આપો અગ્રે વિશ્વમાવન્ ગર્ભં દધાના અમૃતા ઋતજ્ઞાઃ । યાસુ દેવીષ્વધિ દેવ આસીત્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
પ્રાચીન કાળથી જે અમૃત અને સત્યને જાણતી જળોએ સર્વને ગર્ભમાં ધારણ કર્યું, જેમાં દેવીઓમાં દેવ સ્થાપિત થયો, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્। સ દાધાર પૃથિવીમુત દ્યાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
પ્રારંભે જે હિરણ્યગર્ભ પ્રગટ થયો, સર્વ ભૂતોમાં એકમાત્ર સ્વામી થયો; તેણે પૃથ્વી અને આકાશને ધારણ કર્યા, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
આપો વત્સં જનયન્તીર્ગર્ભમગ્રે સમૈરયન્ । તસ્યોત જાયમાનસ્યોલ્બ આસીદ્ધિરણ્યયઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
પ્રથમ જળોએ વાછરડાં રૂપ ગર્ભને જન્મ આપ્યો અને એકઠાં થયા; તેના જન્મ સમયે સુવર્ણ આવરણ હતું, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
4.3 ઉદિતસ્ત્રયો અક્રમન્ વ્યાઘ્રઃ પુરુષો વૃકઃ । હિરુગ્ઘિ યન્તિ સિન્ધવો હિરુગ્દેવો વનસ્પતિર્હિરુઙ્નમન્તુ શત્રવઃ
ત્રણ ઊભાં થયા: વાઘ, મનુષ્ય અને વરુ; વહેતાં નદીઓ ઝડપથી જાય છે, વનદેવ પણ ઝડપથી જાય છે, અને દુશ્મનો પણ ઝડપથી દૂર જવા દે.
પરેણૈતુ પથા વૃકઃ પરમેણોત તસ્કરઃ । પરેણ દત્વતી રજ્જુઃ પરેણાઘાયુરર્ષતુ
વરુ દૂરના રસ્તે જાય, ચોર પણ ઊંચા માર્ગે જાય; આપેલી દોરી દૂર જાય, દુષ્કર્મી પણ દૂર જવા દે.
અક્ષ્યૌ ચ તે મુખં ચ તે વ્યાઘ્ર જમ્ભયામસિ । આત્સર્વાન્ વિંશતિં નખાન્
વાઘ, તારી આંખો અને તારો મોં, અમે શાંત કરીએ છીએ; તારા બધા વીસ નખ પણ.
વ્યાઘ્રં દત્વતાં વયં પ્રથમં જમ્ભયામસિ । આદુ ષ્ટેનમથો અહિં યાતુધાનમથો વૃકમ્
પ્રથમ તો અમે વાઘને શાંત કરીએ છીએ; પછી ચોરને, પછી સાપને, પછી દાનવને અને પછી વરુને.
યો અદ્ય સ્તેન આયતિ સ સંપિષ્ટો અપાયતિ । પથામપધ્વંસેનૈત્વિન્દ્રો વજ્રેણ હન્તુ તમ્
જે આજે ચોરી કરવા આવે છે, તે પીસાઈને દૂર ચાલે; ઇન્દ્ર તેને વજ્રથી, પાપીપથ પર, નાશ કરે.
મૂર્ણા મૃગસ્ય દન્તા અપિશીર્ણા ઉ પૃષ્ટયઃ । નિમ્રુક્તે ગોધા ભવતુ નીચાયચ્છશયુર્મૃગઃ
મૃગનું માથું, દાંત તૂટી ગયા છે, પીઠ ફાટી ગઈ છે; ગોધી છુપાઈ રહે અને મૃગ નીચે પડી રહે.
યત્સંયમો ન વિ યમો વિ યમો યન્ ન સંયમઃ । ઇન્દ્રજાઃ સોમજા આથર્વણમસિ વ્યાઘ્રજમ્ભનમ્
યથાર્થ સંયમ એ સંયમ નથી, અને જે સંયમ નથી એ જ સાચો સંયમ છે; હું ઇન્દ્ર અને સોમથી જન્મેલો, અથર્વણનો વાઘ-શાંત કરનાર મંત્ર છું.
યાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનદ્વરુણાય મૃતભ્રજે । તાં ત્વા વયં ખનામસ્યોષધિં શેપહર્ષણીમ્
જે ઔષધિ ગંધર્વે વરુણ માટે અને મૃતકો માટે ખોદી હતી, એ જ ઔષધિ અમે તારા માટે ખોદીએ છીએ, જે બંધન તોડે અને આનંદ આપે છે.
ઉદુષા ઉદુ સૂર્ય ઉદિદં મામકં વચઃ । ઉદેજતુ પ્રજાપતિર્વૃષા શુષ્મેણ વાજિના
ઉઠ સૂર્ય, ઊઠ, મારો શબ્દ પણ ઊઠે; પ્રજાપતિ, વાઘની જેમ, શક્તિ અને તાકાતથી ઊઠે.
યથા સ્મ તે વિરોહતોઽભિતપ્તમિવાનતિ । તતસ્તે શુષ્મવત્તરમિયં કૃણોત્વોષધિઃ
જેમ મૂળમાંથી તું બળીને સુકાઈ જતો નથી, એ જ રીતે આ ઔષધી તને વધુ તાકાતવર બનાવે.
ઉચ્છુષ્મૌષધીનાં સારા ઋષભાણામ્ । સં પુંસામિન્દ્ર વૃષ્ણ્યમસ્મિન્ ધેહિ તનૂવશિન્
ઔષધિઓનું સાર અને વાછરડાઓની તાકાત, હે ઇન્દ્ર, એ પુરુષોની પુરુષાઈ તું આ શરીર સંયમીમાં સ્થાપ.
અપાં રસઃ પ્રથમજોઽથો વનસ્પતીનામ્ । ઉત સોમસ્ય ભ્રાતાસ્યુતાર્શમસિ વૃષ્ણ્યમ્
પાણીઓનો રસ, વૃક્ષોનો પહેલો ભાગ, અને તું સોમનો ભાઈ છે, તું વાછરડાની પુરુષાઈ પણ છે.
અદ્યાગ્ને અદ્ય સવિતરદ્ય દેવિ સરસ્વતિ । અદ્યાસ્ય બ્રહ્મણસ્પતે ધનુરિવા તાનયા પસઃ
આજે, હે અગ્નિ, આજે, હે સવિતા, આજે, હે દેવી સરસ્વતી, આજે, હે બ્રહ્મણસ્પતિ, તું બંધનને ધનુષની ડોરીની જેમ ખેંચ.
આહં તનોમિ તે પસો અધિ જ્યામિવ ધન્વનિ । ક્રમસ્વર્શ ઇવ રોહિતમનવગ્લાયતા સદા
હું તારો બંધન ધનુષની ડોરીની જેમ ઢીલો કરું છું, જેમ લાલ હરણ આગળ વધે છે અને ક્યારેય થાકતો નથી.
અશ્વસ્યાશ્વતરસ્યાજસ્ય પેત્વસ્ય ચ । અથ ઋષભસ્ય યે વાજાસ્તાન્ અસ્મિન્ ધેહિ તનૂવશિન્
ઘોડા, ખચ્ચર, બકરો, દેડકો અને વાછરડાની તાકાત, એ બધું તું આ શરીર સંયમીમાં સ્થાપ.
સહસ્રશૃઙ્ગો વૃષભો યઃ સમુદ્રાદુદાચરત્। તેના સહસ્યેના વયં નિ જનાન્ત્સ્વાપયામસિ
હજારો શિંગાવાળો વાછરડો, જે સમુદ્રમાંથી ઊભો થયો, એ મહાન તાકાતથી અમે બધા લોકોને ઊંઘમાં મૂકી દઈએ છીએ.
ન ભૂમિં વાતો અતિ વાતિ નાતિ પશ્યતિ કશ્ચન । સ્ત્રિયશ્ચ સર્વાઃ સ્વાપય શુનશ્ચેન્દ્રસખા ચરન્
પવન ધરતી પર ફૂંકાતો નથી, કોઈ આગળ જોઈ શકતો નથી; હે ઇન્દ્રના મિત્ર, તું ફરતો ફરતો બધી સ્ત્રીઓને ઊંઘમાં મૂકી દે.
પ્રોષ્ઠેશયાસ્તલ્પેશયા નારીર્યા વહ્યશીવરીઃ । સ્ત્રિયો યાઃ પુણ્યગન્ધયસ્તાઃ સર્વાઃ સ્વાપયામસિ
જે સ્ત્રીઓ જમીન પર, પથારી પર, લઈ જવાની હોય, કે સુગંધવાળી હોય, એ બધાને અમે ઊંઘમાં મૂકી દઈએ છીએ.
એજદેજદજગ્રભં ચક્ષુઃ પ્રાણમજગ્રભમ્ । અઙ્ગાન્યજગ્રભં સર્વા રાત્રીણામતિશર્વરે
ચાલતું, અચાલ, આંખ અને શ્વાસની પકડ, બધા અંગોની પકડ—હું બધાં રાતોને, હે ઘોર અંધકાર, પાર કરી જાઉં છું.
ય આસ્તે યશ્ચરતિ યશ્ચ તિષ્ઠન્ વિપશ્યતિ । તેષાં સં દધ્મો અક્ષીણિ યથેદં હર્મ્યં તથા
જે બેઠા છે, જે ચાલે છે, જે ઊભા રહીને જુએ છે—એ બધાની આંખો અમે બંધ કરી દઈએ છીએ, જેમ આ ઘર બંધ છે.
સ્વપ્તુ માતા સ્વપ્તુ પિતા સ્વપ્તુ શ્વા સ્વપ્તુ વિશ્પતિઃ । સ્વપન્ત્વસ્યૈ જ્ઞાતયઃ સ્વપ્ત્વયમભિતો જનઃ
માતા ઊંઘે, પિતા ઊંઘે, કૂતરો ઊંઘે, ઘરમાલિક ઊંઘે; એના સગાં ઊંઘે, આસપાસના બધા લોકો ઊંઘે.
સ્વપ્ન સ્વપ્નાભિકરણેન સર્વં નિ સ્વાપયા જનમ્ । ઓત્સૂર્યમન્યાન્ત્સ્વાપયાવ્યુષં જાગૃતાદહમિન્દ્ર ઇવારિષ્ટો અક્ષિતઃ
હે ઊંઘ, તારી ઊંઘ લાવનારી શક્તિથી બધા લોકોને ઊંઘમાં મૂકી દે; બીજાને સૂર્ય તરફ ઊંઘમાં મૂકી દે, મને જાગૃત રાખ, હે ઇન્દ્રની જેમ અખંડ અને અશક્ત.
બ્રાહ્મણો જજ્ઞે પ્રથમો દશશીર્ષો દશાસ્યઃ । સ સોમં પ્રથમઃ પપૌ સ ચકારારસં વિષમ્
બ્રાહ્મણ સૌપ્રથમ જન્મ્યો, દસ માથા અને દસ ચહેરાવાળો; એ સૌપ્રથમ સોમ પીધો, એ જ સ્વાદ વિના ઝેર બનાવ્યું.
યાવતી દ્યાવાપૃથિવી વરિમ્ણા યાવત્સપ્ત સિન્ધવો વિતષ્ઠિરે । વાચં વિષસ્ય દૂષણીં તામિતો નિરવાદિષમ્
જ્યાં સુધી આકાશ અને ધરતી ફેલાયેલી છે, જ્યાં સુધી સાત નદીઓ વહે છે—એ ઝેરને દૂષિત કરનારી વાણી અહીંથી બોલી છે.
સુપર્ણસ્ત્વા ગરુત્માન્ વિષ પ્રથમમાવયત્। નામીમદો નારૂરુપ ઉતાસ્મા અભવઃ પિતુઃ
સુપરિણ, ગરુડધારી, એ સૌપ્રથમ તને, હે ઝેર, લઈ ગયો; તું ન તો મોઢામાં પહોંચ્યો, ન અંગમાં, અને પિતામાં પણ ભળ્યો નહીં.
યસ્ત આસ્યત્પઞ્ચાઙ્ગુરિર્વક્રાચ્ચિદધિ ધન્વનઃ । અપસ્કમ્ભસ્ય શલ્યાન્ નિરવોચમહં વિષમ્
જે ધનુષથી વાંકું બેઠો છે અને પાંચ આંગળીઓ ધરાવે છે—એના કાંટામાં રહેલું ઝેર હું બોલી કાઢું છું.
શલ્યાદ્વિષં નિરવોચં પ્રાઞ્જનાદુત પર્ણધેઃ । અપાષ્ઠાચ્છૃઙ્ગાત્કુલ્મલાન્ નિરવોચમહં વિષમ્
કાંટામાં રહેલું ઝેર, વાંસ અને પાંદડામાં રહેલું ઝેર, હાડકાં, શિંગા અને ગાંઠમાંથી રહેલું ઝેર હું બોલી કાઢું છું.