પૂર્ણઃ કુમ્ભોઽધિ કાલ આહિતસ્તં વૈ પશ્યામો બહુધા નુ સન્તમ્ । સ ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ પ્રત્યઙ્કાલં તમાહુઃ પરમે વ્યોમન્
કાળ પર એક ભરેલું કુંભ રાખવામાં આવ્યું છે; અમે એને અનેક રૂપે જુએ છીએ. એ બધા લોકને ચલાવે છે; એ કાળને તેઓ સર્વોચ્ચ આકાશ કહે છે.
સ એવ સં ભુવનાન્યાભરત્સ એવ સં ભુવનાનિ પર્યૈત્। પિતા સન્ન્ અભવત્પુત્ર એષાં તસ્માદ્વૈ નાન્યત્પરમસ્તિ તેજઃ
એ જ સર્વ લોકને ઉઠાવે છે, એ જ સર્વ લોકને ફરતો રહ્યો છે. એ જ એનો પિતા અને પુત્ર બન્યો; તેથી એથી વધુ તેજ બીજું ક્યાંય નથી.
કાલોઽમૂં દિવમજનયત્કાલ ઇમાઃ પૃથિવીરુત । કાલે હ ભૂતં ભવ્યં ચેષિતં હ વિ તિષ્ઠતે
કાળે આ આકાશ પેદા કર્યું, કાળે આ પૃથ્વી પેદા કરી. ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને બધું કરેલું કાળમાં જ સ્થિર છે.
કાલો ભૂતિમસૃજત કાલે તપતિ સૂર્યઃ । કાલે હ વિશ્વા ભૂતાનિ કાલે ચક્ષુર્વિ પશ્યતિ
કાળે સર્વ જીવો પેદા કર્યા, કાળમાં સૂર્ય તેજ આપે છે. સર્વ જીવો કાળમાં રહે છે, કાળમાં જ આંખે બધું જુએ છે.
કાલે મનઃ કાલે પ્રાણઃ કાલે નામ સમાહિતમ્ । કાલેન સર્વા નન્દન્ત્યાગતેન પ્રજા ઇમાઃ
કાળમાં મન છે, કાળમાં શ્વાસ છે, કાળમાં નામ એકત્રિત છે. કાળ આવે ત્યારે સર્વ પ્રજાઓ આનંદ કરે છે.
કાલે તપઃ કાલે જ્યેષ્ઠં કાલે બ્રહ્મ સમાહિતમ્ । કાલો હ સર્વસ્યેશ્વરો યઃ પિતાસીત્પ્રજાપતેઃ
કાળમાં તપ છે, કાળમાં મહાનતા છે, કાળમાં બ્રહ્મ એકત્રિત છે. કાળ સર્વનો ઈશ્વર છે, જે પ્રજાપતિનો પિતા થયો.
તેનેષિતં તેન જાતં તદુ તસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । કાલો હ બ્રહ્મ ભૂત્વા બિભર્તિ પરમેષ્ઠિનમ્
એના દ્વારા બધું ચલાય છે, એના દ્વારા બધું જન્મે છે, એમાં બધું સ્થિર છે. કાળ બ્રહ્મ બનીને પરમેશ્વરને ધારણ કરે છે.
કાલઃ પ્રજા અસૃજત કાલો અગ્રે પ્રજાપતિમ્ । સ્વયંભૂઃ કશ્યપઃ કાલાત્તપઃ કાલાદજાયત
કાળે પ્રજાઓ પેદા કરી, શરૂઆતમાં કાળે પ્રજાપતિ પેદા કર્યો. સ્વયંભૂ કશ્યપ પણ કાળમાંથી જન્મ્યો અને તપ પણ કાળમાંથી.
કાલાદાપઃ સમભવન્ કાલાદ્બ્રહ્મ તપો દિશઃ । કાલેનોદેતિ સૂર્યઃ કાલે નિ વિશતે પુનઃ
કાળમાંથી જળ પેદા થયું, કાળમાંથી બ્રહ્મા, તપ અને દિશાઓ પેદા થઈ. કાળથી સૂર્ય ઉગે છે અને કાળમાં જ પાછો અસ્ત થાય છે.
કાલેન વાતઃ પવતે કાલેન પૃથિવી મહી । દ્યૌર્મહી કાલ આહિતા
કાળથી પવન વહે છે, કાળથી પૃથ્વી સ્થિર છે. મહાન આકાશ પણ કાળમાં જ સ્થિર છે.
કાલો હ ભૂતં ભવ્યં ચ પુત્રો અજનયત્પુરા । કાલાદૃચઃ સમભવન્ યજુઃ કાલાદજાયત
કાળે પેહલા જે થયેલું અને જે થવાનું છે, એ બધું પોતાનો પુત્ર સમાન જન્માવ્યું. ઋચા પણ કાળમાંથી જન્મી, યજુર પણ કાળમાંથી પેદા થયું.
કાલો યજ્ઞં સમૈરયદ્દેવેભ્યો ભાગમક્ષિતમ્ । કાલે ગન્ધર્વાપ્સરસઃ કાલે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ
કાળે યજ્ઞને ગોઠવ્યો અને દેવતાઓને તેમનો અખૂટ ભાગ આપ્યો. ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ પણ કાળમાં સ્થિર છે, અને બધા લોક પણ કાળમાં જ સ્થાયી છે.
કાલેઽયમઙ્ગિરા દેવોઽથર્વા ચાધિ તિષ્ઠતઃ । ઇમં ચ લોકં પરમં ચ લોકં પુણ્યાંશ્ચ લોકાન્ વિધૃતીશ્ચ પુણ્યાઃ । સર્વાંલ્લોકાન્ અભિજિત્ય બ્રહ્મણા કાલઃ સ ઈયતે પરમો નુ દેવઃ
આંગિરસ દેવ અને અથર્વા પણ કાળમાં જ ઊભા છે. આ લોક, પરમ લોક, પવિત્ર લોક અને એમના આધાર પણ કાળે જ ધાર્યા છે. બ્રહ્મા સાથે બધા લોકને જીત્યા પછી, એ પરમ દેવ કાળ આગળ વધે છે.
રાત્રિંરાત્રિમપ્રયાતં ભરન્તોઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમસ્મૈ । રાયસ્પોષેણ સમિષા મદન્તો મા તે અગ્ને પ્રતિવેશા રિષામ
રાતે રાતે, સતત ચાલતા એકને લઈને, ઘોડા જેમ ઊભો રહે છે અને એ માટે ઘાસ લાવે છે. ધન અને અન્નમાં આનંદ કરતા, હે અગ્નિ, આપણાં ઘરનું દુઃખ અમને ન આવે.
યા તે વસોર્વાત ઇષુઃ સા ત એષા તયા નો મૃડ । રાયસ્પોષેણ સમિષા મદન્તો મા તે અગ્ને પ્રતિવેશા રિષામ
હે વાયુ, તારો જે ધનની તીક્ષ્ણ બાણ છે, એ તારો જ રહે. એથી અમારે દયા કરજે. ધન અને અન્નમાં આનંદ કરતા, હે અગ્નિ, આપણાં ઘરનું દુઃખ અમને ન આવે.
સાયંસાયં ગૃહપતિર્નો અગ્નિઃ પ્રાતઃપ્રાતઃ સૌમનસસ્ય દાતા । વસોર્વસોર્વસુદાન એધિ વયં ત્વેન્ધાનાસ્તન્વં પુષેમ
દરેક સાંજે, અગ્નિ આપણો ઘરના દેવતા બને, અને દરેક સવારમાં શુભ મન આપનાર બને. હે ધનદાતા, તું અમને વધુ ધન આપનાર બન. અમે તારા ઉપાસક, તારી કૃપાથી આપણું શરીર ફૂલશે.
પ્રાતઃપ્રાતર્ગૃહપતિર્નો અગ્નિઃ સાયંસાયં સૌમનસસ્ય દાતા । વસોર્વસોર્વસુદાન એધીન્ધાનાસ્ત્વા શતંહિમા ઋધેમ
દરેક સવારમાં, અગ્નિ આપણો ઘરના દેવતા બને, અને દરેક સાંજે શુભ મન આપનાર બને. હે ધનદાતા, તું અમને વધુ ધન આપનાર બન. અમે તારા ઉપાસક, તારી કૃપાથી સો શિયાળાં સુધી ફૂલતા રહીએ.
અપશ્ચા દગ્ધાન્નસ્ય ભૂયાસમ્ । અન્નાદાયાન્નપતયે રુદ્રાય નમો અગ્નયે । સભ્યઃ સભાં મે પાહિ યે ચ સભ્યાઃ સભાસદઃ
હું એ ન બનો કે જે પછાત બળેલું અન્ન ખાય. અન્ન આપનાર, અન્નના સ્વામી, રુદ્ર અને અગ્નિને વંદન. સભા, મારી સભાનું રક્ષણ કરજે, અને સભ્યોએ પણ સભાનું રક્ષણ કરવું.
ત્વામિન્દ્રા પુરુહૂત વિશ્વમાયુર્વ્યશ્નવન્ । અહરહર્બલિમિત્તે હરન્તોઽશ્વાયેવ તિષ્ઠતે ઘાસમગ્ને
હે ઇન્દ્ર, તું બહુ બોલાવાય છે અને તું આખી સૃષ્ટિમાં વ્યાપેલો છે. રોજે રોજ, માપેલી ભાગદારી લઈને, તું ઘોડા જેવો ઊભો રહે છે અને અગ્નિ માટે ઘાસ લાવે છે.
યમસ્ય લોકાદધ્યા બભૂવિથ પ્રમદા મર્ત્યાન્ પ્ર યુનક્ષિ ધીરઃ । એકાકિના સરથં યાસિ વિદ્વાન્ત્સ્વપ્નં મિમાનો અસુરસ્ય યોનૌ
યમના લોકમાંથી તું ઉતરી આવ્યો છે, આનંદ પામતો, બુદ્ધિશાળી તું મનુષ્યોને જોડે છે. એકલો જ તું રથ લઈને જાય છે, જાણતો અને મહાનના ગર્ભમાં ઊંઘને માપે છે.
બન્ધસ્ત્વાગ્રે વિશ્વચયા અપશ્યત્પુરા રાત્ર્યા જનિતોરેકે અહ્નિ । તતઃ સ્વપ્નેદમધ્યા બભૂવિથ ભિષગ્ભ્યો રૂપમપગૂહમાનઃ
શરૂઆતમાં, બંધન કરનારએ તને પહેલાં જોયો, રાત આવે એ પહેલાં, અને એક દિવસે જન્મે ત્યારે. પછી, ઊંઘ વચ્ચે તું દેખાયો, અને તારો સ્વરૂપ વૈદ્યોમાંથી છુપાવ્યો.
બૃહદ્ગાવાસુરેભ્યોઽધિ દેવાન્ ઉપાવર્તત મહિમાનમિચ્છન્ । તસ્મૈ સ્વપ્નાય દધુરાધિપત્યં ત્રયસ્ત્રિંશાસઃ સ્વરાનશાનાઃ
મોટી ગાય અસુરો પાસેથી દેવતાઓ તરફ વળી, મહાનતા ઇચ્છી. એ ઊંઘને ત્રેત્રીસ દેવતાઓએ, સ્વર્ગના સ્વામીએ, અધિપતિપદ આપ્યું.
નૈતાં વિદુઃ પિતરો નોત દેવા યેષાં જલ્પિશ્ચરત્યન્તરેદમ્ । ત્રિતે સ્વપ્નમદધુરાપ્ત્યે નર આદિત્યાસો વરુણેનાનુશિષ્ટાઃ
આને પિતૃઓ કે દેવતાઓ જાણતા નથી, જેમની વચ્ચે ગુપ્ત બોલનાર ફરે છે. પુરુષોએ, આદિત્યો અને વરુણના ઉપદેશથી, ત્રિતામાં ઊંઘને સિદ્ધિ માટે મૂક્યું.
યસ્ય ક્રૂરમભજન્ત દુષ્કૃતોઽસ્વપ્નેન સુકૃતઃ પુણ્યમાયુઃ । સ્વર્મદસિ પરમેણ બન્ધુના તપ્યમાનસ્ય મનસોઽધિ જજ્ઞિષે
જેનુ કઠોર ભાગ દુષ્ટોએ વહેંચ્યું, સારા લોકોએ ઊંઘ વિના પુણ્ય આયુષ્ય મેળવ્યું. તું પરમ બંધનનો આનંદ છે, દુઃખી મનમાંથી જન્મેલો છે.
વિદ્મ તે સર્વાઃ પરિજાઃ પુરસ્તાદ્વિદ્મ સ્વપ્ન યો અધિપા ઇહા તે । યશશ્વિનો નો યશસેહ પાહ્યારાદ્દ્વિષેભિરપ યાહિ દૂરમ્
અમે તારો પહેલાનો બધો વંશ જાણીએ છીએ, હે ઊંઘ, તું અહીંનો સ્વામી છે એ પણ જાણીએ છીએ. હે યશસ્વી, અમને અહીં યશ માટે રક્ષા કરજે, અને દુશ્મનોને દૂર હાંકી દે.
યથા કલાં યથા શફં યથા ર્ણં સન્નયન્તિ । એવા દુષ્વપ્ન્યં સર્વમપ્રિયે સં નયામસિ
જેમ ભાગ જોડાય છે, જેમ ખુર જોડાય છે, જેમ ઋણ જોડાય છે, તેમ જ અમે બધા દુઃસ્વપ્નોને, હે અપ્રિય, એક સાથે જોડીએ છીએ.
સં રાજાનો અગુઃ સમૃણામ્યગુઃ સં કુષ્ઠા અગુઃ સં કલા અગુઃ । સમસ્માસુ યદ્દુષ્વપ્ન્યં નિર્દ્વિષતે દુષ્વપ્ન્યં સુવામ
રાજાઓ જોડાયા છે, ઋણદાર જોડાયા છે, કુષ્ઠી જોડાયા છે, ભાગ જોડાયા છે. આપણા વચ્ચે જે દુઃસ્વપ્ન છે, એ દુઃસ્વપ્નને, હે નિર્દોષ, દૂર કરી દઈએ.
દેવાનાં પત્નીનાં ગર્ભ યમસ્ય કર યો ભદ્રઃ સ્વપ્ન । સ મમ યઃ પાપસ્તદ્દ્વિષતે પ્ર હિણ્મઃ । મા તૃષ્ટાનામસિ કૃષ્ણશકુનેર્મુખમ્
હે દેવીઓના ગર્ભ, હે યમનો હાથ, હે શુભ સ્વપ્ન, જે મારું દુષ્ટ છે એ દૂર થાવું. હું ઘુવડ કે કાળી ચકલીના મુખને ન જોઉં.
તં ત્વા સ્વપ્ન તથા સં વિદ્મ સ ત્વં સ્વપ્નાશ્વ ઇવ કાયમશ્વ ઇવ નીનાહમ્ । અનાસ્માકં દેવપીયું પિયારું વપ યદસ્માસુ દુષ્વપ્ન્યં યદ્ગોષુ યચ્ચ નો ગૃહે
હે સ્વપ્ન, અમે તને ઓળખી લીધું છે. તું ઘોડા જેવો સ્વપ્ન છે, શરીર જેવો ઘોડો છે, હું તને દૂર હાંકી દઉં છું. અમારા ઉપર, અમારા પશુઓ ઉપર અને અમારા ઘરમાંથી જે દુઃસ્વપ્ન છે, દેવતાઓનું કે પિતૃઓને પ્રિય એવું જે કંઈ હોય, તે બધું દૂર કરી દે.
અનાસ્માકસ્તદ્દેવપીયુઃ પિયારુર્નિષ્કમિવ પ્રતિ મુઞ્ચતામ્ । નવારત્નીન્ અપમયા અસ્માકં તતઃ પરિ । દુષ્વપ્ન્યં સર્વં દ્વિષતે નિર્દયામસિ
દેવતાઓનું કે પિતૃઓને પ્રિય એવું જે કંઈ છે, તે અમારાથી ગળાનો હાર ઉતારે તેમ દૂર થઈ જાય. નવ રત્નો ઉતારે તેમ અમારાથી બધા દુઃસ્વપ્નો અને અશુદ્ધિ દૂર થઈ જાય. બધા દુઃસ્વપ્નો અમે દુશ્મન પાસે ફેંકી દઈએ છીએ.