ഒരു ദിവ്യമായ രഥം പോലെ വര്ഷം മുന്നോട്ടുപോകുന്നു; ആ വര്ഷം തന്നെയാണ് രഥം, അതിന്റെ ഇരിപ്പിടം അര്ദ്ധവര്ഷം, മുന്നില് ജ്വലിക്കുന്നവരാണ് ദേവതകള്. ഇടത് വശത്ത് ഇന്ദ്രനും, രഥത്തിനു കുതിരയിടുന്നവനായി ചന്ദ്രനും. ഈ ദിവ്യരഥത്തില് നിന്നു വിജയത്തെയും ഐക്യത്തെയും നേടുവാനാണ് ആഹ്വാനം—എന്റെ ശത്രുക്കള് ജയിക്കപ്പെടട്ടെ, നീല-ചുവപ്പു നിറമുള്ളവളാല് ഞാന് അവരെ കീഴടക്കുന്നു. ഇവിടുത്തെ ഏറ്റവും ആധാരമായ ഇരട്ട ജനനത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിക്കപ്പെടുന്നു: അവ രണ്ടും എവിടെ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്? ആ അര്ദ്ധം ഏതാണ്? ഏതു ലോകം, ഏതു ഭൂഖണ്ഡം? വിരാജിന്റെ രണ്ട് കാളക്കുട്ടികള് ജലത്തില് നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്; അവയെ ആരാണ് ദോഹിച്ചത് എന്ന് അന്വേഷിക്കുന്നു. ജലങ്ങളെ മഹത്വത്തോടെ ഉണർത്തിയവൻ, ഗർഭം സൃഷ്ടിച്ച് മൂന്നു വളവുകളിൽ വിശ്രമിച്ചവൻ—ആ ആശാപൂർണമായ കാളകുട്ടി, വിരാജ്, തന്റെ രൂപങ്ങൾ മറച്ചു വെച്ചു. മൂന്ന് മഹത്തായവരുണ്ട്, നാലാമൻ വാക്കിനെ വിഭജിക്കുന്നു; ഈ രഹസ്യങ്ങൾ തപസ്സും വിജ്ഞാനവും ഉള്ളവൻ അറിഞ്ഞിരിക്കണം—അതിൽ ഒന്നാണ് യോജിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ആ മഹത്തായവനെ ചുറ്റി സാമഗാനങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ആറാമത്തിനെ മുകളിൽ അഞ്ചു. മഹത്വം മറ്റൊന്നിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടായത്; എന്നാൽ ആ മഹത്തായ ഛന്ദസ്സ് എവിടെ നിന്നാണ് അളക്കപ്പെടുന്നത്? മഹത്തായ ഛന്ദസ്സ് അളവിനാൽ അളക്കപ്പെടുന്നു, അതും മാതാവിന്റെ അളവിനുപുറമേ. മായയിൽ നിന്ന് മറ്റൊരു മായ ജനിക്കുന്നു; മായയുടെ ചുറ്റും മാതലി നിലകൊള്ളുന്നു. വൈശ്വാനരന്റെ രൂപത്തിൽ, സ്വർഗ്ഗം ഭൂലോകത്തെയും പരലോകത്തെയും അമർത്തി; അഗ്നി അവയെ നിയന്ത്രിച്ചു. ആറാമത്തിലാണ് രചനകൾ തുടങ്ങുന്നത്; അവ ഉയർന്നുപോവുന്നത് ആറാം ദിവസത്തേക്കാണ്. ആറ് ചോദ്യങ്ങൾ കശ്യപമഹർഷിയെ ചോദിക്കുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹം യോജിപ്പിക്കേണ്ടതെല്ലാം യോജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. വിരാജ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ പിതാവാണെന്ന് പറയുന്നു; ആ പങ്ക് ഞങ്ങൾക്കായി പങ്കിടാൻ അനുവദിക്കണം. യജ്ഞം കഴിഞ്ഞാൽ ദേവതകൾ പിന്തുടരുന്ന, സമീപിക്കപ്പെടുന്നവളെ സമീപിച്ച്, യക്ഷൻ ആലോചനയാൽ ചലിക്കുന്നു—അവളാണ് വിരാജ്, പരമാകാശത്തിലെ ഋഷികൾ. ശ്വാസമില്ലാത്ത അവൾ, ശ്വാസമുള്ളവരുടെ ശ്വാസത്തോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്നു; വിരാജ്, സാർവ്വഭൗമിയായ അവൾ, പിന്തുടരുന്നു. എല്ലാവരും അവളെ പരിശോധിച്ച് ആ മനോഹരമായ വിരാജിനെ കാണുന്നു—ചിലർക്കു കാണാൻ സാധിക്കുന്നു, ചിലർക്കു സാധിക്കാറില്ല. വിരാജിന്റെ ഇരട്ടത്ത്വം ആരാണ് അറിയുന്നത്? അവളുടെ കാലങ്ങൾ, ക്രമം, ചുവടുകൾ, എത്ര തവണ ദോഹിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന്, അവളുടെ വാസസ്ഥലം, എത്ര ഉഷസ്സുകൾ അവള്ക്കുണ്ടെന്ന് ആരാണ് അറിയുന്നത്? ഇവരാണ് ആദ്യം, മറ്റുള്ളവരിൽ പ്രവേശിച്ച് സഞ്ചരിക്കുന്നവൾ; അവളുടെ ഉള്ളിൽ മഹത്തായ ശക്തികൾ. നവതരം സന്തതികളുടെ മാതാവായ വധൂ, വിജയിച്ചിരിക്കുന്നു. ചന്ദ്രന്റെ വളർച്ചക്കാലത്ത് ഉഷസ്സുകൾ പ്രകാശിക്കുന്നു, ഒറ്റ ഗർഭത്തിലേക്ക് ചേർന്ന് സഞ്ചരിക്കുന്നു; സൂര്യന്റെ ഭാര്യയും അവരോടൊപ്പം, ചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, വൃദ്ധിയില്ലാത്തവളായി, ധാന്യസമ്പന്നയായി. സത്യത്തിന്റെ പഥത്തിൽ മൂന്നു വന്നിരിക്കുന്നു; മൂന്നു ഉഷ്ണകാലങ്ങൾ വിത്തിനൊപ്പം; ഒരുത്തി സന്തതിയെ നൽകുന്നു, മറ്റൊന്ന് ശക്തി, മറ്റൊന്ന് ദേവതാരാജ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. അഗ്നിയും സോമയും അവളെ നാലാമത്തായി സ്ഥാപിച്ചു, യജ്ഞത്തിന്റെ രണ്ട് ചിറകുകളായി, അശ്വങ്ങളെ ക്രമീകരിച്ചു; ഗായത്രീ, ത്രിഷ്ടുപ്, ജഗതീ, അനുഷ്ടുപ്, ബൃഹതീ—ഈ ഛന്ദസ്സുകൾ യജമാനന്റെ ശബ്ദഭാരം വഹിക്കുന്നു. അഞ്ച് ഉഷസ്സുകൾ, അഞ്ചു ദോഹനങ്ങൾ, അഞ്ചു പേരുള്ള പശു, അഞ്ചു ঋതുക്കൾ; ദിശകളും പതിനഞ്ചാമത്തോടൊപ്പം ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എല്ലാം ഒരു തലയിൽ, ഒരേ ലോകത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി. ആറു ജീവികൾ സത്യത്തിന്റെ ആദ്യജാതർ; ആറു സാമങ്ങൾ, ആറു ദിവസങ്ങൾ അവയെ വഹിക്കുന്നു; ആ ആറു ബന്ധത്തിന്റെ പാതയിൽ സാമങ്ങൾ; സ്വർഗ്ഗവും ഭൂമിയും ആറാണെന്ന്, ആകാശവും ആറാണെന്ന് പറയുന്നു. ആറ് ശീതകാലങ്ങൾ, ആറ് ഉഷ്ണമാസങ്ങൾ; ഏതാണ് അധികം എന്ന് ഋതുവിനോട് ചോദിക്കുന്നു. ഏഴ് ഹംസങ്ങൾ, മഹർഷികൾ, ഏഴ് ഛന്ദസ്സുകൾ, അവയ്ക്ക് ശേഷം ഏഴ് ദീക്ഷകൾ. ഏഴ് ഹോമങ്ങൾ, ഏഴ് സമിധുകൾ, ഏഴ് മധുരങ്ങൾ, ഏഴ് ঋതുക്കൾ; clarified butter എന്ന ഘൃതം ഏഴായി ജീവിയെ ചുറ്റുന്നു—ഇവയാണ് ഏഴ് ഗിധങ്ങൾ എന്ന് കേട്ടിരിക്കുന്നു. ഏഴ് ഛന്ദസ്സുകൾ, ഓരോന്നിനും നാലിന്റെ കൂട്ടം, ഒന്നിനുമേൽ മറ്റൊന്ന് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവയിൽ ഘോഷങ്ങൾ എങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നു, അവ ഘോഷങ്ങൾ എങ്ങനെ സ്തോമങ്ങളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു? ഗായത്രീ ഛന്ദസ്സ് എങ്ങനെ മൂന്നു ഭാഗമായാണ് വ്യാപിച്ചത്? ത്രിഷ്ടുപ് എങ്ങനെ പതിനഞ്ചിനൊപ്പം ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു? ജഗതീ എങ്ങനെ ഇരുപത്തിമൂന്നിനൊപ്പം, അനുഷ്ടുപ്, എകവിംശ എങ്ങനെ? എട്ടു ജീവികൾ സത്യത്തിന്റെ ആദ്യജാതർ; എട്ടു ദൈവിക പുരോഹിതർ ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി; അദിതിയാണ് എട്ടു ഗർഭം, എട്ടു പുത്രന്മാരുടെ മാതാവ്; എട്ടാം രാത്രിയിൽ ഹോമം സ്വീകരിക്കുന്നു. ഈ മാർഗ്ഗം ഉത്തമം എന്ന് കരുതിയാണ് ഞാൻ നിങ്ങളുടെ സംഗമത്തിലേക്ക് വന്നത്, സൗഹൃദം തേടിയുള്ള യാത്ര. നിങ്ങളുടെ മനസ്സ് ഏകജന്മമാണു, ഉത്തമമായ തീരുമാനമാണ്; അതറിയുന്നവൻ നിങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കട്ടെ. ഇന്ദ്രനു വേണ്ടി എട്ട്, യമനു വേണ്ടി ആറു, ഋഷികൾക്കായി ഏഴ്, ഏഴ് തവണ; ജലം, മനുഷ്യർ, ഔഷധികൾ—ഈ അഞ്ചു അവയിൽ ചൊരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പശു ആദ്യം ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി മാത്രം ദോഹിക്കപ്പെട്ടു, മധുരമായ സാരം; പിന്നെ നാലുപേരെ നാലു വിധത്തിൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി—ദേവതകൾ, മനുഷ്യർ, അസുരർ, ഋഷികൾ. പശുവാർ? ആരാണ് ഒരേ ഋഷി? വാസസ്ഥലം ഏത്? ആഗ്രഹങ്ങൾ ഏത്? ഭൂമിയിലെ അത്ഭുതം, ഏകരൂപം, ഒരേ കർമ്മം—ആരാണ് അവൻ? ഒന്ന് പശു, ഒന്ന് ഋഷി, ഒന്ന് വാസസ്ഥലം, ഒന്ന് ആഗ്രഹം; ഭൂമിയിലെ അത്ഭുതം, ഏകരൂപം, ഒരേ കർമ്മം, അതിനെ മറികടക്കാനാവില്ല. ആദിയിൽ വിരാജ് മാത്രം നിലകൊണ്ടിരുന്നു; അവൾ ജനിച്ചപ്പോൾ എല്ലാം വിഭജിച്ചു, 'ഇതെല്ലാം ഭവിക്കും' എന്ന് ചിന്തിച്ചു. അവൾ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ഗാർഹപത്യാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഇതറിയുന്നവൻ ഗൃഹസ്ഥനായി, ഗൃഹനാഥനായി. പിന്നെ അവൾ ആഹവനീയാഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഇതറിയുന്നവന്റെ ആഹ്വാനത്തിലേക്ക് ദേവതകൾ വരുന്നു, അവൻ ദേവതകൾക്ക് പ്രിയനാകുന്നു. അവൾ ദക്ഷിണാഗ്നിയിലും പ്രവേശിച്ചു; ഇതറിയുന്നവനു ദക്ഷിണയുക്തമായ ഹോമം ലഭിക്കുന്നു, അത്രയും അതിഥിസന്മാനത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു. അവൾ സഭയിലേക്കും പ്രവേശിച്ചു; ഇതറിയുന്നവനിലേക്ക് സഭ വരുന്നു, അവൻ സഭയിലെ പ്രഥമനാകുന്നു. അവൾ സമിതിയിലേക്കും പ്രവേശിച്ചു; ഇതറിയുന്നവനിലേക്ക് സമിതി വരുന്നു, അവൻ സമിതിയിലെ പ്രധാനനാകുന്നു. അവൾ പരിഷദിലേക്കും പ്രവേശിച്ചു; ഇതറിയുന്നവനിലേക്ക് പരിഷത്ത് വരുന്നു, അവൻ പരിഷത്തിലെ പ്രഥമനാകുന്നു. അവൾ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി, ആകാശമധ്യേ നാലു വിധത്തിൽ നിലകൊണ്ടു. ദേവതകളും മനുഷ്യരും അവളോട് പറഞ്ഞു: 'നമുക്ക് നിലനിൽക്കാൻ അവൾ മാത്രമാണ് അറിയുന്നത്; അവളെ വിളിക്കാം.' അവർ അവളെ വിളിച്ചു: 'വരിക, അന്നേ! വരിക, സ്വരൂപിണിയേ! വരിക, സുന്ദരവാകിനിയേ! വരിക, പുഷ്ടിയേ!' അവളിൽ ഇന്ദ്രൻ കാളക്കുട്ടിയായിത്തീർന്നു, ഗായത്രീയുച്ഛാരിച്ച് സഞ്ചരിച്ചു, ചിതറാതെ. ഇങ്ങനെ വേദമന്ത്രങ്ങളുടെ മഹത്തായ രഹസ്യങ്ങൾ, സൃഷ്ടിയുടെയും യജ്ഞത്തിന്റെയും അർത്ഥവും, വിരാജ് എന്ന ദിവ്യശക്തിയുടെ പ്രഭാവവും, ഈ കഥയിലൂടെ തെളിയുന്നു.