કાલો હ ભૂતં ભવ્યં ચ પુત્રો અજનયત્પુરા । કાલાદૃચઃ સમભવન્ યજુઃ કાલાદજાયત
કાળે પેહલા જે થયેલું અને જે થવાનું છે, એ બધું પોતાનો પુત્ર સમાન જન્માવ્યું. ઋચા પણ કાળમાંથી જન્મી, યજુર પણ કાળમાંથી પેદા થયું.
કાલો યજ્ઞં સમૈરયદ્દેવેભ્યો ભાગમક્ષિતમ્ । કાલે ગન્ધર્વાપ્સરસઃ કાલે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
કાળે યજ્ઞને ગોઠવ્યો અને દેવતાઓને તેમનો અખૂટ ભાગ આપ્યો. ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ પણ કાળમાં સ્થિર છે, અને બધા લોક પણ કાળમાં જ સ્થાયી છે.
કાલેઽયમઙ્ગિરા દેવોઽથર્વા ચાધિ તિષ્ઠતઃ । ઇમં ચ લોકં પરમં ચ લોકં પુણ્યાંશ્ચ લોકાન્ વિધૃતીશ્ચ પુણ્યાઃ । સર્વાંલ્લોકાન્ અભિજિત્ય બ્રહ્મણા કાલઃ સ ઈયતે પરમો નુ દેવઃ
આંગિરસ દેવ અને અથર્વા પણ કાળમાં જ ઊભા છે. આ લોક, પરમ લોક, પવિત્ર લોક અને એમના આધાર પણ કાળે જ ધાર્યા છે. બ્રહ્મા સાથે બધા લોકને જીત્યા પછી, એ પરમ દેવ કાળ આગળ વધે છે.
રાત્રિંરાત્રિમપ્રયાતં ભરન્તોઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમસ્મૈ । રાયસ્પોષેણ સમિષા મદન્તો મા તે અગ્ને પ્રતિવેશા રિષામ
રાતે રાતે, સતત ચાલતા એકને લઈને, ઘોડા જેમ ઊભો રહે છે અને એ માટે ઘાસ લાવે છે. ધન અને અન્નમાં આનંદ કરતા, હે અગ્નિ, આપણાં ઘરનું દુઃખ અમને ન આવે.
યા તે વસોર્વાત ઇષુઃ સા ત એષા તયા નો મૃડ । રાયસ્પોષેણ સમિષા મદન્તો મા તે અગ્ને પ્રતિવેશા રિષામ
હે વાયુ, તારો જે ધનની તીક્ષ્ણ બાણ છે, એ તારો જ રહે. એથી અમારે દયા કરજે. ધન અને અન્નમાં આનંદ કરતા, હે અગ્નિ, આપણાં ઘરનું દુઃખ અમને ન આવે.
સાયંસાયં ગૃહપતિર્નો અગ્નિઃ પ્રાતઃપ્રાતઃ સૌમનસસ્ય દાતા । વસોર્વસોર્વસુદાન એધિ વયં ત્વેન્ધાનાસ્તન્વં પુષેમ
દરેક સાંજે, અગ્નિ આપણો ઘરના દેવતા બને, અને દરેક સવારમાં શુભ મન આપનાર બને. હે ધનદાતા, તું અમને વધુ ધન આપનાર બન. અમે તારા ઉપાસક, તારી કૃપાથી આપણું શરીર ફૂલશે.
પ્રાતઃપ્રાતર્ગૃહપતિર્નો અગ્નિઃ સાયંસાયં સૌમનસસ્ય દાતા । વસોર્વસોર્વસુદાન એધીન્ધાનાસ્ત્વા શતંહિમા ઋધેમ
દરેક સવારમાં, અગ્નિ આપણો ઘરના દેવતા બને, અને દરેક સાંજે શુભ મન આપનાર બને. હે ધનદાતા, તું અમને વધુ ધન આપનાર બન. અમે તારા ઉપાસક, તારી કૃપાથી સો શિયાળાં સુધી ફૂલતા રહીએ.
અપશ્ચા દગ્ધાન્નસ્ય ભૂયાસમ્ । અન્નાદાયાન્નપતયે રુદ્રાય નમો અગ્નયે । સભ્યઃ સભાં મે પાહિ યે ચ સભ્યાઃ સભાસદઃ
હું એ ન બનો કે જે પછાત બળેલું અન્ન ખાય. અન્ન આપનાર, અન્નના સ્વામી, રુદ્ર અને અગ્નિને વંદન. સભા, મારી સભાનું રક્ષણ કરજે, અને સભ્યોએ પણ સભાનું રક્ષણ કરવું.
ત્વામિન્દ્રા પુરુહૂત વિશ્વમાયુર્વ્યશ્નવન્ । અહરહર્બલિમિત્તે હરન્તોઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમગ્ને
હે ઇન્દ્ર, તું બહુ બોલાવાય છે અને તું આખી સૃષ્ટિમાં વ્યાપેલો છે. રોજે રોજ, માપેલી ભાગદારી લઈને, તું ઘોડા જેવો ઊભો રહે છે અને અગ્નિ માટે ઘાસ લાવે છે.
યમસ્ય લોકાદધ્યા બભૂવિથ પ્રમદા મર્ત્યાન્ પ્ર યુનક્ષિ ધીરઃ । એકાકિના સરથં યાસિ વિદ્વાન્ત્સ્વપ્નં મિમાનો અસુરસ્ય યોનૌ
યમના લોકમાંથી તું ઉતરી આવ્યો છે, આનંદ પામતો, બુદ્ધિશાળી તું મનુષ્યોને જોડે છે. એકલો જ તું રથ લઈને જાય છે, જાણતો અને મહાનના ગર્ભમાં ઊંઘને માપે છે.
બન્ધસ્ત્વાગ્રે વિશ્વચયા અપશ્યત્પુરા રાત્ર્યા જનિતોરેકે અહ્નિ । તતઃ સ્વપ્નેદમધ્યા બભૂવિથ ભિષગ્ભ્યો રૂપમપગૂહમાનઃ
શરૂઆતમાં, બંધન કરનારએ તને પહેલાં જોયો, રાત આવે એ પહેલાં, અને એક દિવસે જન્મે ત્યારે. પછી, ઊંઘ વચ્ચે તું દેખાયો, અને તારો સ્વરૂપ વૈદ્યોમાંથી છુપાવ્યો.
બૃહદ્ગાવાસુરેભ્યોઽધિ દેવાન્ ઉપાવર્તત મહિમાનમિચ્છન્ । તસ્મૈ સ્વપ્નાય દધુરાધિપત્યં ત્રયસ્ત્રિંશાસઃ સ્વરાનશાનાઃ
મોટી ગાય અસુરો પાસેથી દેવતાઓ તરફ વળી, મહાનતા ઇચ્છી. એ ઊંઘને ત્રેત્રીસ દેવતાઓએ, સ્વર્ગના સ્વામીએ, અધિપતિપદ આપ્યું.
નૈતાં વિદુઃ પિતરો નોત દેવા યેષાં જલ્પિશ્ચરત્યન્તરેદમ્ । ત્રિતે સ્વપ્નમદધુરાપ્ત્યે નર આદિત્યાસો વરુણેનાનુશિષ્ટાઃ
આને પિતૃઓ કે દેવતાઓ જાણતા નથી, જેમની વચ્ચે ગુપ્ત બોલનાર ફરે છે. પુરુષોએ, આદિત્યો અને વરુણના ઉપદેશથી, ત્રિતામાં ઊંઘને સિદ્ધિ માટે મૂક્યું.
યસ્ય ક્રૂરમભજન્ત દુષ્કૃતોઽસ્વપ્નેન સુકૃતઃ પુણ્યમાયુઃ । સ્વર્મદસિ પરમેણ બન્ધુના તપ્યમાનસ્ય મનસોઽધિ જજ્ઞિષે
જેનુ કઠોર ભાગ દુષ્ટોએ વહેંચ્યું, સારા લોકોએ ઊંઘ વિના પુણ્ય આયુષ્ય મેળવ્યું. તું પરમ બંધનનો આનંદ છે, દુઃખી મનમાંથી જન્મેલો છે.
વિદ્મ તે સર્વાઃ પરિજાઃ પુરસ્તાદ્વિદ્મ સ્વપ્ન યો અધિપા ઇહા તે । યશશ્વિનો નો યશસેહ પાહ્યારાદ્દ્વિષેભિરપ યાહિ દૂરમ્
અમે તારો પહેલાનો બધો વંશ જાણીએ છીએ, હે ઊંઘ, તું અહીંનો સ્વામી છે એ પણ જાણીએ છીએ. હે યશસ્વી, અમને અહીં યશ માટે રક્ષા કરજે, અને દુશ્મનોને દૂર હાંકી દે.
યથા કલાં યથા શફં યથા ર્ણં સન્નયન્તિ । એવા દુષ્વપ્ન્યં સર્વમપ્રિયે સં નયામસિ
જેમ ભાગ જોડાય છે, જેમ ખુર જોડાય છે, જેમ ઋણ જોડાય છે, તેમ જ અમે બધા દુઃસ્વપ્નોને, હે અપ્રિય, એક સાથે જોડીએ છીએ.
સં રાજાનો અગુઃ સમૃણામ્યગુઃ સં કુષ્ઠા અગુઃ સં કલા અગુઃ । સમસ્માસુ યદ્દુષ્વપ્ન્યં નિર્દ્વિષતે દુષ્વપ્ન્યં સુવામ
રાજાઓ જોડાયા છે, ઋણદાર જોડાયા છે, કુષ્ઠી જોડાયા છે, ભાગ જોડાયા છે. આપણા વચ્ચે જે દુઃસ્વપ્ન છે, એ દુઃસ્વપ્નને, હે નિર્દોષ, દૂર કરી દઈએ.
દેવાનાં પત્નીનાં ગર્ભ યમસ્ય કર યો ભદ્રઃ સ્વપ્ન । સ મમ યઃ પાપસ્તદ્દ્વિષતે પ્ર હિણ્મઃ । મા તૃષ્ટાનામસિ કૃષ્ણશકુનેર્મુખમ્
હે દેવીઓના ગર્ભ, હે યમનો હાથ, હે શુભ સ્વપ્ન, જે મારું દુષ્ટ છે એ દૂર થાવું. હું ઘુવડ કે કાળી ચકલીના મુખને ન જોઉં.
તં ત્વા સ્વપ્ન તથા સં વિદ્મ સ ત્વં સ્વપ્નાશ્વ ઇવ કાયમશ્વ ઇવ નીનાહમ્ । અનાસ્માકં દેવપીયું પિયારું વપ યદસ્માસુ દુષ્વપ્ન્યં યદ્ગોષુ યચ્ચ નો ગૃહે
હે સ્વપ્ન, અમે તને ઓળખી લીધું છે. તું ઘોડા જેવો સ્વપ્ન છે, શરીર જેવો ઘોડો છે, હું તને દૂર હાંકી દઉં છું. અમારા ઉપર, અમારા પશુઓ ઉપર અને અમારા ઘરમાંથી જે દુઃસ્વપ્ન છે, દેવતાઓનું કે પિતૃઓને પ્રિય એવું જે કંઈ હોય, તે બધું દૂર કરી દે.
અનાસ્માકસ્તદ્દેવપીયુઃ પિયારુર્નિષ્કમિવ પ્રતિ મુઞ્ચતામ્ । નવારત્નીન્ અપમયા અસ્માકં તતઃ પરિ । દુષ્વપ્ન્યં સર્વં દ્વિષતે નિર્દયામસિ
દેવતાઓનું કે પિતૃઓને પ્રિય એવું જે કંઈ છે, તે અમારાથી ગળાનો હાર ઉતારે તેમ દૂર થઈ જાય. નવ રત્નો ઉતારે તેમ અમારાથી બધા દુઃસ્વપ્નો અને અશુદ્ધિ દૂર થઈ જાય. બધા દુઃસ્વપ્નો અમે દુશ્મન પાસે ફેંકી દઈએ છીએ.
ઘૃતસ્ય જૂતિઃ સમના સદેવા સંવત્સરં હવિષા વર્ધયન્તી । શ્રોત્રં ચક્ષુઃ પ્રાણોઽછિન્નો નો અસ્ત્વછિન્ના વયમાયુષો વર્ચસઃ
ઘીનું આહુતિ દેવતાઓ સાથે એક થઈને વર્ષભર વધે છે. અમારા કાન, આંખો અને શ્વાસ અખંડિત રહે. અમારું આયુષ્ય અને તેજ પણ અડગ રહે.
ઉપાસ્માન્ પ્રાણો હ્વયતામુપ પ્રાણં હવામહે । વર્ચો જગ્રાહ પૃથિવ્યન્તરિક્ષં વર્ચઃ સોમો બૃહસ્પતિર્વિધત્તા
પ્રાણ અમારે આવે, પ્રાણ અમને બોલાવે. અમે પ્રાણને પોકારીએ છીએ. પૃથ્વી અને આકાશમાં તેજ વ્યાપી ગયું છે; ચંદ્ર અને બૃહસ્પતિ તેજ આપે છે.
વર્ચસો દ્યાવાપૃથિવી સંગ્રહણી બભૂવથુર્વર્ચો ગૃહીત્વા પૃથિવીમનુ સં ચરેમ । યશસં ગાવો ગોપતિમુપ તિષ્ઠન્ત્યાયતીર્યશો ગૃહીત્વા પૃથિવીમનુ સં ચરેમ
આકાશ અને પૃથ્વી તેજ એકત્ર કરે છે; તેજ પામી અમે પૃથ્વી પર ચાલીએ. ગાયો યશ મેળવવા માટે ગોપાલ પાસે જાય છે; યશ પામી અમે પૃથ્વી પર ચાલીએ.
વ્રજં કૃણુધ્વં સ હિ વો નૃપાણો વર્મા સીવ્યધ્વં બહુલા પૃથૂનિ । પુરઃ કૃણુધ્વમાયસીરધૃષ્ટા મા વઃ સુસ્રોચ્ચમસો દૃંહત તમ્
પશુઓ માટે વાડ બાંધો, કારણ કે તમારા નેતાઓ પુરુષ છે; પહોળું અને જાડું કવચ સીઓ. આગળ મજબૂત લોખંડની કિલ્લા બાંધો; તમારા સુંદર પાત્રો ક્યારેય તૂટી ન જાય.
યજ્ઞસ્ય ચક્ષુઃ પ્રભૃતિર્મુખં ચ વાચા શ્રોત્રેણ મનસા જુહોમિ । ઇમં યજ્ઞં વિતતં વિશ્વકર્મણા દેવા યન્તુ સુમનસ્યમાનાઃ
વાણીથી મોઢું, કાનથી શ્રવણ અને મનથી હું યજ્ઞની આંખ અને મૂળ અર્પણ કરું છું. સર્વશક્તિમાન દ્વારા વિસ્તારેલા આ યજ્ઞમાં દેવતાઓ પ્રસન્ન થઈને આવે.
યે દેવાનામૃત્વિજો યે ચ યજ્ઞિયા યેભ્યો હવ્યં ક્રિયતે ભાગધેયમ્ । ઇમં યજ્ઞં સહ પત્નીભિરેત્ય યાવન્તો દેવાસ્તવિષા માદયન્તામ્
દેવતાઓના જે પુજારી છે, યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે, જેમને હવન અને ભાગ મળે છે, એ બધા દેવતાઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે આ યજ્ઞમાં આવે અને આનંદ માણે.
ત્વમગ્ને વ્રતપા અસિ દેવ આ મર્ત્યેષ્વા । ત્વં યજ્ઞેષ્વીડ્યઃ
હે અગ્નિ, તું દેવોમાં અને મનુષ્યોમાં વ્રતનો રક્ષક છે. તું યજ્ઞમાં સ્તુતિ માટે યોગ્ય છે.
યદ્વો વયં પ્રમિનામ વ્રતાનિ વિદુષાં દેવા અવિદુષ્ટરાસઃ । અગ્નિષ્ટદ્વિશ્વાદા પૃણાતુ વિદ્વાન્ત્સોમસ્ય યો બ્રાહ્મણામાવિવેશ
હે દેવતાઓ, જો અમે જાણીને કે અજાણતાં તમારા વ્રત તોડી નાખ્યા હોય, તો સર્વજ્ઞાની અગ્નિ અમને ફરી પૂર્ણ કરે અને ચંદ્ર, જે બ્રાહ્મણમાં પ્રવેશ્યો છે, તે અમને શુદ્ધ કરે.
આ દેવાનામપિ પન્થામગન્મ યચ્છક્નવામ તદનુપ્રવોઢુમ્ । અગ્નિર્વિદ્વાન્ત્સ યજાત્સ ઇદ્ધોતા સોઽધ્વરાન્ત્સ ઋતૂન્ કલ્પયાતિ
અમે દેવતાઓના માર્ગે ચાલ્યા છીએ; જેટલું શકય છે, એટલું અનુસરીએ છીએ. અગ્નિ, જે જાણે છે, એ યજ્ઞ કરે છે, હવન કરે છે, ઋતુઓની વ્યવસ્થા કરે છે.
વાઙ્મ આસન્ નસોઃ પ્રાણશ્ચક્ષુરક્ષ્ણોઃ શ્રોત્રં કર્ણયોઃ । અપલિતાઃ કેશા અશોણા દન્તા બહુ બાહ્વોર્બલમ્
મારી જીભમાં વાણી રહે, નાકમાં શ્વાસ, આંખોમાં દ્રષ્ટિ, કાનમાં શ્રવણ રહે. મારા વાળ ક્યારેય સફેદ ન થાય, દાંત તૂટી ન જાય અને બાહુઓમાં બહુ બળ રહે.