યાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનદ્વરુણાય મૃતભ્રજે । તાં ત્વા વયં ખનામસ્યોષધિં શેપહર્ષણીમ્
જે ઔષધિ ગંધર્વે વરુણ માટે અને મૃતકો માટે ખોદી હતી, એ જ ઔષધિ અમે તારા માટે ખોદીએ છીએ, જે બંધન તોડે અને આનંદ આપે છે.
ઉદુષા ઉદુ સૂર્ય ઉદિદં મામકં વચઃ । ઉદેજતુ પ્રજાપતિર્વૃષા શુષ્મેણ વાજિના
ઉઠ સૂર્ય, ઊઠ, મારો શબ્દ પણ ઊઠે; પ્રજાપતિ, વાઘની જેમ, શક્તિ અને તાકાતથી ઊઠે.
યથા સ્મ તે વિરોહતોઽભિતપ્તમિવાનતિ । તતસ્તે શુષ્મવત્તરમિયં કૃણોત્વોષધિઃ
જેમ મૂળમાંથી તું બળીને સુકાઈ જતો નથી, એ જ રીતે આ ઔષધી તને વધુ તાકાતવર બનાવે.
ઉચ્છુષ્મૌષધીનાં સારા ઋષભાણામ્ । સં પુંસામિન્દ્ર વૃષ્ણ્યમસ્મિન્ ધેહિ તનૂવશિન્
ઔષધિઓનું સાર અને વાછરડાઓની તાકાત, હે ઇન્દ્ર, એ પુરુષોની પુરુષાઈ તું આ શરીર સંયમીમાં સ્થાપ.
અપાં રસઃ પ્રથમજોઽથો વનસ્પતીનામ્ । ઉત સોમસ્ય ભ્રાતાસ્યુતાર્શમસિ વૃષ્ણ્યમ્
પાણીઓનો રસ, વૃક્ષોનો પહેલો ભાગ, અને તું સોમનો ભાઈ છે, તું વાછરડાની પુરુષાઈ પણ છે.
અદ્યાગ્ને અદ્ય સવિતરદ્ય દેવિ સરસ્વતિ । અદ્યાસ્ય બ્રહ્મણસ્પતે ધનુરિવા તાનયા પસઃ
આજે, હે અગ્નિ, આજે, હે સવિતા, આજે, હે દેવી સરસ્વતી, આજે, હે બ્રહ્મણસ્પતિ, તું બંધનને ધનુષની ડોરીની જેમ ખેંચ.
આહં તનોમિ તે પસો અધિ જ્યામિવ ધન્વનિ । ક્રમસ્વર્શ ઇવ રોહિતમનવગ્લાયતા સદા
હું તારો બંધન ધનુષની ડોરીની જેમ ઢીલો કરું છું, જેમ લાલ હરણ આગળ વધે છે અને ક્યારેય થાકતો નથી.
અશ્વસ્યાશ્વતરસ્યાજસ્ય પેત્વસ્ય ચ । અથ ઋષભસ્ય યે વાજાસ્તાન્ અસ્મિન્ ધેહિ તનૂવશિન્
ઘોડા, ખચ્ચર, બકરો, દેડકો અને વાછરડાની તાકાત, એ બધું તું આ શરીર સંયમીમાં સ્થાપ.
સહસ્રશૃઙ્ગો વૃષભો યઃ સમુદ્રાદુદાચરત્। તેના સહસ્યેના વયં નિ જનાન્ત્સ્વાપયામસિ
હજારો શિંગાવાળો વાછરડો, જે સમુદ્રમાંથી ઊભો થયો, એ મહાન તાકાતથી અમે બધા લોકોને ઊંઘમાં મૂકી દઈએ છીએ.
ન ભૂમિં વાતો અતિ વાતિ નાતિ પશ્યતિ કશ્ચન । સ્ત્રિયશ્ચ સર્વાઃ સ્વાપય શુનશ્ચેન્દ્રસખા ચરન્
પવન ધરતી પર ફૂંકાતો નથી, કોઈ આગળ જોઈ શકતો નથી; હે ઇન્દ્રના મિત્ર, તું ફરતો ફરતો બધી સ્ત્રીઓને ઊંઘમાં મૂકી દે.
પ્રોષ્ઠેશયાસ્તલ્પેશયા નારીર્યા વહ્યશીવરીઃ । સ્ત્રિયો યાઃ પુણ્યગન્ધયસ્તાઃ સર્વાઃ સ્વાપયામસિ
જે સ્ત્રીઓ જમીન પર, પથારી પર, લઈ જવાની હોય, કે સુગંધવાળી હોય, એ બધાને અમે ઊંઘમાં મૂકી દઈએ છીએ.
એજદેજદજગ્રભં ચક્ષુઃ પ્રાણમજગ્રભમ્ । અઙ્ગાન્યજગ્રભં સર્વા રાત્રીણામતિશર્વરે
ચાલતું, અચાલ, આંખ અને શ્વાસની પકડ, બધા અંગોની પકડ—હું બધાં રાતોને, હે ઘોર અંધકાર, પાર કરી જાઉં છું.
ય આસ્તે યશ્ચરતિ યશ્ચ તિષ્ઠન્ વિપશ્યતિ । તેષાં સં દધ્મો અક્ષીણિ યથેદં હર્મ્યં તથા
જે બેઠા છે, જે ચાલે છે, જે ઊભા રહીને જુએ છે—એ બધાની આંખો અમે બંધ કરી દઈએ છીએ, જેમ આ ઘર બંધ છે.
સ્વપ્તુ માતા સ્વપ્તુ પિતા સ્વપ્તુ શ્વા સ્વપ્તુ વિશ્પતિઃ । સ્વપન્ત્વસ્યૈ જ્ઞાતયઃ સ્વપ્ત્વયમભિતો જનઃ
માતા ઊંઘે, પિતા ઊંઘે, કૂતરો ઊંઘે, ઘરમાલિક ઊંઘે; એના સગાં ઊંઘે, આસપાસના બધા લોકો ઊંઘે.
સ્વપ્ન સ્વપ્નાભિકરણેન સર્વં નિ સ્વાપયા જનમ્ । ઓત્સૂર્યમન્યાન્ત્સ્વાપયાવ્યુષં જાગૃતાદહમિન્દ્ર ઇવારિષ્ટો અક્ષિતઃ
હે ઊંઘ, તારી ઊંઘ લાવનારી શક્તિથી બધા લોકોને ઊંઘમાં મૂકી દે; બીજાને સૂર્ય તરફ ઊંઘમાં મૂકી દે, મને જાગૃત રાખ, હે ઇન્દ્રની જેમ અખંડ અને અશક્ત.
બ્રાહ્મણો જજ્ઞે પ્રથમો દશશીર્ષો દશાસ્યઃ । સ સોમં પ્રથમઃ પપૌ સ ચકારારસં વિષમ્
બ્રાહ્મણ સૌપ્રથમ જન્મ્યો, દસ માથા અને દસ ચહેરાવાળો; એ સૌપ્રથમ સોમ પીધો, એ જ સ્વાદ વિના ઝેર બનાવ્યું.
યાવતી દ્યાવાપૃથિવી વરિમ્ણા યાવત્સપ્ત સિન્ધવો વિતષ્ઠિરે । વાચં વિષસ્ય દૂષણીં તામિતો નિરવાદિષમ્
જ્યાં સુધી આકાશ અને ધરતી ફેલાયેલી છે, જ્યાં સુધી સાત નદીઓ વહે છે—એ ઝેરને દૂષિત કરનારી વાણી અહીંથી બોલી છે.
સુપર્ણસ્ત્વા ગરુત્માન્ વિષ પ્રથમમાવયત્। નામીમદો નારૂરુપ ઉતાસ્મા અભવઃ પિતુઃ
સુપરિણ, ગરુડધારી, એ સૌપ્રથમ તને, હે ઝેર, લઈ ગયો; તું ન તો મોઢામાં પહોંચ્યો, ન અંગમાં, અને પિતામાં પણ ભળ્યો નહીં.
યસ્ત આસ્યત્પઞ્ચાઙ્ગુરિર્વક્રાચ્ચિદધિ ધન્વનઃ । અપસ્કમ્ભસ્ય શલ્યાન્ નિરવોચમહં વિષમ્
જે ધનુષથી વાંકું બેઠો છે અને પાંચ આંગળીઓ ધરાવે છે—એના કાંટામાં રહેલું ઝેર હું બોલી કાઢું છું.
શલ્યાદ્વિષં નિરવોચં પ્રાઞ્જનાદુત પર્ણધેઃ । અપાષ્ઠાચ્છૃઙ્ગાત્કુલ્મલાન્ નિરવોચમહં વિષમ્
કાંટામાં રહેલું ઝેર, વાંસ અને પાંદડામાં રહેલું ઝેર, હાડકાં, શિંગા અને ગાંઠમાંથી રહેલું ઝેર હું બોલી કાઢું છું.
અરસસ્ત ઇષો શલ્યોઽથો તે અરસં વિષમ્ । ઉતારસસ્ય વૃક્ષસ્ય ધનુષ્ટે અરસારસમ્
તીર પણ રસ વગરનું છે, કાંટો પણ રસ વગરનો છે, અને તારો ઝેર પણ રસ વગરનું છે; રસ વગરના વૃક્ષનું ધનુષ્ય પણ રસ વગરનું જ છે.
યે અપીષન્ યે અદિહન્ ય આસ્યન્ યે અવાસૃજન્ । સર્વે તે વધ્રયઃ કૃતા વધ્રિર્વિષગિરિઃ કૃતઃ
જે લોકોએ તીર ચલાવ્યું, જે લોકોએ ઘા કર્યો, જે બેઠાં, અને જેમણે છોડી દીધું—આ બધાને નિષ્ક્રિય કરી દેવામાં આવ્યા છે; નિષ્ક્રિય, ઝેરથી ભરેલો પર્વત પણ નિષ્ક્રિય કરી દેવાયો છે.
વધ્રયસ્તે ખનિતારો વધ્રિસ્ત્વમસ્યોષધે । વધ્રિઃ સ પર્વતો ગિરિર્યતો જાતમિદં વિષમ્
તારા ખોદનાર પણ નિષ્ક્રિય છે, તું પણ, ઔષધિ, નિષ્ક્રિય છે; એ પર્વત પણ નિષ્ક્રિય છે, એ ટેકરી પણ, જ્યાંથી આ ઝેર ઉત્પન્ન થયું છે.
વારિદં વારયાતૈ વરણાવત્યામધિ । તત્રામૃતસ્યાસિક્તં તેના તે વારયે વિષમ્
વરણા વૃક્ષ પર ઉગતી પાણી જાળવનારી વનસ્પતિથી હું ઝેરને રોકું છું; ત્યાં અમૃત છાંટાયું છે—એથી હું તારો ઝેર અટકાવું છું.
અરસં પ્રાચ્યં વિષમરસં યદુદીચ્યમ્ । અથેદમધરાચ્યં કરમ્ભેણ વિ કલ્પતે
પૂર્વ દિશાનું ઝેર રસ વગરનું છે, ઉત્તર દિશાનું પણ રસ વગરનું છે; હવે આ દક્ષિણનું પણ લાપસીથી નિષ્ક્રિય કરી દેવાયું છે.
કરમ્ભં કૃત્વા તિર્યં પીબસ્પાકમુદારથિમ્ । ક્ષુધા કિલ ત્વા દુષ્ટનો જક્ષિવાન્ત્સ ન રૂરુપઃ
લાપસી બનાવી, બાજુથી પી, ગરમ અને પૂરતી; ખરેખર ભૂખે તને દુઃખ આપ્યું છે, ખા, તો તને હવે દુઃખ નહીં થાય.
વિ તે મદં મદાવતિ શરમિવ પાતયામસિ । પ્ર ત્વા ચરુમિવ યેષન્તં વચસા સ્થાપયામસિ
મદપાન કરનારમાં જે નશો છે, એ તારા પરથી અમે તીરની જેમ નીચે પાડી દઈએ છીએ; તું જે ઉગ્ર છે, તને અમે વચનથી, મંત્રથી, સ્થિર રાખીએ છીએ.
પરિ ગ્રામમિવાચિતં વચસા સ્થાપયામસિ । તિષ્ઠા વૃક્ષ ઇવ સ્થામ્ન્યભ્રિખાતે ન રૂરુપઃ
જેમ કોઈ આખા ગામને એકઠું કરીને વચનથી રોકે, તેમ અમે તને વચનથી અટકાવીએ છીએ; વૃક્ષ જેવું અડગ ઊભો રહેજે, અડગ રહીશ તો તને દુઃખ નહીં થાય.
પવસ્તૈસ્ત્વા પર્યક્રીણન્ દૂર્શેભિરજિનૈરુત । પ્રક્રીરસિ ત્વમોષધેઽભ્રિખાતે ન રૂરુપઃ
શુદ્ધિકારકોથી તને બધે ઘેરી લીધું છે, દૂરના નિષ્કલંક લોકોથી પણ; તું, ઔષધિ, હવે છુટી પડી ગઈ છે, અડગ રહીશ તો તને દુઃખ નહીં થાય.
અનાપ્તા યે વઃ પ્રથમા યાનિ કર્માણિ ચક્રિરે । વીરાન્ નો અત્ર મા દભન્ તદ્વ એતત્પુરો દધે
તમારા જે પહેલાના લોકો છે, જેમણે કાર્ય કર્યા પણ સિદ્ધિ પામી નહીં, તેઓ અમારા વીર પુત્રોને અહીં નુકસાન ન કરે; એ બધું અમારે માટે આગળ રાખવામાં આવ્યું છે.