પ્ર યો જજ્ઞે વિદ્વાન્ અસ્ય બન્ધુર્વિશ્વા દેવાનાં જનિમા વિવક્તિ । બ્રહ્મ બ્રહ્મણ ઉજ્જભાર મધ્યાન્ નીચૈરુચ્ચૈઃ સ્વધા અભિ પ્ર તસ્થૌ
જે જન્મ્યો, તે જ્ઞાની, આનો સગો, બધા દેવતાઓના જન્મને ઓળખે છે; બ્રહ્માએ બ્રહ્માને મધ્યમાંથી, નીચે અને ઉપરથી ઊંચે ઊઠાવ્યો, અને પોતાના નિયમથી અડીખમ રહ્યો.
સ હિ વિદઃ સ પૃથિવ્યા ઋતસ્થા મહી ક્ષેમં રોદસી અસ્કભાયત્। મહાન્ મહી અસ્કભાયદ્વિ જાતો દ્યાં સદ્મ પાર્થિવં ચ રજઃ
એ જાણે છે, એ પૃથ્વી પર સત્યથી સ્થિર છે; મહાન એણે વિશાળ પૃથ્વી અને આકાશને મજબૂત કર્યા; મહાન જન્મીને એણે આકાશ, પૃથ્વી અને વચ્ચેનું સ્થાન મજબૂત કર્યું.
સ બુધ્ન્યાદાષ્ટ્ર જનુષોઽભ્યગ્રં બૃહસ્પતિર્દેવતા તસ્ય સમ્રાટ્। અહર્યચ્છુક્રં જ્યોતિષો જનિષ્ટાથ દ્યુમન્તો વિ વસન્તુ વિપ્રાઃ
જન્મના ઊંડા આધારમાંથી બૃહસ્પતિ, દેવતાઓના સ્વામી, રાજા છે; એણે દિવસનું તેજ પેદા કર્યું, અને વિદ્વાનો પ્રકાશમાં વસે.
નૂનં તદસ્ય કાવ્યો હિનોતિ મહો દેવસ્ય પૂર્વ્યસ્ય ધામ । એષ જજ્ઞે બહુભિઃ સાકમિત્થા પૂર્વે અર્ધે વિષિતે સસન્ નુ
નિશ્ચિતપણે, એનું કાવ્યશક્તિ આ પ્રાચીન દેવના મહાન નિવાસને સ્પર્શે છે; એ ઘણા લોકો સાથે જન્મ્યો, એ રીતે પૂર્વાર્ધો વહેંચાયા.
યોઽથર્વાણં પિતરં દેવબન્ધું બૃહસ્પતિં નમસાવ ચ ગછાત્। ત્વં વિશ્વેષાં જનિતા યથાસઃ કવિર્દેવો ન દભાયત્સ્વધાવાન્
જે ભક્તિપૂર્વક અથર્વાણ પિતા, દેવોના સગા અને બૃહસ્પતિ પાસે જાય છે; તું સર્વનો સર્જનહાર છે, જ્ઞાનવાન દેવ, અડગ અને પોતે જ સ્ફૂર્તિશીલ છે.
ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યોઽસ્યેશે દ્વિપદો યશ્ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે આત્મા અને શક્તિ આપે છે, જેના આદેશને બધા માને છે, દેવતાઓ પણ જેના માર્ગે ચાલે છે; જે બે પગવાળા અને ચાર પગવાળાઓનો સ્વામી છે, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈકો રાજા જગતો બભૂવ । યસ્ય છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે જીવતો અને પળકતો એકલો જ જગતનો મહારાજ બન્યો; જેના છાંયામાં અમરતા છે અને જેના છાંયામાં મૃત્યુ છે, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
યં ક્રન્દસી અવતશ્ચસ્કભાને ભિયસાને રોદસી અહ્વયેથામ્ । યસ્યાસૌ પન્થા રજસો વિમાનઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેને ડરીને બે રડનારી નીચેથી બોલાવતી, આકાશ અને પૃથ્વી પણ ભયથી પોકારે છે; જેના માર્ગે પ્રકાશમય ગગન છે, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
યસ્ય દ્યૌરુર્વી પૃથિવી ચ મહી યસ્યાદ ઉર્વન્તરિક્ષમ્ । યસ્યાસૌ સૂરો વિતતો મહિત્વા કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની વિશાળ આકાશ અને પૃથ્વી છે, વિશાળ અંતરિક્ષ છે, અને જેના મહિમાને સૂર્ય ફેલાવે છે, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
યસ્ય વિશ્વે હિમવન્તો મહિત્વા સમુદ્રે યસ્ય રસામિદાહુઃ । ઇમાશ્ચ પ્રદિશો યસ્ય બાહૂ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની મહિમા હિમાલય અને મહાસાગર પણ ગાય છે, અને જેના હાથો આ દિશાઓ છે, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
આપો અગ્રે વિશ્વમાવન્ ગર્ભં દધાના અમૃતા ઋતજ્ઞાઃ । યાસુ દેવીષ્વધિ દેવ આસીત્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
પ્રાચીન કાળથી જે અમૃત અને સત્યને જાણતી જળોએ સર્વને ગર્ભમાં ધારણ કર્યું, જેમાં દેવીઓમાં દેવ સ્થાપિત થયો, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્। સ દાધાર પૃથિવીમુત દ્યાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
પ્રારંભે જે હિરણ્યગર્ભ પ્રગટ થયો, સર્વ ભૂતોમાં એકમાત્ર સ્વામી થયો; તેણે પૃથ્વી અને આકાશને ધારણ કર્યા, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
આપો વત્સં જનયન્તીર્ગર્ભમગ્રે સમૈરયન્ । તસ્યોત જાયમાનસ્યોલ્બ આસીદ્ધિરણ્યયઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
પ્રથમ જળોએ વાછરડાં રૂપ ગર્ભને જન્મ આપ્યો અને એકઠાં થયા; તેના જન્મ સમયે સુવર્ણ આવરણ હતું, એવા કયા દેવને આપણે આહુતિ અર્પણ કરીએ?
4.3 ઉદિતસ્ત્રયો અક્રમન્ વ્યાઘ્રઃ પુરુષો વૃકઃ । હિરુગ્ઘિ યન્તિ સિન્ધવો હિરુગ્દેવો વનસ્પતિર્હિરુઙ્નમન્તુ શત્રવઃ
ત્રણ ઊભાં થયા: વાઘ, મનુષ્ય અને વરુ; વહેતાં નદીઓ ઝડપથી જાય છે, વનદેવ પણ ઝડપથી જાય છે, અને દુશ્મનો પણ ઝડપથી દૂર જવા દે.
પરેણૈતુ પથા વૃકઃ પરમેણોત તસ્કરઃ । પરેણ દત્વતી રજ્જુઃ પરેણાઘાયુરર્ષતુ
વરુ દૂરના રસ્તે જાય, ચોર પણ ઊંચા માર્ગે જાય; આપેલી દોરી દૂર જાય, દુષ્કર્મી પણ દૂર જવા દે.
અક્ષ્યૌ ચ તે મુખં ચ તે વ્યાઘ્ર જમ્ભયામસિ । આત્સર્વાન્ વિંશતિં નખાન્
વાઘ, તારી આંખો અને તારો મોં, અમે શાંત કરીએ છીએ; તારા બધા વીસ નખ પણ.
વ્યાઘ્રં દત્વતાં વયં પ્રથમં જમ્ભયામસિ । આદુ ષ્ટેનમથો અહિં યાતુધાનમથો વૃકમ્
પ્રથમ તો અમે વાઘને શાંત કરીએ છીએ; પછી ચોરને, પછી સાપને, પછી દાનવને અને પછી વરુને.
યો અદ્ય સ્તેન આયતિ સ સંપિષ્ટો અપાયતિ । પથામપધ્વંસેનૈત્વિન્દ્રો વજ્રેણ હન્તુ તમ્
જે આજે ચોરી કરવા આવે છે, તે પીસાઈને દૂર ચાલે; ઇન્દ્ર તેને વજ્રથી, પાપીપથ પર, નાશ કરે.
મૂર્ણા મૃગસ્ય દન્તા અપિશીર્ણા ઉ પૃષ્ટયઃ । નિમ્રુક્તે ગોધા ભવતુ નીચાયચ્છશયુર્મૃગઃ
મૃગનું માથું, દાંત તૂટી ગયા છે, પીઠ ફાટી ગઈ છે; ગોધી છુપાઈ રહે અને મૃગ નીચે પડી રહે.
યત્સંયમો ન વિ યમો વિ યમો યન્ ન સંયમઃ । ઇન્દ્રજાઃ સોમજા આથર્વણમસિ વ્યાઘ્રજમ્ભનમ્
યથાર્થ સંયમ એ સંયમ નથી, અને જે સંયમ નથી એ જ સાચો સંયમ છે; હું ઇન્દ્ર અને સોમથી જન્મેલો, અથર્વણનો વાઘ-શાંત કરનાર મંત્ર છું.
યાં ત્વા ગન્ધર્વો અખનદ્વરુણાય મૃતભ્રજે । તાં ત્વા વયં ખનામસ્યોષધિં શેપહર્ષણીમ્
જે ઔષધિ ગંધર્વે વરુણ માટે અને મૃતકો માટે ખોદી હતી, એ જ ઔષધિ અમે તારા માટે ખોદીએ છીએ, જે બંધન તોડે અને આનંદ આપે છે.
ઉદુષા ઉદુ સૂર્ય ઉદિદં મામકં વચઃ । ઉદેજતુ પ્રજાપતિર્વૃષા શુષ્મેણ વાજિના
ઉઠ સૂર્ય, ઊઠ, મારો શબ્દ પણ ઊઠે; પ્રજાપતિ, વાઘની જેમ, શક્તિ અને તાકાતથી ઊઠે.
યથા સ્મ તે વિરોહતોઽભિતપ્તમિવાનતિ । તતસ્તે શુષ્મવત્તરમિયં કૃણોત્વોષધિઃ
જેમ મૂળમાંથી તું બળીને સુકાઈ જતો નથી, એ જ રીતે આ ઔષધી તને વધુ તાકાતવર બનાવે.
ઉચ્છુષ્મૌષધીનાં સારા ઋષભાણામ્ । સં પુંસામિન્દ્ર વૃષ્ણ્યમસ્મિન્ ધેહિ તનૂવશિન્
ઔષધિઓનું સાર અને વાછરડાઓની તાકાત, હે ઇન્દ્ર, એ પુરુષોની પુરુષાઈ તું આ શરીર સંયમીમાં સ્થાપ.
અપાં રસઃ પ્રથમજોઽથો વનસ્પતીનામ્ । ઉત સોમસ્ય ભ્રાતાસ્યુતાર્શમસિ વૃષ્ણ્યમ્
પાણીઓનો રસ, વૃક્ષોનો પહેલો ભાગ, અને તું સોમનો ભાઈ છે, તું વાછરડાની પુરુષાઈ પણ છે.
અદ્યાગ્ને અદ્ય સવિતરદ્ય દેવિ સરસ્વતિ । અદ્યાસ્ય બ્રહ્મણસ્પતે ધનુરિવા તાનયા પસઃ
આજે, હે અગ્નિ, આજે, હે સવિતા, આજે, હે દેવી સરસ્વતી, આજે, હે બ્રહ્મણસ્પતિ, તું બંધનને ધનુષની ડોરીની જેમ ખેંચ.
આહં તનોમિ તે પસો અધિ જ્યામિવ ધન્વનિ । ક્રમસ્વર્શ ઇવ રોહિતમનવગ્લાયતા સદા
હું તારો બંધન ધનુષની ડોરીની જેમ ઢીલો કરું છું, જેમ લાલ હરણ આગળ વધે છે અને ક્યારેય થાકતો નથી.
અશ્વસ્યાશ્વતરસ્યાજસ્ય પેત્વસ્ય ચ । અથ ઋષભસ્ય યે વાજાસ્તાન્ અસ્મિન્ ધેહિ તનૂવશિન્
ઘોડા, ખચ્ચર, બકરો, દેડકો અને વાછરડાની તાકાત, એ બધું તું આ શરીર સંયમીમાં સ્થાપ.
સહસ્રશૃઙ્ગો વૃષભો યઃ સમુદ્રાદુદાચરત્। તેના સહસ્યેના વયં નિ જનાન્ત્સ્વાપયામસિ
હજારો શિંગાવાળો વાછરડો, જે સમુદ્રમાંથી ઊભો થયો, એ મહાન તાકાતથી અમે બધા લોકોને ઊંઘમાં મૂકી દઈએ છીએ.
ન ભૂમિં વાતો અતિ વાતિ નાતિ પશ્યતિ કશ્ચન । સ્ત્રિયશ્ચ સર્વાઃ સ્વાપય શુનશ્ચેન્દ્રસખા ચરન્
પવન ધરતી પર ફૂંકાતો નથી, કોઈ આગળ જોઈ શકતો નથી; હે ઇન્દ્રના મિત્ર, તું ફરતો ફરતો બધી સ્ત્રીઓને ઊંઘમાં મૂકી દે.