સરસ્વતીં પિતરો હવન્તે દક્ષિણા યજ્ઞમભિનક્ષમાણાઃ । આસદ્યાસ્મિન્ બર્હિષિ માદયધ્વમનમીવા ઇષ આ ધેહ્યસ્મે
પિતૃઓ સરસ્વતીને બોલાવે છે, જે દક્ષિણાથી યજ્ઞમાં જોડાય છે; તેઓ આ બર્હિ પર બેઠા આનંદ મેળવે છે; હે નિર્દોષે, અમને અન્ન આપ.
સરસ્વતિ યા સરથં યયાથોક્થૈઃ સ્વધાભિર્દેવિ પિતૃભિર્મદન્તી । સહસ્રાર્ઘમિડો અત્ર ભાગં રાયસ્પોષં યજમાનાય ધેહિ
હે સરસ્વતી, જે રથ પર આવે છે, સ્તુતિઓ અને પોતાની શક્તિથી પિતૃઓ સાથે આનંદ આપે છે; અહીં ઉપાસકને હજારો ગુણે અન્ન અને ધન આપ.
ઉદીરતામવર ઉત્પરાસ ઉન્ મધ્યમાઃ પિતરઃ સોમ્યાસઃ । અસું ય ઈયુરવૃકા ઋતજ્ઞાસ્તે નોઽવન્તુ પિતરો હવેષુ
નીચલા, ઉપરના અને મધ્યમ પિતૃઓ, સોમપાન કરનારાઓ, ઊઠે; જે જીવન સાથે ગયા, નિર્દોષ અને સત્યજ્ઞાની છે—એવા પિતૃઓ યજ્ઞ સમયે અમારો રક્ષણ કરે.
આહં પિતૄન્ત્સુવિદત્રામવિત્સિ નપાતં ચ વિક્રમણં ચ વિષ્ણોઃ । બર્હિષદો યે સ્વધયા સુતસ્ય ભજન્ત પિત્વસ્ત ઇહાગમિષ્ઠાઃ
હું વિદ્વાન પિતૃઓને, અને વિષ્ણુના સંતાન અને વિક્રમને જાણું છું; જે બર્હિ પર બેઠા છે અને પોતાની શક્તિથી સોમનો ભાગ મેળવે છે—એવા પિતૃઓ અહીં આનંદથી આવે.
ઇદં પિતૃભ્યો નમો અસ્ત્વદ્ય યે પૂર્વાસો યે અપરાસ ઈયુઃ । યે પાર્થિવે રજસ્યા નિષક્તા યે વા નૂનં સુવૃજનાસુ દિક્ષુ
આજે પિતૃઓને નમન—જે પૂર્વજ છે, જે પછીના છે, અને જે ગયા છે; જે ધરતી પર સ્થિર છે અથવા હવે ભલાં લોકોવાળી દિશાઓમાં છે.
માતલી કવ્યૈર્યમો અઙ્ગિરોભિર્બૃહસ્પતિર્ઋક્વભિર્વાવૃધાનઃ । યાંશ્ચ દેવા વાવૃધુર્યે ચ દેવાંસ્તે નોઽવન્તુ પિતરો હવેષુ
માતલિ કાવ્ય પિતૃઓ સાથે, યમ અંગિરસો સાથે, બૃહસ્પતિ ઋકવાઓ સાથે મજબૂત બન્યો છે; જેમને દેવોએ મજબૂત કર્યા છે અને જે દેવ છે—એવા પિતૃઓ યજ્ઞ સમયે અમારું રક્ષણ કરે.
સ્વાદુષ્કિલાયં મધુમાઁ ઉતાયં તીવ્રઃ કિલાયં રસવાઁ ઉતાયમ્ । ઉતો ન્વસ્ય પપિવાંસમિન્દ્રં ન કશ્ચન સહત આહવેષુ
આ ખરેખર મીઠું છે, મધમાળું છે, તીવ્ર છે અને સ્વાદિષ્ટ છે; અને હે ઇન્દ્ર, જે આ પીવે છે, તેને કોઈ પણ યુદ્ધમાં હરાવી શકતો નથી.
પરેયિવાંસં પ્રવતો મહીરિતિ બહુભ્યઃ પન્થામનુપસ્પશાનમ્ । વૈવસ્વતં સંગમનં જનાનાં યમં રાજાનં હવિષા સપર્યત
જે દૂર ગયો છે, મહાન માર્ગો પાર કર્યા છે, અનેક રસ્તાઓ શોધ્યા છે; એ વિવસ્વતપુત્ર, જનસમૂહના એકત્ર કરનાર યમ રાજાને હવનથી સન્માન આપો.
યમો નો ગાતું પ્રથમો વિવેદ નૈષા ગવ્યૂતિરપભર્તવા ઉ । યત્રા નઃ પૂર્વે પિતરઃ પરેતા એના જજ્ઞાનાઃ પથ્યા અનુ સ્વાઃ
યમ પ્રથમ અમારા માટે માર્ગ શોધી લાવ્યો; આ સ્થાન કોઈ લઈ શકતું નથી; જ્યાં અમારા પૂર્વજ, ગયા લોકો ગયા છે, જે એક જ નિયમથી જન્મ્યા છે, એ જ માર્ગે ગયા છે.
{૫} બર્હિષદઃ પિતર ઊત્યર્વાગિમા વો હવ્યા ચકૃમા જુષધ્વમ્ । ત આ ગતાવસા શંતમેનાધા નઃ શં યોરરપો દધાત
હે બર્હિ પર બેઠેલા પિતૃઓ, તમે અમારી મદદથી નજીક આવો; અમે તમારા માટે આ હવન તૈયાર કર્યું છે—તે સ્વીકારો. કૃપા કરીને અહીં આવીને અમને આરોગ્ય અને પાપમુક્તિ આપો.
આચ્યા જાનુ દક્ષિણતો નિષદ્યેદં નો હવિરભિ ગૃણન્તુ વિશ્વે । મા હિંસિષ્ટ પિતરઃ કેન ચિન્ નો યદ્વ આગઃ પુરુષતા કરામ
જમણું ઘૂંટણ વાળી બેઠા, સર્વે દેવતાઓએ અમારી આ હવન સ્વીકારે. પિતૃઓ અમને કોઈ રીતે દુઃખ ન આપે, ભલે આપણે માનવ સ્વરૂપે કોઈ ભૂલ કરી હોય.
ત્વષ્ટા દુહિત્રે વહતું કૃણોતિ તેનેદં વિશ્વં ભુવનં સમેતિ । યમસ્ય માતા પર્યુહ્યમાના મહો જાયા વિવસ્વતો નનાશ
તવષ્ટ્રે પોતાની દીકરી માટે પતિ બનાવ્યો, જેના કારણે આખું જગત એકતામાં બંધાયું. યમની માતા, વિવસ્વતની પત્ની તરીકે મહિમામાં લીન થઈ, અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
પ્રેહિ પ્રેહિ પથિભિઃ પૂર્યાણૈર્યેના તે પૂર્વે પિતરઃ પરેતાઃ । ઉભા રાજાનૌ સ્વધયા મદન્તૌ યમં પશ્યાસિ વરુણં ચ દેવમ્
ચાલો, એ પ્રાચીન માર્ગે જાઓ, જ્યા તમારા પૂર્વજ પિતૃઓ ગયા છે. ત્યાં તમે યમ અને વરુણ, બંને રાજાઓને, તેમના પોતાના લોકમાં આનંદિત થતા જોશો.
અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતોઽસ્મા એતં પિતરો લોકમક્રન્ । અહોભિરદ્ભિરક્તુભિર્વ્યક્તં યમો દદાત્યવસાનમસ્મૈ
હવે અહીંથી દૂર જાઓ, વિખેરાઈ જાઓ; પિતૃઓએ આ જગત તેના માટે તૈયાર કર્યું છે. દિવસ, રાત અને પાણી દ્વારા યમ સ્પષ્ટ રીતે તેને નિવાસસ્થાન આપે છે.
ઉશન્તસ્ત્વેધીમહ્યુશન્તઃ સમિધીમહિ । ઉશન્ન્ ઉશત આ વહ પિતૄન્ હવિષે અત્તવે
પ્રભાથી તને પ્રજ્વલિત કરીએ છીએ, તેજથી તને સળગાવીએ છીએ. પ્રભામય અગ્નિ, પિતૃઓને હવન માટે અહીં લાવ.
દ્યુમન્તસ્ત્વેધીમહિ દ્યુમન્તઃ સમિધીમહિ । દ્યુમાન્ દ્યુમત આ વહ પિતૄન્ હવિષે અત્તવે
તેજથી તને પ્રજ્વલિત કરીએ છીએ, તેજથી તને સળગાવીએ છીએ. તેજસ્વી અગ્નિ, તેજસ્વી પિતૃઓને હવન માટે અહીં લાવ.
અઙ્ગિરસો નઃ પિતરો નવગ્વા અથર્વાણો ભૃગવઃ સોમ્યાસઃ । તેષાં વયં સુમતૌ યજ્ઞિયાનામપિ ભદ્રે સૌમનસે સ્યામ
અંગિરસ, અમારા પિતૃઓ, નવગ્વ, અથર્વણ, ભૃગુ અને સોમયુક્ત પિતૃઓ – એ બધા યજ્ઞયોગ્ય પિતૃઓની કૃપા અને શુભ મનમાં આપણે સ્થિર રહીએ.
અઙ્ગિરોભિર્યજ્ઞિયૈરા ગહીહ યમ વૈરૂપૈરિહ માદયસ્વ । વિવસ્વન્તં હુવે યઃ પિતા તેઽસ્મિન્ બર્હિષ્યા નિષદ્ય
યમ, તું યજ્ઞયોગ્ય અંગિરસ પિતૃઓ સાથે અહીં આવ, વિવિધ સ્વરૂપ ધરાવનારા પિતૃઓ સાથે આનંદ કર. હું વિવસ્વતને બોલાવું છું, જે તારો પિતા છે; એ પવિત્ર કૂશ પર બેઠા.
ઇમં યમ પ્રસ્તરમા હિ રોહાઙ્ગિરોભિઃ પિતૃભિઃ સંવિદાનઃ । આ ત્વા મન્ત્રાઃ કવિશસ્તા વહન્ત્વેના રાજન્ હવિષો માદયસ્વ
યમ, આ પવિત્ર કૂશ પર ન બેસ, પણ અંગિરસ અને પિતૃઓ સાથે જોડાઈ જા. રાજા, ઋષિઓના મંત્રો તને અહીં લાવે, તું આ હવનમાં આનંદ પામ.
ઇત એત ઉદારુહન્ દિવસ્પૃષ્ઠાન્વારુહન્ । પ્ર ભૂર્જયો યથા પથા દ્યામઙ્ગિરસો યયુઃ
અહીંથી તેઓ ઊંચે ચડી ગયા, સ્વર્ગની ઊંચાઈએ પહોંચી ગયા. જેમ વિજયી પથ પર જાય છે, તેમ અંગિરસ પિતૃઓ આકાશ તરફ ગયા.
18.2 યમાય સોમઃ પવતે યમાય ક્રિયતે હવિઃ । યમં હ યજ્ઞો ગચ્છત્યગ્નિદૂતો અરંકૃતઃ
યમ માટે સોમ શુદ્ધ થાય છે, યમ માટે હવન અર્પણ થાય છે. યમને યજ્ઞ પહોંચે છે, અગ્નિ દૂત બની સારી રીતે મોકલે છે.
યમાય મધુમત્તમં જુહોતા પ્ર ચ તિષ્ઠત । ઇદં નમ ઋષિભ્યઃ પૂર્વજેભ્યઃ પૂર્વેભ્યઃ પથિકૃદ્ભ્યઃ
યમને મધુરતમ હવન અર્પણ કરો અને આગળ વધો. આ વંદન છે પ્રાચીન ઋષિઓને, પૂર્વજોને અને જે માર્ગ બનાવનાર છે તેમને.
યમાય ઘૃતવત્પયો રાજ્ઞે હવિર્જુહોતન । સ નો જીવેષ્વા યમેદ્દીર્ઘમાયુઃ પ્ર જીવસે
યમ રાજાને ઘી અને દૂધથી બનેલું હવન અર્પણ કરો. તે અમને જીવંતોમાં લાંબી આયુષ્ય આપે, જેથી જીવન યથાવત્ રહે.
મૈનમગ્ને વિ દહો માભિ શૂશુચો માસ્ય ત્વચં ચિક્ષિપો મા શરીરમ્ । શૃતં યદા કરસિ જાતવેદોઽથેમેનં પ્ર હિણુતાત્પિતૄંરુપ
અગ્નિ, તેને પૂરતો સળગાવ, પણ બળી ન નાખજે, તેની ત્વચા કે શરીર ન દહાવજે. જયારે તું તેને પકવી લે, જાતવેદ, ત્યારે તેને પિતૃઓ પાસે મોકલ.
યદા શૃતં કૃણવો જાતવેદોઽથેમમેનં પરિ દત્તાત્પિતૃભ્યઃ । યદો ગછાત્યસુનીતિમેતામથ દેવાનાં વશનીર્ભવાતિ
જ્યારે તું તેને પકવી લે, જાતવેદ, ત્યારે તેને પિતૃઓને સોંપી દે. જો તે અયોગ્ય માર્ગે જાય, તો દેવતાઓના અધિકાર હેઠળ આવી જાય છે.
ત્રિકદ્રુકેભિઃ પવતે ષડુર્વીરેકમિદ્બૃહત્। ત્રિષ્ટુબ્ગાયત્રી છન્દાંસિ સર્વા તા યમ આર્પિતા
ત્રણ કદ્રુઓથી સોમ શુદ્ધ થાય છે, છ વિશાળ પાત્રોથી આ મહાન હવન થાય છે. ત્રિષ્ટુપ, ગાયત્રી વગેરે બધા છંદ યમને અર્પિત થાય છે.
સૂર્યં ચક્ષુષા ગચ્છ વાતમાત્મના દિવં ચ ગચ્છ પૃથિવીં ચ ધર્મભિઃ । અપો વા ગચ્છ યદિ તત્ર તે હિતમોષધીષુ પ્રતિ તિષ્ઠા શરીરૈઃ
તારી દૃષ્ટિથી સૂર્યમાં જા, શ્વાસથી પવનમાં જા; ધર્મથી સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પર જા. જો તને મન હોય તો પાણીમાં જા, અથવા તારા શરીરથી ઔષધિઓમાં રહી જા.
અજો ભાગસ્તપસસ્તં તપસ્વ તં તે શોચિસ્તપતુ તં તે અર્ચિઃ । યાસ્તે શિવાસ્તન્વો જાતવેદસ્તાભિર્વહૈનં સુકૃતામુ લોકમ્
અજન્મ ભાગ તપથી મળે છે, તું પણ તપ કર. તારી જ્વાળા અને પ્રકાશ એ માટે જલાવો. જાતવેદ, તારી શુભ કાયાઓથી તેને સારા કર્મના લોકમાં લઈ જા.
યાસ્તે શોચયો રંહયો જાતવેદો યાભિરાપૃણાસિ દિવમન્તરિક્ષમ્ । અજં યન્તમનુ તાઃ સમૃણ્વતામથેતરાભિઃ શિવતમાભિઃ શૃતં કૃધિ
હે જાતવેદ, તારી જે તેજસ્વી જ્વાળાઓ છે, જે આકાશ અને અંતરિક્ષને ભર देती હોય છે, એ જ્વાળાઓ એ વિદાય લેવાવાળાને અનુસરે. અને તારી બીજી શુભ જ્વાળાઓથી તેને શુદ્ધ કરી દે.
અવ સૃજ પુનરગ્ને પિતૃભ્યો યસ્ત આહુતશ્ચરતિ સ્વધાવાન્ । આયુર્વસાન ઉપ યાતુ શેષઃ સં ગચ્છતાં તન્વા સુવર્ચાઃ
હે અગ્નિ, જે અર્પણ કરાયેલા પિતૃઓ પાસે જાય છે, તેને ફરીથી પિતૃઓને પરત મોકલ. જે જીવનથી ભરપૂર છે, એ બાકી રહેલો ભાગ તેજસ્વી શરીર સાથે અહીં આવે અને સૌ સાથે જોડાય.