પ્રોષ્ઠેશયાસ્તલ્પેશયા નારીર્યા વહ્યશીવરીઃ । સ્ત્રિયો યાઃ પુણ્યગન્ધયસ્તાઃ સર્વાઃ સ્વાપયામસિ
જે સ્ત્રીઓ જમીન પર, પથારી પર, લઈ જવાની હોય, કે સુગંધવાળી હોય, એ બધાને અમે ઊંઘમાં મૂકી દઈએ છીએ.
એજદેજદજગ્રભં ચક્ષુઃ પ્રાણમજગ્રભમ્ । અઙ્ગાન્યજગ્રભં સર્વા રાત્રીણામતિશર્વરે
ચાલતું, અચાલ, આંખ અને શ્વાસની પકડ, બધા અંગોની પકડ—હું બધાં રાતોને, હે ઘોર અંધકાર, પાર કરી જાઉં છું.
ય આસ્તે યશ્ચરતિ યશ્ચ તિષ્ઠન્ વિપશ્યતિ । તેષાં સં દધ્મો અક્ષીણિ યથેદં હર્મ્યં તથા
જે બેઠા છે, જે ચાલે છે, જે ઊભા રહીને જુએ છે—એ બધાની આંખો અમે બંધ કરી દઈએ છીએ, જેમ આ ઘર બંધ છે.
સ્વપ્તુ માતા સ્વપ્તુ પિતા સ્વપ્તુ શ્વા સ્વપ્તુ વિશ્પતિઃ । સ્વપન્ત્વસ્યૈ જ્ઞાતયઃ સ્વપ્ત્વયમભિતો જનઃ
માતા ઊંઘે, પિતા ઊંઘે, કૂતરો ઊંઘે, ઘરમાલિક ઊંઘે; એના સગાં ઊંઘે, આસપાસના બધા લોકો ઊંઘે.
સ્વપ્ન સ્વપ્નાભિકરણેન સર્વં નિ સ્વાપયા જનમ્ । ઓત્સૂર્યમન્યાન્ત્સ્વાપયાવ્યુષં જાગૃતાદહમિન્દ્ર ઇવારિષ્ટો અક્ષિતઃ
હે ઊંઘ, તારી ઊંઘ લાવનારી શક્તિથી બધા લોકોને ઊંઘમાં મૂકી દે; બીજાને સૂર્ય તરફ ઊંઘમાં મૂકી દે, મને જાગૃત રાખ, હે ઇન્દ્રની જેમ અખંડ અને અશક્ત.
બ્રાહ્મણો જજ્ઞે પ્રથમો દશશીર્ષો દશાસ્યઃ । સ સોમં પ્રથમઃ પપૌ સ ચકારારસં વિષમ્
બ્રાહ્મણ સૌપ્રથમ જન્મ્યો, દસ માથા અને દસ ચહેરાવાળો; એ સૌપ્રથમ સોમ પીધો, એ જ સ્વાદ વિના ઝેર બનાવ્યું.
યાવતી દ્યાવાપૃથિવી વરિમ્ણા યાવત્સપ્ત સિન્ધવો વિતષ્ઠિરે । વાચં વિષસ્ય દૂષણીં તામિતો નિરવાદિષમ્
જ્યાં સુધી આકાશ અને ધરતી ફેલાયેલી છે, જ્યાં સુધી સાત નદીઓ વહે છે—એ ઝેરને દૂષિત કરનારી વાણી અહીંથી બોલી છે.
સુપર્ણસ્ત્વા ગરુત્માન્ વિષ પ્રથમમાવયત્। નામીમદો નારૂરુપ ઉતાસ્મા અભવઃ પિતુઃ
સુપરિણ, ગરુડધારી, એ સૌપ્રથમ તને, હે ઝેર, લઈ ગયો; તું ન તો મોઢામાં પહોંચ્યો, ન અંગમાં, અને પિતામાં પણ ભળ્યો નહીં.
યસ્ત આસ્યત્પઞ્ચાઙ્ગુરિર્વક્રાચ્ચિદધિ ધન્વનઃ । અપસ્કમ્ભસ્ય શલ્યાન્ નિરવોચમહં વિષમ્
જે ધનુષથી વાંકું બેઠો છે અને પાંચ આંગળીઓ ધરાવે છે—એના કાંટામાં રહેલું ઝેર હું બોલી કાઢું છું.
શલ્યાદ્વિષં નિરવોચં પ્રાઞ્જનાદુત પર્ણધેઃ । અપાષ્ઠાચ્છૃઙ્ગાત્કુલ્મલાન્ નિરવોચમહં વિષમ્
કાંટામાં રહેલું ઝેર, વાંસ અને પાંદડામાં રહેલું ઝેર, હાડકાં, શિંગા અને ગાંઠમાંથી રહેલું ઝેર હું બોલી કાઢું છું.
અરસસ્ત ઇષો શલ્યોઽથો તે અરસં વિષમ્ । ઉતારસસ્ય વૃક્ષસ્ય ધનુષ્ટે અરસારસમ્
તીર પણ રસ વગરનું છે, કાંટો પણ રસ વગરનો છે, અને તારો ઝેર પણ રસ વગરનું છે; રસ વગરના વૃક્ષનું ધનુષ્ય પણ રસ વગરનું જ છે.
યે અપીષન્ યે અદિહન્ ય આસ્યન્ યે અવાસૃજન્ । સર્વે તે વધ્રયઃ કૃતા વધ્રિર્વિષગિરિઃ કૃતઃ
જે લોકોએ તીર ચલાવ્યું, જે લોકોએ ઘા કર્યો, જે બેઠાં, અને જેમણે છોડી દીધું—આ બધાને નિષ્ક્રિય કરી દેવામાં આવ્યા છે; નિષ્ક્રિય, ઝેરથી ભરેલો પર્વત પણ નિષ્ક્રિય કરી દેવાયો છે.
વધ્રયસ્તે ખનિતારો વધ્રિસ્ત્વમસ્યોષધે । વધ્રિઃ સ પર્વતો ગિરિર્યતો જાતમિદં વિષમ્
તારા ખોદનાર પણ નિષ્ક્રિય છે, તું પણ, ઔષધિ, નિષ્ક્રિય છે; એ પર્વત પણ નિષ્ક્રિય છે, એ ટેકરી પણ, જ્યાંથી આ ઝેર ઉત્પન્ન થયું છે.
વારિદં વારયાતૈ વરણાવત્યામધિ । તત્રામૃતસ્યાસિક્તં તેના તે વારયે વિષમ્
વરણા વૃક્ષ પર ઉગતી પાણી જાળવનારી વનસ્પતિથી હું ઝેરને રોકું છું; ત્યાં અમૃત છાંટાયું છે—એથી હું તારો ઝેર અટકાવું છું.
અરસં પ્રાચ્યં વિષમરસં યદુદીચ્યમ્ । અથેદમધરાચ્યં કરમ્ભેણ વિ કલ્પતે
પૂર્વ દિશાનું ઝેર રસ વગરનું છે, ઉત્તર દિશાનું પણ રસ વગરનું છે; હવે આ દક્ષિણનું પણ લાપસીથી નિષ્ક્રિય કરી દેવાયું છે.
કરમ્ભં કૃત્વા તિર્યં પીબસ્પાકમુદારથિમ્ । ક્ષુધા કિલ ત્વા દુષ્ટનો જક્ષિવાન્ત્સ ન રૂરુપઃ
લાપસી બનાવી, બાજુથી પી, ગરમ અને પૂરતી; ખરેખર ભૂખે તને દુઃખ આપ્યું છે, ખા, તો તને હવે દુઃખ નહીં થાય.
વિ તે મદં મદાવતિ શરમિવ પાતયામસિ । પ્ર ત્વા ચરુમિવ યેષન્તં વચસા સ્થાપયામસિ
મદપાન કરનારમાં જે નશો છે, એ તારા પરથી અમે તીરની જેમ નીચે પાડી દઈએ છીએ; તું જે ઉગ્ર છે, તને અમે વચનથી, મંત્રથી, સ્થિર રાખીએ છીએ.
પરિ ગ્રામમિવાચિતં વચસા સ્થાપયામસિ । તિષ્ઠા વૃક્ષ ઇવ સ્થામ્ન્યભ્રિખાતે ન રૂરુપઃ
જેમ કોઈ આખા ગામને એકઠું કરીને વચનથી રોકે, તેમ અમે તને વચનથી અટકાવીએ છીએ; વૃક્ષ જેવું અડગ ઊભો રહેજે, અડગ રહીશ તો તને દુઃખ નહીં થાય.
પવસ્તૈસ્ત્વા પર્યક્રીણન્ દૂર્શેભિરજિનૈરુત । પ્રક્રીરસિ ત્વમોષધેઽભ્રિખાતે ન રૂરુપઃ
શુદ્ધિકારકોથી તને બધે ઘેરી લીધું છે, દૂરના નિષ્કલંક લોકોથી પણ; તું, ઔષધિ, હવે છુટી પડી ગઈ છે, અડગ રહીશ તો તને દુઃખ નહીં થાય.
અનાપ્તા યે વઃ પ્રથમા યાનિ કર્માણિ ચક્રિરે । વીરાન્ નો અત્ર મા દભન્ તદ્વ એતત્પુરો દધે
તમારા જે પહેલાના લોકો છે, જેમણે કાર્ય કર્યા પણ સિદ્ધિ પામી નહીં, તેઓ અમારા વીર પુત્રોને અહીં નુકસાન ન કરે; એ બધું અમારે માટે આગળ રાખવામાં આવ્યું છે.
4.8 ભૂતો ભૂતેષુ પય આ દધાતિ સ ભૂતાનામધિપતિર્બભૂવ । તસ્ય મૃત્યુશ્ચરતિ રાજસૂયં સ રાજા અનુ મન્યતામિદમ્
પ્રાણી પ્રાણીઓમાં દૂધ મૂકે છે; એ સર્વ પ્રાણીઓનો સ્વામી બને છે. તેની રાજસૂય યજ્ઞમાં મૃત્યુ ફરતો રહે છે; રાજા એ વાતને સ્વીકારે.
અભિ પ્રેહિ માપ વેન ઉગ્રશ્ચેત્તા સપત્નહા । આ તિષ્ઠ મિત્રવર્ધન તુભ્યં દેવા અધિ બ્રુવન્
આગળ વધ, ડગમગાવું નહીં, તું ઉગ્ર અને બુદ્ધિશાળી બન, દુશ્મનને હરાવ; મિત્રતા વધારનાર, તું અડગ ઊભો રહેજે, દેવતાઓએ તારા માટે આ કહ્યું છે.
આતિષ્ઠન્તં પરિ વિશ્વે અભૂષં છ્રિયં વસાનશ્ચરતિ સ્વરોચિઃ । મહત્તદ્વૃષ્ણો અસુરસ્ય નામા વિશ્વરૂપો અમૃતાનિ તસ્થૌ
જે અડગ ઊભો છે, તેની આસપાસ બધા પ્રાણીઓ શોભા ધારણ કરીને, તેજસ્વી બનીને ફરે છે. એ મહાન અસુરનું મહાન નામ છે; અનેક રૂપ ધરાવનાર અમર અડગ ઊભો રહ્યો છે.
વ્યાઘ્રો અધિ વૈયાઘ્રે વિ ક્રમસ્વ દિશો મહીઃ । વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વાપો દિવ્યાઃ પયસ્વતીઃ
વાઘની વચ્ચે વાઘ બનીને તું આગળ વધ, વિશાળ દિશાઓમાં પગલા મૂકી; સર્વ જળો, સ્વર્ગીય અને દૂધથી ભરપૂર, તને ઈચ્છે.
યા આપો દિવ્યાઃ પયસા મદન્ત્યન્તરિક્ષ ઉત વા પૃથિવ્યામ્ । તાસાં ત્વા સર્વાસામપામભિ ષિઞ્ચામિ વર્ચસા
સ્વર્ગીય જળો, જે દૂધથી આનંદિત થાય છે, એ આકાશમાં હોય કે પૃથ્વી પર—એ બધાં જળોમાંથી, હું તને તેમનાં તેજથી અભિષેક કરું છું.
અભિ ત્વા વર્ચસાસિચન્ન્ આપો દિવ્યાઃ પયસ્વતીઃ । યથાસો મિત્રવર્ધનસ્તથા ત્વા સવિતા કરત્
હું તને તેજથી, સ્વર્ગીય દૂધાળાં જળોથી અભિષેક કર્યો છે; જેમ તું મિત્રતા વધારનાર છે, તેમ તને સવિતા બનાવે.
એના વ્યાઘ્રં પરિષસ્વજાનાઃ સિંહં હિન્વન્તિ મહતે સૌભગાય । સમુદ્રં ન સુભુવસ્તસ્થિવાંસં મર્મૃજ્યન્તે દ્વીપિનમપ્સ્વન્તઃ
આથી, વાઘને ચાંપટી મારી, તેઓ સિંહને મહાન સુખ માટે પ્રેરણા આપે છે; સમુદ્ર જેવો બળવાન અડગ ઊભો રહે છે, જળમાં ચિત્તા શુદ્ધ થાય છે.
4.૯ એહિ જીવં ત્રાયમાણં પર્વતસ્યાસ્યક્ષ્યમ્ । વિશ્વેભિર્દેવૈર્દત્તં પરિધિર્જીવનાય કમ્
આજે, જીવતા અને રક્ષાતા, પર્વતના અવિનાશી દ્વાર પાસે આવો; સર્વ દેવતાઓએ આપેલો આ ઘેરો જીવતા રહેવા માટે છે.
પરિપાણં પુરુષાણાં પરિપાણં ગવામસિ । અશ્વાનામર્વતાં પરિપાણાય તસ્થિષે
તમે મનુષ્યોના રક્ષક છો, ગાયોની પણ રક્ષા કરો છો; ઘોડા અને નિર્વળ લોકોની પણ તમે જ રક્ષા માટે ઊભા રહો છો.
ઉતાસિ પરિપાણં યાતુજમ્ભનમાઞ્જન । ઉતામૃતસ્ય ત્વં વેત્થાથો અસિ જીવભોજનમથો હરિતભેષજમ્
તમે રક્ષક છો, દુષ્ટ શક્તિઓને દૂર કરનાર મલમ છો; અમૃતને જાણો છો, જીવતો માટે આહાર છો અને લીલાં ઔષધિ પણ છો.