બૃહસ્પતિનાવસૃષ્ટાં વિશ્વે દેવા અધારયન્ । રસો ગોષુ પ્રવિષ્ટો યસ્તેનેમાં સં સૃજામસિ
બૃહસ્પતિએ જે બનાવ્યું છે અને બધા દેવોએ જેનું પાલન કર્યું છે, ગાયોમાં જે રસ છે, એથી અમે તેને ઘડીએ છીએ.
યદીમે કેશિનો જના ગૃહે તે સમનર્તિષૂ રોદેન કૃણ્વન્તોઽઘમ્ । અગ્નિષ્ટ્વા તસ્માદેનસઃ સવિતા ચ પ્ર મુઞ્ચતામ્
જો ઘરમાં લાંબા વાળવાળા લોકો રડવાથી દુઃખ કરે છે, તો અગ્નિ અને સવિતા તને એ પાપથી મુક્ત કરે.
યદીયં દુહિતા તવ વિકેશ્યરુદદ્ગૃહે રોદેન કૃણ્વત્યઘમ્ । અગ્નિષ્ટ્વા તસ્માદેનસઃ સવિતા ચ પ્ર મુઞ્ચતામ્
જો તારી દીકરી વિખરેલા વાળ સાથે ઘરમાં રડે છે અને તેના રડવાથી દુઃખ થાય છે, તો અગ્નિ અને સવિતા તને એ પાપમાંથી મુક્ત કરે.
{૧૨} યજ્જામયો યદ્યુવતયો ગૃહે તે સમનર્તિષૂ રોદેન કૃણ્વતીરઘમ્ । અગ્નિષ્ટ્વા તસ્માદેનસઃ સવિતા ચ પ્ર મુઞ્ચતામ્
જો ઘરમાં બહેનો કે યુવાન સ્ત્રીઓ રડવાથી દુઃખ કરે છે, તો અગ્નિ અને સવિતા તને એ પાપમાંથી મુક્ત કરે.
યત્તે પ્રજાયાં પશુષુ યદ્વા ગૃહેષુ નિષ્ઠિતમઘકૃદ્ભિરઘં કૃતમ્ । અગ્નિષ્ટ્વા તસ્માદેનસઃ સવિતા ચ પ્ર મુઞ્ચતામ્
તારી સંતાનમાં, પશુઓમાં કે ઘરમાં દુષ્ટ લોકોએ જે દુઃખ આપ્યું હોય, તો અગ્નિ અને સવિતા તને એ પાપમાંથી મુક્ત કરે.
ઇયં નાર્યુપ બ્રૂતે પૂલ્યાન્યાવપન્તિકા । દીર્ઘાયુરસ્તુ મે પતિર્જીવાતિ શરદઃ શતમ્
આ સ્ત્રી, જે પિતાના ઘરમાંથી વિદાય લે છે, કહે છે: મારો પતિ દીર્ઘાયુ થાય, તે શત શરદ સુધી જીવતો રહે.
ઇહેમાવિન્દ્ર સં નુદ ચક્રવાકેવ દંપતી । પ્રજયૈનૌ સ્વસ્તકૌ વિશ્વમાયુર્વ્યશ્નુતામ્
હે ઇન્દ્ર, અહીં દંપતી વચ્ચેનું મનમોટાવ દૂર કર, જેમ ચક્રવાક પક્ષીઓ વચ્ચે હોય છે તેમ. બંને સંતાનવંત અને સુખી રહે, અને સમગ્ર આયુષ્ય ભોગવે.
યદાસન્દ્યામુપધાને યદ્વોપવાસને કૃતમ્ । વિવાહે કૃત્યાં યાં ચક્રુરાસ્નાને તાં નિ દધ્મસિ
પથારી કે બેઠક પર, લગ્ન કે સ્નાન સમયે જે પણ ભૂલ કે અશુદ્ધિ થઈ હોય, તે બધું અમે દૂર કરીએ છીએ.
યદ્દુષ્કૃતં યચ્છમલં વિવાહે વહતૌ ચ યત્। તત્સંભલસ્ય કમ્બલે મૃજ્મહે દુરિતં વયમ્
લગ્ન કે વિદાય સમયે જે પણ દુષ્કર્મ કે દાગ લાગ્યો હોય, તે સંભલાના કમ્બળ પર સાફ કરીએ છીએ; બધું દુઃખ દૂર કરીએ છીએ.
સંભલે મલં સાદયિત્વા કમ્બલે દુરિતં વયમ્ । અભૂમ યજ્ઞિયાઃ શુદ્ધાઃ પ્ર ણ આયૂંષિ તારિષત્
સંભલાના કમ્બળ પરના દાગ દૂર કર્યા પછી, દુઃખ સાફ કર્યા પછી, અમે યજ્ઞ માટે યોગ્ય અને શુદ્ધ બન્યા છીએ; હવે લાંબું આયુષ્ય પાર કરી જઈએ.
કૃત્રિમઃ કણ્ટકઃ શતદન્ ય એષઃ । અપાસ્યાઃ કેશ્યં મલમપ શીર્ષણ્યં લિખાત્
આ બનાવટી કાંટો, જે સો શિખાવાળો છે, તેને દૂર ફેંકી દો. વાળમાં લાગેલું મલ દૂર કરો, માથા પરનું અશુદ્ધિ પણ દૂર કરો.
અઙ્ગાદઙ્ગાદ્વયમસ્યા અપ યક્ષ્મં નિ દધ્મસિ । તન્ મા પ્રાપત્પૃથિવીં મોત દેવાન્ દિવં મા પ્રાપદુર્વન્તરિક્ષમ્ । અપો મા પ્રાપન્ મલમેતદગ્ને યમં મા પ્રાપત્પિતૄંશ્ચ સર્વાન્
અમે તેના દરેક અંગમાંથી રોગ દૂર કરીએ છીએ; એ રોગ પૃથ્વી સુધી ન પહોંચે, દેવો સુધી ન જાય, આકાશ કે અંતરિક્ષ સુધી ન ફેલાય; એ પાણી સુધી ન જાય, હે અગ્નિ, આ અશુદ્ધિ યમ કે બધા પિતૃઓ સુધી પણ ન પહોંચે.
સં ત્વા નહ્યામિ પયસા પૃથિવ્યાઃ સં ત્વા નહ્યામિ પયસૌષધીનામ્ । સં ત્વા નહ્યામિ પ્રજયા ધનેન સા સંનદ્ધા સનુહિ વાજમેમમ્
હું તને પૃથ્વીનું સાર લઈને જોડું છું, ઔષધિઓનું સાર લઈને જોડું છું, સંતાન અને ધન સાથે તને જોડું છું; આમ જોડાઈને તું આ શક્તિમાં મજબૂત બની રહે.
{૧૩} અમોઽહમસ્મિ સા ત્વં સામાહમસ્મ્યૃક્ત્વં દ્યૌરહં પૃથિવી ત્વમ્ । તાવિહ સં ભવાવ પ્રજામા જનયાવહૈ
હું ગીત છું, તું સંગીત છે; હું સામવેદ છું, તું ઋગ્વેદ છે; હું આકાશ છું, તું પૃથ્વી છે; આવો, આપણે અહીં એક થઈએ અને સંતાન પેદા કરીએ.
જનિયન્તિ નાવગ્રવઃ પુત્રિયન્તિ સુદાનવઃ । અરિષ્ટાસૂ સચેવહિ બૃહતે વાજસાતયે
નૌકાઓ સંતાન આપે, દાનશીલ લોકો પુત્રોને જન્મ આપે; તમે એકબીજાની સાથે સુખથી રહો અને મહાન શક્તિ મેળવો.
યે પિતરો વધૂદર્શા ઇમં વહતુમાગમન્ । તે અસ્યૈ વધ્વૈ સંપત્ન્યૈ પ્રજાવચ્છર્મ યચ્છન્તુ
જે પિતૃઓએ વધૂને જોયા છે, તેઓ તેને લઈ જવા આવ્યા છે; તેઓ આ વધૂને સંતાનથી ભરપૂર રક્ષણ આપે એવી આશીર્વાદ આપે.
યેદં પૂર્વાગન્ રશનાયમાના પ્રજામસ્યૈ દ્રવિણં ચેહ દત્ત્વા । તાં વહન્ત્વગતસ્યાનુ પન્થાં વિરાડિયં સુપ્રજા અત્યજૈષીત્
જે લોકો પહેલાં આવ્યા, કમરપટ્ટો બાંધ્યો અને અહીં તેને સંતાન તથા ધન આપ્યું, તેઓ તેને ગયા લોકોના માર્ગે લઈ જાય; એ તેજસ્વી અને સુપુત્રી બનીને તેમને પણ આગળ વધે.
પ્ર બુધ્યસ્વ સુબુધા બુધ્યમાના દીર્ઘાયુત્વાય શતશારદાય । ગૃહાન્ ગચ્છ ગૃહપત્ની યથાસો દીર્ઘં ત આયુઃ સવિતા કૃણોતુ
ઉઠ, સારી રીતે જાગ, લાંબા આયુષ્ય માટે, શત વર્ષ સુધી જીવવા માટે જાગ; ઘરમાં ઘરની માલિક બનીને પ્રવેશ; સવિતા તને લાંબું આયુષ્ય આપે.
વ્રાત્ય આસીદીયમાન એવ સ પ્રજાપતિં સમૈરયત્
એક વ્રાત્ય જન્મી રહ્યો હતો; તે પ્રજાપતિ પાસે ગયો.
સ પ્રજાપતિઃ સુવર્ણમાત્મન્ન્ અપશ્યત્તત્પ્રાજનયત્
પ્રજાપતિએ પોતાના અંદર સોનું જોયું; તેણે એ સોનાને ઉત્પન્ન કર્યું.
તદેકમભવત્તલ્લલામમભવત્તન્ મહદભવત્તજ્જ્યેષ્ઠમભવત્તદ્બ્રહ્માભવત્તત્તપોઽભવત્તત્સત્યમભવત્તેન પ્રાજાયત
એ એક બન્યું; એ ચિહ્ન બન્યું; એ મહાન બન્યું; એ સૌથી મોટું બન્યું; એ બ્રહ્મા બન્યું; એ તપસ્યામાં ફેરવાયું; એ સત્ય બન્યું; એમાંથી તે જન્મ્યો.
સોઽવર્ધત સ મહાન્ અભવત્સ મહાદેવોઽભવત્
તે વધ્યો; તે મહાન બન્યો; તે મહાદેવ બન્યો.
સ દેવાનામીશાં પર્યૈત્સ ઈશાનોઽભવત્
તે દેવતાઓના સ્વામી તરીકે ફર્યો; તે ઈશ્વર બન્યો.
સ એકવ્રાત્યોઽભવત્સ ધનુરાદત્ત તદેવેન્દ્રધનુઃ
તે એકમાત્ર વ્રાત્ય બન્યો; તેણે ધનુષ્ય લીધું; એ ઈન્દ્રનું ધનુષ્ય છે.
નીલમસ્યોદરં લોહિતં પૃષ્ઠમ્
તેનું પેટ કાળાં રંગનું છે, પીઠ લાલ છે.
નીલેનૈવાપ્રિયં ભ્રાતૃવ્યં પ્રોર્ણોતિ લોહિતેન દ્વિષન્તં વિધ્યતીતિ બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
તે કાળાં રંગથી અપ્રિય અને દુશ્મનને ઢાંકે છે, લાલ રંગથી શત્રુને ઘાયલ કરે છે — એવું બ્રહ્મજ્ઞાની કહે છે.
સ ઉદતિષ્ઠત્સ પ્રાચીં દિશમનુ વ્યચલત્। [૧] તં બૃહચ્ચ રથન્તરં ચાદિત્યાશ્ચ વિશ્વે ચ દેવા અનુવ્યચલન્ । [૨] બૃહતે ચ વૈ સ રથન્તરાય ચાદિત્યેભ્યશ્ચ વિશ્વેભ્યશ્ચ દેવેભ્ય આ વૃશ્ચતે ય એવં વિદ્વાંસં વ્રાત્યમુપવદતિ । [૩] બૃહતશ્ચ વૈ સ રથન્તરસ્ય ચાદિત્યાનાં ચ વિશ્વેષાં ચ દેવાનાં પ્રિયં ધામ ભવતિ ય એવં વેદ । [૪] તસ્ય પ્રાચ્યાં દિશિ શ્રદ્ધા પુંશ્ચલી મિત્રો માગધો વિજ્ઞાનં વાસોઽહરુષ્ણીષં રાત્રી કેશા હરિતૌ પ્રવર્તૌ કલ્મલિર્મણિઃ । [૫] ભૂતં ચ ભવિષ્યચ્ચ પરિષ્કન્દૌ મનો વિપથં।।૬।। માતરિશ્વા ચ પવમાનશ્ચ વિપથવાહૌ વાતઃ સારથી રેષ્મા પ્રતોદઃ।।૭।। કીર્તિશ્ચ યશશ્ચ પુરઃસરૌ ઐનં કીર્તિર્ગચ્છત્યા યશો ગચ્છતિ ય એવં વેદ
તે ઊભો થયો, પૂર્વ દિશામાં ચાલ્યો; બૃહત, રથંતર, આદિત્યો અને બધા દેવતાઓ તેની સાથે ગયા. જે જાણીને વ્રાત્યનું这样 વર્ણન કરે છે, તેને બૃહત, રથંતર, આદિત્યો અને બધા દેવતાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. જે આવું જાણે છે, તેને બૃહત, રથંતર, આદિત્યો અને બધા દેવતાઓનું પ્રિય સ્થાન મળે છે. તેની પૂર્વ દિશામાં શ્રદ્ધા, વેશ્યા, મિત્ર, ગાયક, જ્ઞાન, વસ્ત્ર, દિવસ, પાગ, રાત, વાળ, બે લીલા, બે ચકરા, અશુદ્ધિ, મણિ; ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બે દોડનાર, મન માર્ગ છે; માતરિશ્વાન અને પવમાન બે માર્ગદર્શક, પવન રથચાલક, લગામ પ્રેરક છે; કીર્તિ અને યશ આગળ ચાલે છે — આવું જાણનારો જ્યાં જાય ત્યાં કીર્તિ અને યશ પણ જાય છે.
[૮] સ ઉદતિષ્ઠત્સ દક્ષિણાં દિશમનુ વ્યચલત્। [૯] તં યજ્ઞાયજ્ઞિયં ચ વામદેવ્યં ચ યજ્ઞશ્ચ યજમાનશ્ચ પશવશ્ચાનુવ્યચલન્ । [૧૦] યજ્ઞાયજ્ઞિયાય ચ વૈ સ વામદેવ્યાય ચ યજ્ઞાય ચ યજમાનાય ચ પશુભ્યશ્ચા વૃશ્ચતે ય એવં વિદ્વાંસં વ્રાત્યમુપવદતિ । [૧૧] યજ્ઞાયજ્ઞિયસ્ય ચ વૈ સ વામદેવ્યસ્ય ચ યજ્ઞસ્ય ચ યજમાનસ્ય ચ પશૂનાં ચ પ્રિયં ધામ ભવતિ ય એવં વેદ । [૧૨] તસ્ય દક્ષિણાયાં દિશ્યુષાઃ પુંશ્ચલી મન્ત્રો માગધો વિજ્ઞાનં વાસોઽહરુષ્ણીષં રાત્રી કેશા હરિતૌ પ્રવર્તૌ કલ્મલિર્મણિઃ । [૧૩] અમાવાસ્યા ચ પૌર્ણમાસી ચ પરિષ્કન્દૌ મનો વિપથં માતરિશ્વા ચ પવમાનશ્ચ વિપથવાહૌ વાતઃ સારથી રેષ્મા પ્રતોદઃ કીર્તિશ્ચ યશશ્ચ પુરઃસરૌ । ઐનં કીર્તિર્ગચ્છત્યા યશો ગચ્છતિ ય એવં વેદ
તે ઊભો થયો, દક્ષિણ દિશામાં ચાલ્યો; યજ્ઞ, યજમાન, વામદેવ્ય, યજ્ઞવિધિ, યજમાન અને પશુઓ તેની સાથે ગયા. જે જાણીને વ્રાત્યનું这样 વર્ણન કરે છે, તેને યજ્ઞ, વામદેવ્ય, યજ્ઞવિધિ, યજમાન અને પશુઓ પ્રાપ્ત થાય છે. જે આવું જાણે છે, તેને યજ્ઞ, વામદેવ્ય, યજ્ઞવિધિ, યજમાન અને પશુઓનું પ્રિય સ્થાન મળે છે. તેની દક્ષિણ દિશામાં ઉષા, વેશ્યા, મંત્ર, ગાયક, જ્ઞાન, વસ્ત્ર, દિવસ, પાગ, રાત, વાળ, બે લીલા, બે ચકરા, અશુદ્ધિ, મણિ; અમાવાસ્યા અને પૂર્ણિમા બે દોડનાર, મન માર્ગ છે; માતરિશ્વાન અને પવમાન બે માર્ગદર્શક, પવન રથચાલક, લગામ પ્રેરક છે; કીર્તિ અને યશ આગળ ચાલે છે — આવું જાણનારો જ્યાં જાય ત્યાં કીર્તિ અને યશ પણ જાય છે.
[૧૪] સ ઉદતિષ્ઠત્સ પ્રતીચીં દિશમનુ વ્યચલત્। [૧૫] તં વૈરૂપં ચ વૈરાજં ચાપશ્ચ વરુણશ્ચ રાજાનુવ્યચલન્ । [૧૬] વૈરૂપાય ચ વૈ સ વૈરાજાય ચાદ્ભ્યશ્ચ વરુણાય ચ રાજ્ઞ આ વૃશ્ચતે ય એવં વિદ્વાંસં વ્રાત્યમુપવદતિ । [૧૭] વૈરૂપસ્ય ચ વૈ સ વૈરાજસ્ય ચાપાં ચ વરુણસ્ય ચ રાજ્ઞઃ પ્રિયં ધામ ભવતિ ય એવં વેદ । [૧૮] તસ્ય પ્રતીચ્યાં દિશીરા પુંશ્ચલી હસો માગધો વિજ્ઞાનં વાસોઽહરુષ્ણીષં રાત્રી કેશા હરિતૌ પ્રવર્તૌ કલ્મલિર્મણિઃ । [૧૯] અહશ્ચ રાત્રી ચ પરિષ્કન્દૌ મનો વિપથં માતરિશ્વા ચ પવમાનશ્ચ વિપથવાહૌ વાતઃ સારથી રેષ્મા પ્રતોદઃ કીર્તિશ્ચ યશશ્ચ પુરઃસરૌ । ઐનં કીર્તિર્ગચ્છત્યા યશો ગચ્છતિ ય એવં વેદ
તે ઊભો થયો અને પશ્ચિમ દિશામાં ચાલ્યો. વૈરૂપ, વૈરાજ, પાણી અને રાજા વરુણ પણ તેની પાછળ ગયા. જે વ્યક્તિ જ્ઞાનવાન વ્રાત્યનું આ રીતે વર્ણન કરે છે, તે વૈરૂપ, વૈરાજ, પાણી અને રાજા વરુણ સાથે જોડાય છે. અને જે આ રીતે જાણે છે, તે વૈરૂપ, વૈરાજ, પાણી અને રાજા વરુણ માટે પ્રિય નિવાસસ્થાન બને છે. પશ્ચિમ દિશામાં વેશ્યા, હાસ્ય, માગધ, જ્ઞાન, વસ્ત્ર, દિવસનું મુકડું, રાત્રિ જેવા વાળ, બે લીલા, ગતિ, કલંક અને મણિ છે. દિવસ અને રાત્રિ એ દોડનાર છે; મન એ માર્ગ છે; માતરિશ્વાન અને પવમાન એ માર્ગ પર ચાલનાર છે; પવન એ રથચાલક છે; લગામ એ ચાબુક છે; કીર્તિ અને યશ એ આગળ ચાલનાર છે. જે આ રીતે જાણે છે, તેની પાસે કીર્તિ જાય છે, તેની પાસે યશ જાય છે.
[૨૦] સ ઉદતિષ્ઠત્સ ઉદીચીં દિશમનુ વ્યચલત્। [૨૧] તં શ્યૈતં ચ નૌધસં ચ સપ્તર્ષયશ્ચ સોમશ્ચ રાજાનુવ્યચલન્ । [૨૨] શ્યૈતાય ચ વૈ સ નૌધસાય ચ સપ્તર્ષિભ્યશ્ચ સોમાય ચ રાજ્ઞ આ વૃશ્ચતે ય એવં વિદ્વાંસં વ્રાત્યમુપવદતિ । [૨૩] શ્યૈતસ્ય ચ વૈ સ નૌધસસ્ય ચ સપ્તર્ષીણાં ચ સોમસ્ય ચ રાજ્ઞઃ પ્રિયં ધામ ભવતિ ય એવં વેદ । [૨૪] તસ્યોદીચ્યાં દિશિ વિદ્યુત્પુંશ્ચલી સ્તનયિત્નુર્માગધો વિજ્ઞાનં વાસોઽહરુષ્ણીષં રાત્રી કેશા હરિતૌ પ્રવર્તૌ કલ્મલિર્મણિઃ । [૨૫] શ્રુતં ચ વિશ્રુતં ચ પરિષ્કન્દૌ મનો વિપથં માતરિશ્વા ચ પવમાનશ્ચ વિપથવાહૌ વાતઃ સારથી રેષ્મા પ્રતોદઃ [૨૬] કીર્તિશ્ચ યશશ્ચ પુરઃસરૌ । [૨૭] ઐનં કીર્તિર્ગચ્છત્યા યશો ગચ્છતિ ય એવં વેદ
તે ઊભો થયો અને ઉત્તર દિશામાં ચાલ્યો. શ્યૈત, નૌધસ, સાત ઋષિ અને રાજા સોમ પણ તેની પાછળ ગયા. જે વ્યક્તિ જ્ઞાનવાન વ્રાત્યનું આ રીતે વર્ણન કરે છે, તે શ્યૈત, નૌધસ, સાત ઋષિ અને રાજા સોમ સાથે જોડાય છે. અને જે આ રીતે જાણે છે, તે શ્યૈત, નૌધસ, સાત ઋષિ અને રાજા સોમ માટે પ્રિય નિવાસસ્થાન બને છે. ઉત્તર દિશામાં વીજળી વેશ્યા, ગર્જના માગધ, જ્ઞાન, વસ્ત્ર, દિવસનું મુકડું, રાત્રિ જેવા વાળ, બે લીલા, ગતિ, કલંક અને મણિ છે. શ્રવણ અને પ્રસિદ્ધિ એ દોડનાર છે; મન એ માર્ગ છે; માતરિશ્વાન અને પવમાન એ માર્ગ પર ચાલનાર છે; પવન એ રથચાલક છે; લગામ એ ચાબુક છે; કીર્તિ અને યશ એ આગળ ચાલનાર છે. જે આ રીતે જાણે છે, તેની પાસે કીર્તિ જાય છે, તેની પાસે યશ જાય છે.