{૧૬} દેવેભ્યઃ કમવૃણીત મૃત્યું પ્રજાયૈ કિમમૃતં નાવૃણીત । બૃહસ્પતિર્યજ્ઞમતનુત ઋષિઃ પ્રિયાં યમસ્તન્વમા રિરેચ
દેવતાઓ માટે તેણે મૃત્યુ પસંદ કરી, તો સંતાન માટે અમરતા કેમ પસંદ ન કરી? બૃહસ્પતિએ યજ્ઞને વિસ્તૃત કર્યો, ઋષિ, અને યમએ પોતાના પ્રિય સ્વરૂપને છોડી દીધું.
ત્વમગ્ન ઈડિતો જાતવેદોઽવાડ્ઢવ્યાનિ સુરભીણિ કૃત્વા । પ્રાદાઃ પિતૃભ્યઃ સ્વધયા તે અક્ષન્ન્ અદ્ધિ ત્વં દેવ પ્રયતા હવીંષિ
હે અગ્નિ, જે બધાં જન્મો જાણો છો, તમે બોલાવાયા ત્યારે સુગંધિત ચઢાવટો લઈ જઇ પિતૃઓને આપ્યા, અને તેઓએ તેને સ્વીકાર્યા. હે દેવ, તમે તૈયાર કરેલી હવન સામગ્રી ગ્રહણ કરો.
આસીનાસો અરુણીનામુપસ્થે રયિં ધત્ત દાશુષે મર્ત્યાય । પુત્રેભ્યઃ પિતરસ્તસ્ય વસ્વઃ પ્ર યચ્છત ત ઇહોર્જં દધાત
અરુણ પૃથ્વીનો અંચળો ધારણ કરીને બેઠેલા મરતાં લોકોએ ભક્તને ધન પ્રાપ્ત કર્યું છે; પિતૃઓ, એ ધન તેના પુત્રોને આપો અને અહીં જ તેમને શક્તિ આપો.
અગ્નિષ્વાત્તાઃ પિતર એહ ગચ્છત સદઃસદઃ સદત સુપ્રણીતયઃ । અત્તો હવીંષિ પ્રયતાનિ બર્હિષિ રયિં ચ નઃ સર્વવીરં દધાત
હે અગ્નિમાં તૃપ્ત થયેલા પિતૃઓ, અહીં આવો, તમારી યોગ્ય જગ્યાએ બેસો, શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શન સાથે; તૈયાર કરેલી હવન સામગ્રી કુશ પર ગ્રહણ કરો અને અમને સર્વવીર ધન આપો.
ઉપહૂતા નઃ પિતરઃ સોમ્યાસો બર્હિષ્યેષુ નિધિષુ પ્રિયેષુ । ત આ ગમન્તુ ત ઇહ શ્રુવન્ત્વધિ બ્રુવન્તુ તેઽવન્ત્વસ્માન્
અમારા પિતૃઓ, સોમ સાથે પ્રસન્ન, પવિત્ર કુશ પર, પ્રિય સ્થાનોએ બોલાવાયા છે—તેઓ અહીં આવે, અહીં સાંભળે, અમારે માટે આશીર્વાદ આપે અને અમારો રક્ષણ કરે.
યે નઃ પિતુઃ પિતરો યે પિતામહા અનૂજહિરે સોમપીથં વસિષ્ઠાઃ । તેભિર્યમઃ સમ્રરાણો હવીંષ્યુશન્ન્ ઉશદ્ભિઃ પ્રતિકામમત્તુ
જેઓ અમારા પિતાના પિતા અને પિતામહ છે, સોમ પાન કરનારા શ્રેષ્ઠ, યમ તેમને લઈને આનંદથી દરેકની ઇચ્છા પ્રમાણે હવન સામગ્રી ગ્રહણ કરે.
યે તાતૃષુર્દેવત્રા જેહમાના હોત્રાવિદઃ સ્તોમતષ્ટાસો અર્કૈઃ । આગ્ને યાહિ સહસ્રં દેવવન્દૈઃ સત્યૈઃ કવિભિર્ઋષિભિર્ઘર્મસદ્ભિઃ
જેઓ દેવોમાં ઉત્સાહી હતા, પ્રયત્નશીલ, વિધિ જાણનારા, સ્તુતિ રચનારા—હે અગ્નિ, હજારો દેવપ્રશંસિત, સાચા, જ્ઞાની ઋષિઓ સાથે, હવનસ્થળે આવો.
યે સત્યાસો હવિરદો હવિષ્પા ઇન્દ્રેણ દેવૈઃ સરથં તુરેણ । આગ્ને યાહિ સુવિદત્રેભિરર્વાઙ્પરૈઃ પૂર્વૈર્ઋષિભિર્ઘર્મસદ્ભિઃ
જે સત્યવંત, હવન ગ્રહણ કરનારા, હવન પાન કરનારા, ઇન્દ્ર અને દેવો સાથે એકસાથે યાત્રા કરે છે, હે અગ્નિ, સુખ આપનારા, પછીના અને પૂર્વના ઋષિઓ સાથે, હવનસ્થળે આવો.
ઉપ સર્પ માતરં ભૂમિમેતામુરુવ્યચસં પૃથિવીં સુશેવામ્ । ઊર્ણમ્રદાઃ પૃથિવી દક્ષિણાવત એષા ત્વા પાતુ પ્રપથે પુરસ્તાત્
આ માતૃભૂમિ પાસે આવો, વિશાળ, દૂર સુધી ફેલાયેલી, સુમેળવાળી; ઊનથી ભરપૂર પૃથ્વી, દક્ષિણ ભાગ તમારો કલ્યાણ કરે; એ તમારી આગળની રાહ પર તમારું રક્ષણ કરે.
ઉચ્છ્વઞ્ચસ્વ પૃથિવિ મા નિ બાધથાઃ સૂપાયનાસ્મૈ ભવ સૂપસર્પણા । માતા પુત્રં યથા સિચાભ્યેનં ભૂમ ઊર્ણુહિ
હે પૃથ્વી, ઊભી થો, દબાવશો નહીં; એ માટે સરળપણે પસાર થવા અને પહોંચવા જેવી બનો; જેમ માતા પોતાના બાળકને આવરે છે તેમ, પૃથ્વી, એને આવરી લો.
{૧૭} ઉચ્છ્વઞ્ચમાના પૃથિવી સુ તિષ્ઠતુ સહસ્રં મિત ઉપ હિ શ્રયન્તામ્ । તે ગૃહાસો ઘૃતશ્ચુતઃ સ્યોના વિશ્વાહાસ્મૈ શરણાઃ સન્ત્વત્ર
ઊભી રહીને પૃથ્વી મજબૂત રહે, હજારો માપદંડો એ પર આરામથી રહે; તમારા ઘરો ઘીથી વહેતા સુખદાયી હોય, અહીંના બધા આશ્રય એ માટે રહે.
ઉત્તે સ્તભ્નામિ પૃથિવીં ત્વત્પરીમં લોગં નિદધન્ મો અહં રિષમ્ । એતાં સ્થૂણાં પિતરો ધારયન્તિ તે તત્ર યમઃ સાદના તે કૃણોતુ
હું તમારી માટે આ પૃથ્વી સ્થાપું છું, આ સીમા બાંધી દઉં છું; હું તમને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડું. પિતૃઓ આ થંભલને ધારણ કરે છે; યમ ત્યાં તમારું નિવાસસ્થાન કરે.
ઇમમગ્ને ચમસં મા વિ જિહ્વરઃ પ્રિયો દેવાનામુત સોમ્યાનામ્ । અયં યશ્ચમસો દેવપાનસ્તસ્મિન્ દેવા અમૃતા માદયન્તામ્
હે અગ્નિ, આ કમંડલને ચાટશો નહીં; તે દેવતાઓ અને સોમવંત પિતૃઓને પ્રિય છે. આ કમંડલ દેવપાન માટે છે; તેમાં અમર દેવતાઓ આનંદ માણે.
અથર્વા પૂર્ણં ચમસં યમિન્દ્રાયાબિભર્વાજિનીવતે । તસ્મિન્ કૃણોતિ સુકૃતસ્ય ભક્ષં તસ્મિન્ ઇન્દુઃ પવતે વિશ્વદાનીમ્
અથર્વણે વિજયી ઇન્દ્ર માટે ભરેલો કમંડલ લીધો; તેમાં સારા કર્મના ભાગ રાખે છે, તેમાં સર્વને આપનાર સોમ વહે છે.
યત્તે કૃષ્ણઃ શકુન આતુતોદ પિપીલઃ સર્પ ઉત વા શ્વાપદઃ । અગ્નિષ્ટદ્વિશ્વાદગદં કૃણોતુ સોમશ્ચ યો બ્રાહ્મણામાવિવેશ
તમે જે કાળો પક્ષી, કીડી, સાપ કે જંગલી પ્રાણી સ્પર્શ્યું હોય, તે બધું અગ્નિ નિર્વિષ બનાવે, અને સોમ પણ, જે બ્રાહ્મણના ભોજનમાં પ્રવેશ્યું હોય.
પયસ્વતીરોષધયઃ પયસ્વન્ મામકં પયઃ । અપાં પયસો યત્પયસ્તેન મા સહ શુમ્ભતુ
દૂધથી ભરપૂર ઔષધિઓ, દૂધથી ભરેલી, મારું દૂધ અને જળનું દૂધ—એ બધું મળીને મને શુદ્ધ કરે.
ઇમા નારીરવિધવાઃ સુપત્નીરાઞ્જનેન સર્પિષા સં સ્પૃશન્તામ્ । અનશ્રવો અનમીવાઃ સુરત્ના આ રોહન્તુ જનયો યોનિમગ્રે
આ સઘળી સ્ત્રીઓ, જે વિધવા નથી અને સારા જીવનસાથી છે, તેઓ સુગંધિત તેલ અને ઘીથી સ્પર્શ કરે. આ સ્ત્રીઓ દુઃખ અને રોગથી મુક્ત, ધન-સંપત્તિથી ભરપૂર બની, જન્મના આરંભે સભામાં ચઢે.
સં ગચ્છસ્વ પિતૃભિઃ સં યમેનેષ્ટાપૂર્તેન પરમે વ્યોમન્ । હિત્વાવદ્યં પુનરસ્તમેહિ સં ગચ્છતાં તન્વા સુવર્ચાઃ
તમે પિતૃઓ અને યમ સાથે, તમારા પુણ્ય અને યજ્ઞફળ સાથે, સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં જાઓ; બધા દોષ છોડી, ફરી પાછા આવો, તેજસ્વી આત્માઓ તમારા શરીર સાથે જોડાય.
યે નઃ પિતુઃ પિતરો યે પિતામહા ય આવિવિશુરુર્વન્તરિક્ષમ્ । તેભ્યઃ સ્વરાદસુનીતિર્નો અદ્ય વથાવશં તન્વઃ કલ્પયાતિ
અમારા પિતાના પિતા અને પિતામહો, જેમણે વિશાળ આકાશમાં પ્રવેશ કર્યો છે, તેઓ આજે તેમની શુભ દિશા દ્વારા અમારાં શરીરને તેમની ઈચ્છા પ્રમાણે ઘડે.
શં તે નીહારો ભવતુ શં તે પ્રુષ્વાવ શીયતામ્ । શીતિકે શીતિકાવતિ હ્લાદિકે હ્લાદિકાવતિ । મણ્ડૂક્યપ્સુ શં ભુવ ઇમં સ્વગ્નિં શમય
તને ધુમ્મસ શુભ થાય, તને શીતલ ઓસ પડતી રહે; ઠંડકમાં, શીતળતામાં, આનંદમાં અને પ્રસન્નતામાં તને કલ્યાણ મળે; જળમાં રહેલા દેડકાના પાણીમાં પણ તારો કલ્યાણ રહે—આ અગ્નિને શાંત કર.
{૧૮} વિવસ્વાન્ નો અભયં કૃણોતુ યઃ સુત્રામા જીરદાનુઃ સુદાનુઃ । ઇહેમે વીરા બહવો ભવન્તુ ગોમદશ્વવન્ મય્યસ્તુ પુષ્ટમ્
વિવસ્વાન, જે બધું જાણે છે, દયાળુ અને દીર્ઘાયુ છે, તે અમને નિર્ભયતા આપે; અહીં ઘણા વીર પુરુષો, ગાયો અને ઘોડાઓથી સમૃદ્ધ રહે, અને મારા પર સમૃદ્ધિ રહે.
વિવસ્વાન્ નો અમૃતત્વે દધાતુ પરૈતુ મૃત્યુરમૃતં ન ઐતુ । ઇમાન્ રક્ષતુ પુરુષાન્ આ જરિમ્ણો મો સ્વેષામસવો યમં ગુઃ
વિવસ્વાન અમને અમરત્વ આપે; મૃત્યુ દૂર જાય અને અમરત્વ ક્યારેય દૂર ન થાય; તે આ પુરુષોને વૃદ્ધાવસ્થાથી બચાવે—એમના પ્રાણ યમ પાસે ન જાય.
યો દધ્રે અન્તરિક્ષે ન મહ્ના પિતૄણાં કવિઃ પ્રમતિર્મતીનામ્ । તમર્ચત વિશ્વમિત્રા હવિર્ભિઃ સ નો યમઃ પ્રતરં જીવસે ધાત્
જે મહાનતાથી આકાશને ધારણ કરે છે, પિતૃઓમાં કવિ અને બુદ્ધિશાળી છે—વિશ્વામિત્રના વંશજો, તમે તેને હવનથી પૂજો; એ યમ અમને જીવન માટે સુરક્ષિત માર્ગ આપે.
આ રોહત દિવમુત્તમામૃષયો મા બિભીતન । સોમપાઃ સોમપાયિન ઇદં વઃ ક્રિયતે હવિરગન્મ જ્યોતિરુત્તમમ્
હે ઋષિઓ, સર્વોચ્ચ સ્વર્ગે ચઢો, ડરશો નહીં; સોમપાન કરનારા, તમારે માટે આ હવન કરવામાં આવ્યું છે—અમે સર્વોચ્ચ પ્રકાશ સુધી પહોંચી ગયા છીએ.
પ્ર કેતુના બૃહતા ભાત્યગ્નિરા રોદસી વૃષભો રોરવીતિ । દિવશ્ચિદન્તાદુપમામુદાનડપામુપસ્થે મહિષો વવર્ધ
મહાન તેજથી અગ્નિ પ્રકાશે છે, વૃષભ આકાશ અને ધરતી વચ્ચે ગર્જના કરે છે; આકાશના અંત સુધી પણ તે ઊભો થાય છે, મહાન મહિષ જળની ગોદમાં વધે છે.
નાકે સુપર્ણમુપ યત્પતન્તં હ્ર્દા વેનન્તો અભ્યચક્ષત ત્વા । હિરણ્યપક્ષં વરુણસ્ય દૂતં યમસ્ય યોનૌ શકુનં ભુરન્યુમ્
આકાશમાં જ્યારે સુંદર પાંખો ધરાવતો પક્ષી ઉડે છે, ત્યારે હૃદયથી શોધનારા તને જુએ છે; તે વરુણનો સુવર્ણપાંખો દૂત, યમના સ્થાનમાં ઝડપી ઉડતો પક્ષી છે.
ઇન્દ્ર ક્રતું ન આ ભર પિતા પુત્રેભ્યો યથા । શિક્ષા ણો અસ્મિન્ પુરુહૂત યામનિ જીવા જ્યોતિરશીમહિ
હે ઇન્દ્ર, પિતા પોતાના પુત્રોને જે રીતે શક્તિ આપે છે, એ રીતે અમને શક્તિ આપ; બહુવાર પુજિત, અમને આ માર્ગ પર શીખવ કે અમે જીવંત પ્રકાશ પ્રાપ્ત કરી શકીએ.
અપૂપાપિહિતાન્ કુમ્ભાન્ યાંસ્તે દેવા અધારયન્ । તે તે સન્તુ સ્વધાવન્તો મધુમન્તો ઘૃતશ્ચુતઃ
જે કુંભો પિંડથી ઢંકાયેલા છે, અને દેવોએ તારા માટે મૂક્યા છે—એ બધા સ્વધાથી ભરપૂર, મીઠા અને ઘીથી ટપકતા રહે.
યાસ્તે ધાના અનુકિરામિ તિલમિશ્રા સ્વધાવતીઃ । તાસ્તે સન્તુ વિભ્વીઃ પ્રભ્વીસ્તાસ્તે યમો રાજાનુ મન્યતામ્
જે અનાજ હું તારા માટે તલ સાથે છાંટું છું, સ્વધાથી ભરપૂર—એ બધું બહુ અને શક્તિશાળી રહે; યમ રાજા એ બધું સ્વીકારી લે.
પુનર્દેહિ વનસ્પતે ય એષ નિહિતસ્ત્વયિ । યથા યમસ્ય સાદન આસાતૌ વિદથા વદન્
હે વૃક્ષ, જે તારા અંદર મૂકાયું છે, તે ફરી પાછું આપ; જેમ યમના આસન પર બેઠો હોય, તેમ એ સભામાં બેઠો રહે અને બોલે.