ഒരു കാലത്ത്, പശു മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തിൽ അത്യന്തം പ്രധാനമായിരുന്ന കാലഘട്ടം. ഒട്ടുമിക്ക സമ്പത്തും സന്താനവും പശുവിന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ ലഭിക്കുന്നതാണെന്ന് വിശ്വാസം നിലനിന്നിരുന്നു. ഒരു പുരുഷന്ക്ക് സന്താനവും ധനവും കുറവാണെങ്കിൽ, അതിന്റെ കാരണം പശുവിന്റെ ദോഷം ആണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ബ്രാഹ്മണർ ചോദിച്ചാൽ പോലും, അത്തരത്തിൽ പശു അവന് പ്രിയങ്കരയാവില്ല. മനുഷ്യർ അവരുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിവർത്താൻ അഗ്നിക്കും സോമയ്ക്കും, മിത്രനും വരുണനും വേണ്ടി ബ്രാഹ്മണരോട് അപേക്ഷിക്കുന്നു. അവരിൽ, ധാനം ചെയ്യുന്നവനാണ് സഫലനാകുന്നത്. എന്നാൽ, പശുക്കളുടെ ഉടമസ്ഥൻ ഈ മന്ത്രം കേൾക്കാതെ, പശുക്കളോടൊപ്പം അലയുന്നവനായി തുടരട്ടെ; മന്ത്രം കേട്ടശേഷം, അവൻ വീട്ടിൽ താമസിക്കരുത്. ഈ മന്ത്രം കേട്ടിട്ടും പശുക്കളോടൊപ്പം അലയുന്നവനെ ദേവതകൾ വിളിച്ച്, അവന്റെ ആയുഷും സമ്പത്തും എടുത്തു കൊണ്ടുപോകും. പശു പലവിധത്തിൽ അലയുന്നവളാണ്; ദേവന്മാർക്കായി സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്ന അത്യന്തം വിലയേറിയ ധനം അവളാണ്. ഉടമ അവളെ കൊല്ലാൻ ഉദ്ദേശിക്കുമ്പോൾ, പശു തന്റെ സ്വരൂപങ്ങൾ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. അപ്പോൾ അവൾ ബ്രാഹ്മണരിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം തേടുന്നു. ഉടമ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച് തീരുമാനമെടുക്കുമ്പോൾ, അവൻ ആ ദേവിയെ പ്രാപിക്കുന്നു; അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണർ അവളോട് അപേക്ഷിക്കാൻ എത്തുന്നു. പിതൃകർമ്മങ്ങൾ, ദേവതാർച്ചന, ധാനങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെക്ഷത്രിയൻ ശക്തിയിലേക്കെത്തുന്നു; എന്നാൽ അമ്മയുടെ ശാപം അവനിൽ ബാധിക്കില്ല. പശു ക്ഷത്രിയന്റെ അമ്മയാണ്; അതിനാൽ അവൾ ആദ്യം ജനിക്കുന്നു. അവളിൽ നിന്ന് ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകിയതൊന്നും നിഷേധിക്കരുത് എന്നതാണ് ഉപദേശം. നെയ് എടുത്ത് അഗ്നിക്കു ഹോമം ചെയ്യുന്നതുപോലെ, ബ്രാഹ്മണർക്കു പശു നൽകിയാൽ അഗ്നികൾ അവളെ സ്വീകരിക്കുന്നു. യജ്ഞത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്ന അപ്പപ്പോലെയാണ് പശു; ഈ ലോകത്തിൽ നല്ല പാൽ നൽകുന്നവളായി അവൾ നിലകൊള്ളുന്നു; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും അവൾ നല്കുന്നു. യമലോകത്തും പശു എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നു; എന്നാൽ അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ നിഷേധിച്ചാൽ, അവനു നരകലോകം ഉറപ്പാണ്. ഉടമ അവളെ അകറ്റിയാൽ, പശു കോപത്തോടെ അലയുന്നു; 'എന്നെ അകറ്റുന്നവൻ മരണപാശത്തിൽ കുടുങ്ങട്ടെ' എന്ന് അവൾ മനസ്സിൽ ആലോചിക്കുന്നു. പശുവിനെ അകറ്റി, കൊല്ലുകയോ പാചകം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നവനിൽ, ബൃഹസ്പതി അവന്റെ പുത്രന്മാരെയും പൗത്രന്മാരെയും അപേക്ഷിക്കും. പശുവിന്റെ ശക്തി അത്യധികമാണ്; പശുക്കളിൽ അവൾ സത്യസന്ധയായ പശുവാണ്. അതുകൊണ്ടാണ്, ഉടമയ്ക്ക് വിഷം പോലെയുള്ള ദോഷം പശുവിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്നത്. ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകിയതാണു പശുക്കൾക്ക് പ്രിയമായത്; ദേവതകൾക്കുള്ള അർപ്പണമാണ് പശുവിന് പ്രിയം. ദേവന്മാർ യജ്ഞത്തിൽ നിന്നുയർന്ന പശുക്കളെ ഒരുക്കി; നാരദൻ അവയിൽ നിന്നു ഭയങ്കരമായ ഉണക്ക് തയ്യാറാക്കി. പശു ഉപഭോഗ്യമായോ അല്ലയോ എന്ന് ദേവതകൾ ആലോചിച്ചപ്പോൾ, നാരദൻ പറഞ്ഞു: 'പശുക്കളിൽ ഏറ്റവും ഉപഭോഗ്യമായവളാണ് ഇവൾ.' മനുഷ്യരിൽ ജനിച്ച എത്ര പശുക്കളെ നീ അറിയുന്നു, നാരദേ? അവയിൽ ഏതാണ് ബ്രാഹ്മണല്ലാത്തവർ ഭക്ഷിക്കരുത് എന്ന് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു. ഉണക്കുള്ള പശുവും, സാരഥിയുടെ പശുവും—ഇവയെ ബ്രാഹ്മണല്ലാത്തവർ ഭക്ഷിക്കരുത്; ആഗ്രഹം സഫലമാകണമെങ്കിൽ. നാരദേ, പശുവിന്റെ കർമം അറിയുന്നവനേ, നമസ്കാരം; ഇവയിൽ ഏതാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായത്, അതു നൽകി ഒരുത്തൻ നശിച്ചുപോകുമോ? ഉണക്കുള്ള പശുവും, സാരഥിയുടെ പശുവും—ഇവയെ ബ്രാഹ്മണല്ലാത്തവർ ഭക്ഷിക്കരുത്; ആഗ്രഹം സഫലമാകണമെങ്കിൽ. മൂന്ന് വിധത്തിലെ പശുക്കളുണ്ട്: ഉണക്കുള്ളത്, സാരഥിയുടെത്, സാധാരണ പശു—ഇവയെ ബ്രാഹ്മണർക്കു നൽകണം; അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രജാപതിയുടെ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് അവൻ ഒഴിവാക്കപ്പെടുന്നില്ല. ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഇതാണ് നിങ്ങളുടെ ഹോമം എന്ന് മനസ്സിൽ കരുതണം; അവർ പശുവിനായി ചോദിച്ചാൽ, വീട്ടിൽ ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായതിനെ നൽകണം. ദേവന്മാർ സമ്പന്നമായ പശുവിനെ ചുറ്റിനിൽക്കി, നമ്മെ അവളെ നൽകാതെ തടഞ്ഞു; ഈ സ്തുതികളാൽ അവർ അവളെ കീഴടക്കി, എന്നാൽ കീഴടക്കിയവൻ അവളെ സ്വന്തമാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഇന്ദ്രനോട് അപേക്ഷിച്ചിട്ടും, കീഴടക്കിയവൻ സമ്പന്നമായ പശുവിനെ സ്വന്തമാക്കാൻ സാധിച്ചില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ദേവന്മാർ അവനെ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിവാക്കി, പിന്നീടുള്ളവരിൽ നിന്നു ഞാൻ തന്നെ വിട്ടുപോയി. സമ്പന്നമായ പശുവിന്റെ ദാനത്തിനായി മായികമായി സംസാരിക്കുന്നവരെ, ഇന്ദ്രന്റെ കോപം വലയുപോലെ പിടിച്ചെടുക്കും. 'പാലകന്റെ പശു നൽകരുത്, അവനെ അകറ്റൂ' എന്ന് പറയുന്നവരെ, രുദ്രന്റെ ആയുധങ്ങൾ അവരുടെ അജ്ഞാനത്തിൽ ചുറ്റിനിൽക്കും. സമ്പന്നമായ പശുവിനെ, അർപ്പിച്ചതോ അല്ലയോ, പാചകം ചെയ്യുകയോ താനേ ഭക്ഷിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ, ദേവന്മാരെയും പുരോഹിതന്മാരെയും യജ്ഞക്കാരെയും അവരുടെ ലോകങ്ങളിൽ നിന്നു പുറത്താക്കുന്നു. പശു കഠിനമായ പരിശ്രമത്തിലും തപസ്സിലും നിന്നു സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവളാണ്; ബ്രഹ്മണാൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടവളാണ്; ജ്ഞാനത്തിൽ അവൾ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു. സത്യത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടവളും, തേജസ്സിൽ പൊതിഞ്ഞവളും, മഹിമയിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളും ആകുന്നു. സ്വയംഭരണത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവളും, വിശ്വാസത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളും, ദീക്ഷയിൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവളും, യജ്ഞത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടവളും ലോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമാണ്. ബ്രഹ്മം അവളുടെ മാർഗ്ഗവും, ബ്രാഹ്മണൻ അവളുടെ ഉടമയും ആണ്. ഒരു ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മപശുവിനെ എടുത്താൽ, ആ വ്യക്തി ക്ഷത്രിയനെ ജയിക്കുന്നു; എന്നാൽ സത്യം അവനെ വിട്ടുപോകും, ശക്തിയും ധർമ്മവും ഐശ്വര്യവും അകലും. ശക്തി, തേജസ്, വീര്യം, ബലം, വാക്ബലം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ഐശ്വര്യം, ധർമ്മം—ബ്രഹ്മം, ഭരണാധികാരം, രാജ്യം, ജനങ്ങൾ, പ്രസാദം, പ്രശസ്തി, കാന്തി, സമ്പത്ത്—ജീവൻ, രൂപം, പേര്, കീരതി, ശ്വാസം, ഉച്ച്വാസം, കാഴ്ച, ശ്രവണം—പാൽ, രുചി, ആഹാരം, ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, സത്യം, യാഥാർത്ഥ്യം, കർമ്മങ്ങൾ, ദാനം, സന്താനം, പശുക്കൾ—ഇവയെല്ലാം ബ്രഹ്മപശുവിനെ ബ്രാഹ്മണനിൽ നിന്ന് എടുത്ത് ക്ഷത്രിയനെ ജയിക്കുന്നവനെ വിട്ടുപോകും. ഇങ്ങനെ, പശുവിന്റെ മഹത്വവും, അവളെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതിന്റെ അനിവാര്യതയും, ബ്രാഹ്മണർക്കുള്ള പശുദാനത്തിന്റെ ഗൗരവവും, അവളെ അപമാനിച്ചാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ദോഷഫലങ്ങളും, ഈ പ്രാചീന മന്ത്രങ്ങളിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.