടെ ചുവടുകള് ആര് അറിയുന്നു, എത്ര പ്രാവശ്യം പാല്കൊടുത്തു എന്ന് ആര് അറിയുന്നു? അവളുടെ വാസസ്ഥലം ആര് അറിയുന്നു, എത്ര പ്രഭാതങ്ങള് അവള്ക്കുണ്ട് എന്ന് ആര് അറിയുന്നു?
{൨൨} ഇയമേവ സാ യാ പ്രഥമാ വ്യൌച്ഛദാസ്വിതരാസു ചരതി പ്രവിഷ്ടാ । മഹാന്തോ അസ്യാം മഹിമാനോ അന്തര്വധൂര്ജിഗായ നവഗജ്ജനിത്രീ
ഇവളാണ് അവളിൽ ആദ്യം ജനിച്ചവളും, മറ്റുള്ളവരിലേക്കു കടന്നു സഞ്ചരിക്കുന്നവളും. അവളിൽ വലിയ ശക്തികൾ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. നവതലമുറകളുടെ അമ്മയായ വധുവാണ് വിജയിച്ചവൾ.
ഛന്ദഃപക്ഷേ ഉഷസാ പേപിശാനേ സമാനം യോനിമനു സം ചരേതേ । സൂര്യപത്നീ സം ചരതഃ പ്രജാനതീ കേതുമതീ അജരേ ഭൂരിരേതസാ
ചന്ദ്രന്റെ വളർച്ചാകാലത്ത് ഉഷസ്സുകൾ ഒരുമിച്ച് തിളങ്ങി, ഒരേ ഗർഭത്തിലേക്ക് ചേർന്ന് സഞ്ചരിക്കുന്നു. സൂര്യന്റെ ഭാര്യയും, അറിവുള്ളവളും, ചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവളും, വൃദ്ധിയില്ലാത്തവളും, ധാന്യസമ്പന്നയുമാണ്.
ഋതസ്യ പന്ഥാമനു തിസ്ര ആഗുസ്ത്രയോ ഘര്മാ അനു രേത ആഗുഃ । പ്രജാമേകാ ജിന്വത്യൂര്ജമേകാ രാഷ്ട്രമേകാ രക്ഷതി ദേവയൂനാമ്
മൂന്ന് ദേവതകൾ സത്യത്തിന്റെ വഴിയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. മൂന്ന് ഉഷ്ണകാലങ്ങൾ വിത്തിനൊപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു. ഒരുത്തി സന്താനത്തെ നൽകുന്നു, മറ്റൊന്ന് ശക്തി നൽകുന്നു, മറ്റൊന്ന് ദേവതകളുടെ ലോകത്തെ കാക്കുന്നു.
അഗ്നീഷോമാവദധുര്യാ തുരീയാസീദ്യജ്ഞസ്യ പക്ഷാവൃഷയഃ കല്പയന്തഃ । ഗായത്രീം ത്രിഷ്ടുഭം ജഗതീമനുഷ്ടുഭം ബൃഹദര്കീം യജമാനായ സ്വരാഭരന്തീമ്
അഗ്നിയും സോമനും അവളെ നാലാമത്തെയായി സ്ഥാപിച്ചു, യാഗത്തിന്റെ ഇരുപക്ഷങ്ങളായി, കുതിരകളെ ഒരുക്കി. ഗായത്രീ, ത്രിഷ്ടുപ്, ജഗതീ, അനുഷ്ടുപ്, ബൃഹതീ—ഇവ യജമാനനു വേണ്ടി ശബ്ദം വഹിക്കുന്നു.
പഞ്ച വ്യുഷ്ടീരനു പഞ്ച ദോഹാ ഗാം പഞ്ചനാമ്നീമൃതവോഽനു പഞ്ച । പഞ്ച ദിശഃ പഞ്ചദശേന കൢപ്താസ്താ ഏകമൂര്ധ്നീരഭി ലോകമേകമ്
അഞ്ച് പ്രഭാതങ്ങൾ, അഞ്ച് പാൽകുടികൾ, അഞ്ചു പേരുള്ള പശു, അഞ്ചു ঋതുക്കൾ—ഇവയെല്ലാം അഞ്ചിനെ പിന്തുടരുന്നു. അഞ്ചു ദിശകൾ പതിനഞ്ചാമനോടെ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഒറ്റ തലയിൽ എല്ലാം ഒന്നിച്ചുള്ള ലോകം ചുറ്റുന്നു.
ഷഡ്ജാതാ ഭൂതാ പ്രഥമജാ ഋതസ്യ ഷഡു സാമാനി ഷഡഹം വഹന്തി । ഷഡ്യോഗം സീരമനു സാമസാമ ഷഡാാഹുര്ദ്യാവാപൃഥിവീഃ ഷഡുര്വീഃ
ആറ് ജീവികൾ സത്യത്തിന്റെ ആദിജന്മങ്ങളായി ജനിക്കുന്നു. ആറു സാമഗാനങ്ങൾ, ആറു ദിവസങ്ങൾ അവയെ വഹിക്കുന്നു. ആറു ബന്ധങ്ങളോടൊപ്പം സാമം സാമത്തിൽ ചേർന്ന് പോകുന്നു. ആകാശവും ഭൂമിയും ആറാണെന്ന്, ആറു വിശാലതകളാണെന്ന് പറയുന്നു.
ഷഡാഹുഃ ശീതാന് ഷഡു മാസ ഉഷ്ണാന് ഋതും നോ ബ്രൂത യതമോഽതിരിക്തഃ । സപ്ത സുപര്ണാഃ കവയോ നി ഷേദുഃ സപ്ത ഛന്ദാംസ്യനു സപ്ത ദീക്ഷാഃ
ആറ് തണുത്ത ঋതുക്കളും, ആറു ചൂടുള്ള മാസങ്ങളും ഉണ്ട് എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഏത് ঋതുവാണ് അധികം എന്നു ഞങ്ങൾക്ക് പറയൂ. ഏഴു ഹംസകൾ, ജ്ഞാനികൾ, അവിടെ ഇരുന്നു. ഏഴ് ഛന്ദസ്സുകൾ, അവയ്ക്ക് ശേഷം ഏഴ് ദീക്ഷകളും.
സപ്ത ഹോമാഃ സമിധോ ഹ സപ്ത മധൂനി സപ്ത ഋതവോ ഹ സപ്ത । സപ്താജ്യാനി പരി ഭൂതമായന് താഃ സപ്തഗൃധ്രാ ഇതി ശുശ്രുമാ വയമ്
ഏഴ് ഹോമങ്ങൾ, ഏഴ് സമിതുകൾ, ഏഴ് മധുരങ്ങൾ, ഏഴ് ঋതുക്കൾ. ഏഴ് നെയ്യുകൾ സകല ജീവികളെയും ചുറ്റിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ഏഴ് കഴുകൻപക്ഷികളാണെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിരിക്കുന്നു.
സപ്ത ഛന്ദാംസി ചതുരുത്തരാണ്യന്യോ അന്യസ്മിന്ന് അധ്യാര്പിതാനി । കഥം സ്തോമാഃ പ്രതി തിഷ്ഠന്തി തേഷു താനി സ്തോമേഷു കഥമാര്പിതാനി
ഏഴ് ഛന്ദസ്സുകൾ, ഓരോന്നിലും നാലു അധികം വീതം, ഒന്നിന് മീതെ മറ്റൊന്ന് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയിൽ സ്തോത്രങ്ങൾ എങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു? ആ സ്തോത്രങ്ങൾ അവയിൽ എങ്ങനെ ചേർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു?
കഥം ഗായത്രീ ത്രിവൃതം വ്യാപ കഥം ത്രിഷ്ടുപ്പഞ്ചദശേന കല്പതേ । ത്രയസ്ത്രിംശേന ജഗതീ കഥമനുഷ്ടുപ്കഥമേകവിംശഃ
ഗായത്രീ ഛന്ദസ്സ് എങ്ങനെ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായി വ്യാപിച്ചു? ത്രിഷ്ടുപ് എങ്ങനെ പതിനഞ്ചിനൊപ്പം ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു? ജഗതീ എങ്ങനെ മുപ്പത്തിമൂന്നിനൊപ്പം, അനുഷ്ടുപ് എങ്ങനെ, ഏകവിംശം എങ്ങനെ?
{൨൩} അഷ്ട ജാതാ ഭൂതാ പ്രഥമജാ ഋതസ്യാഷ്ടേന്ദ്രര്ത്വിജോ ദൈവ്യാ യേ । അഷ്ടയോനിരദിതിരഷ്ടപുത്രാഷ്ടമീം രാത്രിമഭി ഹവ്യമേതി
എട്ട് ജീവികൾ സത്യത്തിന്റെ ആദിജന്മങ്ങളായി ജനിക്കുന്നു. എട്ടു ദൈവിക പുരോഹിതർ ഇന്ദ്രനാണ്. എട്ടു ഗർഭങ്ങളുള്ളവളാണ് അദിതി, എട്ടു മക്കളുടെ അമ്മ. എട്ടാമത്തെ രാത്രി ഹവിയെ സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഇത്ഥം ശ്രേയോ മന്യമാനേദമാഗമം യുഷ്മാകം സഖ്യേ അഹമസ്മി ശേവാ । സമാനജന്മാ ക്രതുരസ്തി വഃ ശിവഃ സ വഃ സര്വാഃ സം ചരതി പ്രജാനന്
ഇങ്ങനെ, ഇതാണ് മികച്ചതെന്ന് കരുതി, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ എത്തി, സൗഹൃദം തേടി. നിങ്ങളുടെ മനസ്സിന് ഒരേ ജന്മമാണ്, ശുഭമായ മനസ്സാണ്. അവൻ അറിഞ്ഞ് നിങ്ങളിൽ എല്ലാവരിലും സഞ്ചരിക്കട്ടെ.
അഷ്ടേന്ദ്രസ്യ ഷഡ്യമസ്യ ഋഷീണാം സപ്ത സപ്തധാ । അപോ മനുഷ്യാന് ഓഷധീസ്താമു പഞ്ചാനു സേചിരേ
എട്ട് ഇന്ദ്രനു, ആറു യമനു, ഏഴ് ഋഷികൾക്കു, ഏഴ് വിഭാഗങ്ങളായി. വെള്ളം, മനുഷ്യർ, ഔഷധികൾ—ഈ അഞ്ചു അവയിൽ ഒഴിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
കേവലീന്ദ്രായ ദുദുഹേ ഹി ഗൃഷ്ടിര്വശം പീയൂഷം പ്രഥമം ദുഹാനാ । അഥാതര്പയച്ചതുരശ്ചതുര്ധാ ദേവാന് മനുഷ്യാനസുരാന് ഉത ഋഷീന്
പശു ആദ്യം ഇന്ദ്രനു മാത്രം പാൽ കൊടുത്തു, അതിൽ ആദ്യത്തെ പാനീയവും അമൃതവും. പിന്നെ അവൾ നാലുപേരെ, നാലു വിധത്തിൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി—ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, അസുരർ, ഋഷികൾ.
കോ നു ഗൌഃ ക ഏകഋഷിഃ കിമു ധാമ കാ ആശിഷഃ । യക്ഷം പൃഥിവ്യാമേകവൃദേകര്തുഃ കതമോ നു സഃ
ആരാണ് പശു? ആരാണ് ഏക ഋഷി? എന്താണ് ആ വാസസ്ഥലം? എന്താണ് ആ ആശംസകൾ? ഭൂമിയിൽ അത്ഭുതം എന്താണ്, ഏക രൂപം, ഏക കർത്താവ്—ആരാണ് അവൻ?
ഏകോ ഗൌരേക ഏകഋഷിരേകം ധാമൈകധാശിഷഃ । യക്ഷം പൃഥിവ്യാമേകവൃദേകര്തുര്നാതി രിച്യതേ
ഒന്നാണ് പശു, ഒന്നാണ് ഋഷി, ഒന്നാണ് വാസസ്ഥലം, ഒന്നാണ് ആശംസ. ഭൂമിയിലെ അത്ഭുതം, ഏകരൂപം, ഏകകർത്താവിനെ മറികടക്കാൻ കഴിയില്ല.
വിരാഡ്വാ ഇദമഗ്ര ആസീത്തസ്യാ ജാതായാഃ സര്വമബിഭേദിയമേവേദം ഭവിഷ്യതീതി
ആദ്യത്തിൽ വിരാട് മാത്രമായിരുന്നു. അവൾ ജനിച്ചപ്പോൾ, എല്ലാം വിഭജിച്ചു—'ഇതെല്ലാം ഭാവിക്കും' എന്ന് വിചാരിച്ച്.
സോദക്രാമത്സാ ഗാര്ഹപത്യേ ന്യക്രാമത്। ഗൃഹമേധീ ഗൃഹപതിര്ഭവതി യ ഏവം വേദ
അവൾ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ഗാർഹപത്യാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ ഗൃഹസ്ഥനായി, ഗൃഹപതിയായിത്തീരും.